CHƯƠNG 1 KHÔNG GIAN VĂN HÓA QUÊ HƯƠNG DÂN CA GHẸO 1. Về địa giới và con người quê hương dân ca Ghẹo Truyền thuyết kể rằng Lộc Tục là vua đầu tiên của họ Hồng Bàng, hiệu là Kinh Dương Vương. Kinh Dương Vương Lộc Tục lấy con gái vua hồ Đồng Đình là Long Nữ, sinh ra người con trai đặt tên là Sùng Lãm. Sùng Lãm nối ngôi Kinh Dương Vương, xưng là Lạc Long Quân.
Lạc Long Quân lấy Âu Cơ, sinh ra bọc trăm trứng, nở thành 100 người con trai. Năm mươi người con theo cha xuống vùng biển sinh sống. Năm mươi người mẹ theo mẹ lên rừng, đến vùng đất Phong Châu (thuộc Phú Thọ ngày nay) đóng đô xây dựng cơ nghiệp. Người con trai trưởng của Lạc Long Quân và Âu Cơ được tôn làm vua, đặt tên nước là Văn Lang, xưng hiệu là Hùng Vương.
Tất cả có 18 đời các vua Hùng. Phú Thọ quê hương dân ca Ghẹo nằm ở trung tâm nước Văn Lang xưa. Nước Văn Lang gồm 15 bộ tương đương với địa bàn cư trú của 15 bộ lạc người Việt cổ. Văn Lang là bộ gốc.
Bộ Văn Lang trải dài từ dãy núi Ba Vì sang dãy núi Tam Đảo, bao gồm các tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Sơn Tây (thuộc tỉnh Hà Tây), Yên Bái, nửa phía nam tỉnh Tuyên Quang. Trải qua những biến thiên lịch sử, vùng đất Phú Thọ quê hương dân ca Ghẹo phải thay đổi địa giới và tên gọi nhiều lần. Năm 258 TCN, Thục An Dương Vương kế tục các vua Hùng rời đô về Cổ Loa, đặt tên nước là Âu Lạc. Bộ Văn Lang bị thu hẹp lại chỉ còn vùng đất của Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Sơn Tây ngày nay.
Trong thời kỳ Bắc thuộc và chống Bắc thuộc, Phú Thọ có những mốc lịch sử như sau: - Từ năm 111 TCN đến năm 243 SCN, đất nước ta bị nhà Hán đô hộ, Phú Thọ nằm trong vùng đất mang tên huyện Mê Linh, quận Giao Chỉ. Sinh viên: Trần Ngọc Quí – Lớp VHDL 17B Khóa luận tốt nghiệp 11 - Từ năm 243 đến năm 620 Phú Thọ và Vĩnh Phúc nằm trong hai huyện Mê Linh và Gia Linh. - Từ năm 620 đến năm 938 nhà Đường thay nhà Tùy cai trị Trung Hoa, Phú Thọ nằm trong vùng đất huyện Thừa Hóa, quận Phong Châu. - Năm 938, Ngô Quyền thắng trận Bạch Đằng rồi xưng vương, địa danh hành chính Phú Thọ thuộc Phong Châu Thừa Hóa quận.
- Sau khi dẹp yên 12 sứ quân, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi hoàng đế, đặt tên nước là Đại Cồ Việt, chia nước ta thành 10 đạo. - Thời Tiền Lê và thời Lý đổi đạo thành lộ. Thời Lý chia nước ta thành 24 lộ. Dưới lộ miền đồng bằng gọi là phủ, miền núi gọi là châu.
Địa hình Phú Thọ bao gồm cả đồng bằng và rừng núi nên vừa gọi là phủ vừa có châu. - Thời các vua nhà Trần vẫn chia nước ta các lộ. Nhà Hồ đổi lộ thành chấn, dưới chấn có phủ, châu, huyện (sử vẫn còn ghi cả phủ và trấn). Các phủ, châu, huyện của Phú Thọ vẫn năm rải rác trong các lộ, trấn: Lộ Đông Đô, Bắc Giang, Tam Giang, trấn Thiên Hưng, Đông Quan.
