I. Hát Xẩm Khám phá di sản văn hóa phi vật thể Ninh Bình
Ninh Bình, vùng đất địa linh nhân kiệt, không chỉ nổi tiếng với quần thể danh thắng Tràng An mà còn là cái nôi của nhiều loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc. Trong đó, nghệ thuật hát Xẩm nổi lên như một di sản văn hóa phi vật thể độc đáo, mang trong mình dòng chảy lịch sử gần 700 năm. Hát Xẩm không chỉ là những câu ca, điệu nhạc mà còn là tiếng lòng của người xưa, phản ánh chân thực đời sống, tư tưởng và tâm hồn của người dân lao động. Gắn liền với hình ảnh những nghệ nhân khiếm thị, manh chiếu, cây đàn, Xẩm từ lâu đã trở thành một phần không thể thiếu trong không gian văn hóa của người Việt, đặc biệt là tại vùng đất Cố đô. Việc nghiên cứu và khai thác giá trị văn hóa hát Xẩm không chỉ góp phần vào công cuộc bảo tồn hát Xẩm mà còn mở ra một hướng đi mới cho phát triển du lịch bền vững tại Ninh Bình. Biến di sản thành tài sản, đưa Xẩm trở thành một sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng là một chiến lược quan trọng để nâng cao trải nghiệm du lịch Ninh Bình, đồng thời khẳng định bản sắc văn hóa Cố đô trong lòng du khách trong và ngoài nước.
1.1. Nguồn gốc và lịch sử thăng trầm của nghệ thuật hát xẩm
Theo các tài liệu nghiên cứu, hát Xẩm ra đời vào khoảng thế kỷ XIV dưới thời nhà Trần, gắn liền với truyền thuyết về hoàng tử Trần Quốc Đĩnh. Bị anh trai hãm hại làm mù đôi mắt, hoàng tử đã được Bụt dạy cho cách làm đàn và ca hát để mưu sinh. Từ đó, ngài được suy tôn là ông tổ của nghề hát Xẩm. Dù tính xác thực của truyền thuyết chưa được kiểm chứng, nó đã mang lại một nguồn gốc cao quý và ý nghĩa nhân văn sâu sắc cho loại hình nghệ thuật này. Hát Xẩm phát triển mạnh mẽ nhất vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, trở thành nghề kiếm sống của những người khiếm thị tại các vùng quê Bắc Bộ và các đô thị lớn. Tuy nhiên, trải qua nhiều biến cố lịch sử như chiến tranh và nạn đói, đặc biệt là sau năm 1954, các gánh Xẩm dần tan rã, khiến nghệ thuật trình diễn dân gian này có nguy cơ mai một. Gần đây, với những nỗ lực phục dựng, bảo tồn hát Xẩm đã được chú trọng, nhằm làm sống lại một loại hình nghệ thuật quý báu của dân tộc.
1.2. Giá trị văn hóa hát xẩm trong bản sắc văn hóa Cố đô
Hát Xẩm là một tấm gương phản chiếu tâm hồn và đời sống xã hội Việt Nam qua nhiều thế kỷ. Lời ca của Xẩm, chủ yếu là thơ lục bát, mang nội dung phong phú, từ tự sự, than thân trách phận đến châm biếm thói hư tật xấu, ca ngợi các anh hùng dân tộc. Đây không chỉ là một hình thức giải trí mà còn là phương tiện giáo dục đạo đức, truyền tải những triết lý nhân sinh sâu sắc. Đối với Ninh Bình, giá trị văn hóa hát Xẩm càng trở nên đặc biệt khi nó gắn liền với bản sắc văn hóa Cố đô. Những làn điệu Xẩm cổ được lưu truyền qua các thế hệ nghệ nhân hát Xẩm như cố nghệ nhân Hà Thị Cầu đã trở thành một phần di sản tinh thần của vùng đất này. Giai điệu mộc mạc, lời ca chân thành của Xẩm góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hóa, tạo nên một nét độc đáo không thể trộn lẫn trong bức tranh chung của du lịch di sản Ninh Bình.
II. Thách thức bảo tồn hát xẩm trong phát triển du lịch hiện đại
Mặc dù sở hữu những giá trị văn hóa to lớn, việc bảo tồn hát Xẩm và tích hợp vào hoạt động du lịch tại Ninh Bình đang đối mặt với nhiều thách thức không nhỏ. Nguy cơ mai một của di sản là một thực tế đáng báo động khi đội ngũ nghệ nhân hát xẩm ngày càng hiếm hoi, và lớp trẻ lại ít quan tâm đến nghệ thuật truyền thống. Theo khóa luận của Bùi Tuyết Phương (2014), nhiều nghệ nhân từng phải "dấu đi niềm đam mê hát xướng, thậm chí giấu cả nghiệp hát và thân phận mình". Điều này cho thấy sự đứt gãy trong việc truyền dạy. Bên cạnh đó, việc biến một di sản văn hóa phi vật thể thành một sản phẩm du lịch văn hóa hấp dẫn đòi hỏi một chiến lược bài bản. Hiện tại, các hoạt động biểu diễn hát Xẩm còn mang tính tự phát, thiếu chuyên nghiệp và chưa tạo được sự kết nối sâu sắc với du khách. Để kích cầu du lịch Ninh Bình thông qua hát Xẩm, cần có những giải pháp đồng bộ để vượt qua những rào cản này, đảm bảo di sản vừa được bảo tồn nguyên vẹn, vừa phát huy được giá trị trong bối cảnh mới.
2.1. Nguy cơ mai một của một nghệ thuật trình diễn dân gian
Thách thức lớn nhất đối với hát Xẩm là sự thiếu hụt thế hệ kế thừa. Các nghệ nhân lớn tuổi, những "báu vật nhân văn sống" như cụ Hà Thị Cầu đã lần lượt ra đi, mang theo những kiến thức và kỹ năng độc đáo về các làn điệu xẩm cổ và nhạc cụ hát xẩm. Trong khi đó, giới trẻ ngày nay có xu hướng tiếp cận với các loại hình giải trí hiện đại, khiến cho nghệ thuật trình diễn dân gian như Xẩm dần trở nên xa lạ. Quá trình đô thị hóa và sự thay đổi trong lối sống cũng làm thu hẹp không gian biểu diễn tự nhiên của Xẩm như sân đình, bến nước, góc chợ. Nếu không có những chính sách can thiệp kịp thời và hiệu quả, di sản quý giá này có nguy cơ chỉ còn lại trong ký ức và các tài liệu nghiên cứu.
2.2. Hạn chế trong việc tạo sản phẩm du lịch văn hóa hấp dẫn
Việc đưa hát Xẩm vào du lịch vẫn còn nhiều hạn chế. Các buổi biểu diễn thường chỉ dừng lại ở mức độ giới thiệu, chưa được đầu tư để trở thành một trải nghiệm du lịch văn hóa hoàn chỉnh. Du khách có thể nghe Xẩm nhưng chưa hiểu sâu về lịch sử, ý nghĩa của lời ca hay câu chuyện cuộc đời của người nghệ sĩ. Thiếu sự đầu tư về sân khấu, âm thanh, và các hoạt động tương tác khiến Xẩm chưa thực sự chạm đến cảm xúc của du khách, đặc biệt là khách quốc tế. Việc kết nối giữa các đơn vị biểu diễn và các công ty lữ hành còn lỏng lẻo, dẫn đến việc hát Xẩm chưa được tích hợp một cách có hệ thống vào các tour du lịch di sản Ninh Bình, bỏ lỡ cơ hội tạo ra một sản phẩm du lịch văn hóa độc đáo và khác biệt.
III. Phương pháp bảo tồn hát xẩm Gìn giữ hồn cốt di sản Cố đô
Để hát Xẩm có thể trở thành nền tảng cho phát triển du lịch bền vững, công tác bảo tồn hát xẩm phải được đặt lên hàng đầu. Giải pháp cốt lõi là tập trung vào việc bảo vệ những giá trị nguyên bản của di sản, từ làn điệu xẩm cổ đến kỹ thuật sử dụng nhạc cụ hát xẩm và phong cách biểu diễn đặc trưng. Điều này đòi hỏi một cách tiếp cận khoa học và sự chung tay của nhiều bên. Cần đẩy mạnh công tác nghiên cứu, sưu tầm, tư liệu hóa một cách có hệ thống các bài Xẩm cổ và ghi lại phần trình diễn của các nghệ nhân cao niên. Song song đó, việc mở các lớp truyền dạy, tạo môi trường thực hành cho thế hệ trẻ là yếu tố sống còn để di sản không bị đứt gãy. Sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương thông qua các chính sách đãi ngộ nghệ nhân hát xẩm và đầu tư cho các câu lạc bộ, trung tâm văn hóa sẽ tạo động lực mạnh mẽ cho công cuộc bảo tồn, gìn giữ hồn cốt của một nghệ thuật trình diễn dân gian độc đáo.