- Phú Thọ thời Hậu Lê, địa lý hành chính như cuối thời Trần, tuy có chia nước thành 5 đạo, rồi 12 đạo. Dưới đạo mới là lộ, trấn rồi mới đến phủ, châu, huyện. - Đầu thời nhà Nguyễn các phủ, huyện của Phú Thọ nằm ở địa phận trấn Sơn Tây và trấn Hưng Hóa. Thế kỷ thứ XIX nhà Nguyễn đổi tên Tỉnh thay cho Trấn, vùng đất thuộc Phú Thọ và Vĩnh Phúc nằm rải rác ở 3 tỉnh: Sơn Tây, Hưng Hóa, Thái Nguyên.
- Thời Pháp thuộc áp dụng chính sách thực dân chia để trị, các tỉnh cũ bị xáo trộn, chia cắt thành lập các tỉnh mới. Ngày 5/5/1903 tỉnh Phú Thọ được thành lập. - Những năm cuối thập kỷ 70 của TK XX, trước yêu cầu của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước cần phải có những đơn vị hành chính lớn, Sinh viên: Trần Ngọc Quí – Lớp VHDL 17B Khóa luận tốt nghiệp 12 Quốc hội và chính phủ nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa quyết định áp dụng sát nhập hai tỉnh Phú Thọ và Vĩnh Phúc thành tỉnh Vĩnh Phú. Để đẩy mạnh công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, trong thời kỳ đổi mới, Quốc Hội và chính phủ quyết định tái lập tỉnh Phú Thọ (tháng 3 năm 1997) từ tỉnh Vĩnh Phú được chia tách làm đôi (Phú Thọ và Vĩnh Phúc).
Tỉnh Phú Thọ hiện nay có một thành phố (Việt Trì), một thị xã (Phú Thọ), và 10 huyện: Thanh Sơn, Hạ Hòa, Đoan Húng, Thanh Ba, Lâm Thao, Tam Nông, Thanh Thủy, Yên Lập, Phù Ninh, Cẩm Khê. Địa giới Phú Thọ phía bắc giáp Yên Bái, Tuyên Quang, phía nam giáp Hòa Bình, phía đông giáp Vĩnh Phúc, Hà Tây, phía tây giáp Sơn La. Diện tích khoảng 3456 km2, chiều dài từ bắc đến nam là 95 km, chiều rộng từ đông sang tây là 65 km, dân số khoảng 1,3 triệu người. Địa hình Phú Thọ thuộc vùng trung du, vùng chuyển tiếp giữa các tỉnh đồng bằng và miền núi, cảnh quan nhiều hình, nhiều vẻ.
Huyện Thanh Sơn là huyện rừng núi trùng điệp, có nhiều hang động còn rất hoang sơ. Đặc biệt là hang Lạng hay còn được gọi là “Động Tiên“, có sông Bứa chảy qua 8 xã của huyện rồi chảy qua huyện Tam Nông, đổ vào sông Thao. Sông Bứa gắn liền với truyên thuyết hát Ghẹo. Tiếp giáp với hai huyện miền núi Yên Lập, Thanh Sơn các huyện còn lại của Phú Thọ đều là các huyện bán sơn địa.
Vùng ngã ba Bạch Hạc (Việt Trì) nơi có núi Nghĩa Lĩnh kinh đô của nước Văn Lang là vùng hợp lưu của ba dòng sông Thao, sông Lô, sông Đà. Không gian, địa giới vùng ngã ba Bạch Hạc gần như tiêu biểu cho cả Phú Thọ, có rừng núi, có đồi gò, đồng ruộng thênh thang thuận lợi cho con người (Từ thời nguyên thủy cho tới nay) sinh sống, tồn tại và phát triển. Tổng hợp nghiên cứu của nhiều nghành khoa học cho thấy từ cuối thời Sinh viên: Trần Ngọc Quí – Lớp VHDL 17B Khóa luận tốt nghiệp 13 đại đồ đá mới đến cuối thời đại đồng thau vùng đất Phú Thọ là nới định cư rất đông của người Việt cổ, là một trong những cái nôi của người Việt. Thời gian từ 20 đến 15 nghìn năm TCN, con người (hiện đại – homo sapiens) đã cư trú trên một địa bàn rất rộng, họ là chủ nhân của văn hóa Sơn Vi từ Lào Cai ở phía bắc đến Bình Trị Thiên ở phía nam, từ Sơn La ở phía tây đến vùng sông Lục Nam ở phía đông (Phú Thọ nằm giữa địa phận tỉnh Lào Cai và sông Lục Nam thuộc tỉnh Bắc Giang.