3.1. Vai trò của nghệ nhân hát xẩm trong công tác truyền dạy
Nghệ nhân hát xẩm chính là những người nắm giữ linh hồn của di sản. Họ không chỉ là người biểu diễn mà còn là những người thầy, người truyền lửa cho thế hệ sau. Do đó, cần có chính sách tôn vinh và hỗ trợ thiết thực cho các nghệ nhân, tạo điều kiện để họ mở lớp truyền dạy, chia sẻ kiến thức và kinh nghiệm. Việc tổ chức các chương trình giao lưu, vinh danh nghệ nhân không chỉ ghi nhận đóng góp của họ mà còn giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn. Chính quyền và các tổ chức văn hóa cần đóng vai trò cầu nối, kết nối các nghệ nhân với những người trẻ có đam mê, hình thành các nhóm, các câu lạc bộ hát Xẩm để di sản được trao truyền một cách tự nhiên và bền vững.
3.2. Sưu tầm phục dựng và hệ thống hóa các làn điệu xẩm cổ
Quá trình bảo tồn hát xẩm không thể thiếu công đoạn sưu tầm, nghiên cứu và hệ thống hóa. Cần khẩn trương ghi âm, ghi hình, ký âm lại các làn điệu xẩm cổ từ các nghệ nhân còn lại. Các nhà nghiên cứu văn hóa cần phân tích, so sánh các dị bản, xây dựng một kho tư liệu chuẩn về nghệ thuật hát Xẩm, bao gồm cả lời ca, giai điệu và bối cảnh ra đời. Dựa trên nguồn tư liệu này, có thể tổ chức các hoạt động phục dựng những gánh Xẩm xưa, tái hiện không gian biểu diễn truyền thống. Việc làm này không chỉ giúp bảo tồn các giá trị gốc mà còn cung cấp nguồn tài liệu quý giá cho công tác giảng dạy và sáng tạo sau này, đảm bảo hát Xẩm được phát triển trên một nền tảng vững chắc.
IV. Cách đưa hát xẩm thành sản phẩm du lịch văn hóa độc đáo
Sau khi công tác bảo tồn được đảm bảo, bước tiếp theo là khai thác nghệ thuật hát Xẩm một cách sáng tạo để xây dựng nên những sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc, góp phần kích cầu du lịch Ninh Bình. Thay vì chỉ là một tiết mục xen kẽ, Xẩm cần được xây dựng thành một trải nghiệm trọn vẹn, có chiều sâu. Cần thiết kế các chương trình biểu diễn hát Xẩm chuyên nghiệp, gắn liền với các điểm đến nổi tiếng như Tràng An, Tam Cốc, hay phố cổ Hoa Lư Ninh Bình. Nội dung chương trình không chỉ có ca hát mà còn kết hợp kể chuyện, giới thiệu về lịch sử Xẩm, về các nhạc cụ hát xẩm và giao lưu với nghệ nhân. Việc đa dạng hóa không gian và hình thức biểu diễn cũng là một yếu tố quan trọng để Xẩm có thể tiếp cận nhiều đối tượng du khách hơn, từ đó nâng cao trải nghiệm du lịch Ninh Bình và khẳng định vị thế của một điểm đến du lịch di sản Ninh Bình giàu bản sắc.
4.1. Xây dựng tour du lịch trải nghiệm văn hóa hát xẩm
Một hướng đi hiệu quả là xây dựng các tour du lịch trải nghiệm văn hóa chuyên sâu. Du khách sẽ không chỉ là người nghe mà còn là người tham gia. Chẳng hạn, một tour có thể bao gồm việc tham quan làng nghề của các nghệ nhân, tìm hiểu về cuộc đời họ, học một vài câu hát Xẩm cơ bản hoặc thử chơi các nhạc cụ đơn giản như sênh, phách. Đặc biệt, việc tổ chức các buổi biểu diễn hát xẩm Tràng An trên thuyền nan, giữa không gian sơn thủy hữu tình, sẽ tạo ra một trải nghiệm độc nhất vô nhị. Những chương trình như vậy giúp du khách kết nối sâu sắc hơn với di sản, biến chuyến đi thành một kỷ niệm văn hóa khó quên, thể hiện đúng tinh thần của phát triển du lịch bền vững.