Phạm Trọng Toàn). Người Sơn Vi sống chủ yếu trên các đồi gò vùng trung du Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. Ngoài ra người Sơn Vi còn sống trong cả các hang động núi đá vôi. Sơn Vi là một xã thuộc huyện Phù Ninh, các nhà khảo cổ học đac tìm thấy các công cụ bằng đá cuội dùng để chặt, nạo, phá…của cư dân ở nơi đây, và Sơn Vi được đặt tên cho nền văn hóa sớm nhất của người Việt cổ.
Sau nền văn hóa Sơn Vi, trên vùng đất Phú Thọ lại xuất hiện nền văn hóa Phùng Nguyên, với những di chỉ Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun (Phong Châu), Gò Bông (Tam Thanh). Cư dân của văn hóa Phùng Nguyên có bước tiến nhảy vọt: biết trồng lúa nước, chăn nuôi gà, lợn, trâu, bò … biết làm đồ gốm và xuất hiện vật liệu bằng đồng. Tiếp bước văn hóa Phùng Nguyên là văn hóa Đông Sơn rực rỡ của người Việt cổ. Những di vật như: dìu, đinh ba, thạp đồng, mũi cày đồng, tượng người… có trang trí tinh xảo đã tìm thấy ở Gò Re, Làng Cả, Gò Chiền, Đào Xá, Thượng Nông…(những địa danh của Phú Thọ), chứng tỏ cư dân văn hóa Đông Sơn đã có đời sống văn minh, đời sống tinh thần phong phú.
Từ khởi thủy cho đến đầu công nguyên, cư dân vùng Phú Thọ là người Việt cổ. Khi nhà Hán đặt ách thống trị lên nước ta cho đến các thời Tống, Nguyên, Minh, Thanh và sau này đã có người Hán và một số người dân tộc Dao, Cao Lan, Sán Dìu… đến sinh sống ở Phú Thọ. Theo các tài liệu lịch sử, dân tộc học… khoảng TK X người Việt đã chia cách thành người Việt và người Mường. Vào thời kỳ này có một sự kiện cần chú ý, đó là Sinh viên: Trần Ngọc Quí – Lớp VHDL 17B Khóa luận tốt nghiệp 14 năm 1944 vua Lý Thánh Tông sau khi đánh thắng Chiêm Thành trở về đã mang theo 5000 người Chăm (trong đó có nhiều thợ thủ công và kỹ nữ) cho lập ấp sinh sống ở châu Chân Đăng.
Địa giới châu Chân Đăng thời Lý bao gồm huyện Lâm Thao và huyện Tam Nông. Làng Nam Cường thuộc xã Thanh Uyên huyện Tam Nông là làng gốc hát Ghẹo. Những người Chăm có thể cũng tham gia vào sinh hoạt hát múa cùng cộng đồng dân cư Phú Thọ và họ đã hòa đồng thành người Việt. Hiện nay có tổng số hơn 1,3 triệu dân cư của tỉnh Phú Thọ thì người Kinh chiếm đa số (Khoảng hơn 1 triệu người), người Mường và một số các dân tộc khác khoảng 30 vạn người (trong 30 vạn người này thì người Mường chiếm tới 80%).
Dù là người Kinh hay người Mường nhưng đều là người gốc Việt, vì thế trong quá trình tồn tại và phát triển tuy có những biến đổi khác nhau một số tập quán, lề lối trong lao động sản xuất, trong sinh hoạt… trong những đặc trưng cơ bản của phẩm chất tính cách con người tốt đẹp là cần cù lao động sản xuất, yêu thiên nhiên đất nước, yêu thương quý trọng tình làng nghĩa xóm, đoàn kết và bất khuất, kiên cường thì họ hoàn toàn giống nhau. Về văn hóa dân gian quê hương dân ca Ghẹo Phú Thọ quê hương dân ca Ghẹo là vùng đất cổ, nơi phát tích của người Việt, nơi in đậm dấu ấn một thời đại có nền văn hóa dân tộc phát triển Vùng Việt Trì, Bạch Hạc, Phú Thọ là trung tâm nước Văn Lang của người Việt cổ, nơi đây xưa kia từng là địa điểm tụ hội, tiếp xúc, giao lưu văn hóa với vùng lục địa phía Bắc, vùng biển phía Đông, vùng Thanh Hóa, Nghệ An, vùng biển Trung Bộ. Tính thống nhất về văn hóa của cư dân nhà nước Văn Lang được thể hiện trong các di chỉ khảo cổ, tuy nhiên vẫn có những dáng hình địa phương.