4.2. Đa dạng hóa không gian và hình thức biểu diễn nghệ thuật
Để hát Xẩm trở nên gần gũi hơn, cần đưa nghệ thuật trình diễn dân gian này ra khỏi không gian sân khấu truyền thống. Có thể tổ chức các buổi biểu diễn định kỳ tại phố cổ Hoa Lư Ninh Bình, các khu resort, khách sạn, hoặc trong các không gian ẩm thực phục vụ đặc sản địa phương. Hình thức biểu diễn cũng cần linh hoạt, có thể là một gánh Xẩm nhỏ biểu diễn acoustic mộc mạc, hoặc một chương trình được dàn dựng công phu với sự kết hợp của ánh sáng, sân khấu. Việc lồng ghép các làn điệu xẩm cổ vào các sự kiện văn hóa, lễ hội của tỉnh cũng là một cách hiệu quả để quảng bá và tạo ra nhiều điểm chạm văn hóa cho du khách khi đến với Ninh Bình.
V. Hát Xẩm Đòn bẩy kích cầu và quảng bá du lịch di sản Ninh Bình
Việc tích hợp thành công nghệ thuật hát Xẩm vào chuỗi giá trị du lịch sẽ mang lại những tác động tích cực và đa chiều. Đây không chỉ là giải pháp cho bài toán bảo tồn hát Xẩm mà còn là một đòn bẩy hiệu quả để kích cầu du lịch Ninh Bình. Một sản phẩm du lịch văn hóa độc đáo và chân thực sẽ giúp Ninh Bình tạo ra sự khác biệt so với các điểm đến khác, thu hút những dòng khách quan tâm đến văn hóa và trải nghiệm chiều sâu. Hơn nữa, hoạt động này còn tạo ra sinh kế bền vững cho cộng đồng, đặc biệt là các nghệ nhân hát xẩm, khuyến khích họ gắn bó và tiếp tục trao truyền di sản. Thông qua tiếng đàn, lời ca, những câu chuyện về bản sắc văn hóa Cố đô sẽ được lan tỏa một cách tự nhiên và đầy cảm xúc, góp phần quảng bá hình ảnh du lịch di sản Ninh Bình ra thế giới, hướng tới mục tiêu phát triển du lịch bền vững.
5.1. Tác động kinh tế và đa dạng hóa sản phẩm du lịch văn hóa
Sự xuất hiện của hát Xẩm như một sản phẩm du lịch văn hóa chính thức sẽ góp phần đa dạng hóa hệ thống sản phẩm của ngành du lịch Ninh Bình, vốn đang chủ yếu dựa vào tài nguyên thiên nhiên. Điều này giúp giữ chân du khách ở lại lâu hơn, chi tiêu nhiều hơn cho các hoạt động trải nghiệm văn hóa. Doanh thu từ vé xem biểu diễn, bán các sản phẩm lưu niệm liên quan (đĩa CD, sách, nhạc cụ mini) và các dịch vụ đi kèm sẽ tạo ra một nguồn thu nhập mới. Quan trọng hơn, nó tạo ra việc làm và thu nhập trực tiếp cho các nghệ nhân và người dân địa phương, thúc đẩy kinh tế cộng đồng và hiện thực hóa mục tiêu phát triển du lịch đi đôi với xóa đói giảm nghèo.
5.2. Nâng cao trải nghiệm du lịch và quảng bá bản sắc Cố đô
Một trải nghiệm du lịch Ninh Bình sẽ trở nên đáng nhớ hơn rất nhiều khi du khách được đắm mình trong không gian văn hóa của hát Xẩm. Lắng nghe những làn điệu xẩm cổ giữa khung cảnh Tràng An hay Hoa Lư là một trải nghiệm mang tính biểu tượng, giúp du khách cảm nhận sâu sắc hơn về vùng đất và con người nơi đây. Những trải nghiệm tích cực này sẽ được chia sẻ rộng rãi qua mạng xã hội và các kênh truyền thông, trở thành một công cụ marketing hiệu quả. Hát Xẩm không chỉ là một buổi biểu diễn, mà còn là một đại sứ văn hóa, mang câu chuyện và bản sắc văn hóa Cố đô đến với bạn bè quốc tế một cách tinh tế và đầy cuốn hút.
