TRƯỜNG TRUNG CẤP QUỐC TẾ MEKONG GIÁO TRÌNH VỆ SINH PHÒNG BỆNH KỸ NĂNG GIAO TIẾP – GIÁO DỤC SỨC KHỎE Trình độ : Trung cấp Ban hành kèm theo quyết định số : …/2021/QĐ-TCQTMK ngày….năm 2021 của Trường Trung cấp Quốc tế Mekong LƯU HÀNH NỘI BỘ -1- LỜI GIỚI THIỆU Giáo trình VỆ SINH PHÒNG BỆNH – KỸ NĂNG GIAO TIẾP – GIÁO DỤC SỨC KHỎE được biên soạn dựa trên cơ sở chương trình khung đã được phê duyệt. giáo trình được các tác giả biên soạn theo phương châm: Kiến thức cơ bản, hệ thống; nội dung chính xác, khoa học; cập nhật các tiến bộ khoa học, kỹ thuật hiện đại và thực tiễn ở Việt Nam. Giáo trình này là tiền đề để các giáo viên và học sinh trường có thể áp dụng phương pháp dạy - học tích cực. Giáo trình VỆ SINH PHÒNG BỆNH – KỸ NĂNG GIAO TIẾP – GIÁO DỤC SỨC KHỎE được Hội đồng Nhà trường thẩm định tài liệu dạy - học trung cấp.
Trong quá trình sử dụng, giáo trình phải được chỉnh lý, bổ sung và cập nhật. Lần đầu thực hiện, giáo trình khó tránh khỏi những thiếu sót, chúng tôi mong nhận được ý kiến đóng góp của đồng nghiệp và các bạn học sinh để lần biên soạn sau giáo trình được hoàn thiện hơn. Tham gia biên soạn 1. Nguyễn Thị Minh Thu 2.
La Thanh Chí Hiếu 3. Nguyễn Ngọc Thanh Tuyền -2- MỤC LỤC Bài 1: Môi trường và sức khỏe. 4 Bài 2: Dịch tễ học đại cương. 10 Bài 3: Cung cấp nước sạch.
16 Bài 4: Xử lý chất thải. 25 Bài 5: Phòng và diệt các côn trùng truyền bệnh. 33 Bài 6: Vệ sinh cá nhân. 40 Bài 7: Vệ sinh trường học.
46 Bài 8: Vệ sinh bệnh viện - trạm y tế. 51 Bài 9: Vệ sinh lao động. 61 Bài 10: Phòng chống tai nạn, thương tích. 72 Bài 11: Phòng dịch, bao vây, dập tắt một vụ dịch ở cộng đồng.
78 Bài 12: Đại cương về tâm lý y học .85 Baì 13: Hành vi và thay đổi hành vi sức khỏe. 102 Bài 14: Giao tiếp và kỹ năng giao tiếp. 113 Bài 15: Tư vấn sức khỏe. 123 Bài 16: Truyền thông và giáo dục sức khỏe.
128 Bài 17: Lập kế hoạch một buổi truyền thông – GDSK. 141 TÀI LIỆU THAM KHẢO…………………………………………………………152 -3- Baøi 1 MOÂI TRÖÔØNG VAØ SÖÙC KHOÛE MUÏC TIEÂU 1. Neâu ñöôïc ñònh nghóa veà moâi tröôøng vaø söùc khoûe. Trình baøy ñöôïc phaân loaïi moâi tröôøng.
Neâu ñöôïc taùc ñoäng cuûa oâ nhieãm moâi tröôøng khoâng khí ñeán söùc khoûe con ngöôøi vaø bieän phaùp ñeà phoøng. Trình baøy ñöôïc taùc ñoäng cuûa moâi tröôøng nöôùc ñeán söùc khoûe con ngöôøi vaø neâu ñöôïc caùc bieän phaùp ñeà phoøng. ÑAÏI CÖÔNG - Nguyeân lyù cuûa sinh thaùi hoïc hieän ñaïi laø moái töông quan qua laïi giöõa con ngöôøi vaø moâi tröôøng. - Moät caù theå, moät quaàn theå ñeàu soáng trong moâi tröôøng ñaëc tröng cuûa mình; khoâng coù moâi tröôøng thì sinh vaät khoâng theå toàn taïi ñöôïc.
- Khi moâi tröôøng thích hôïp thì sinh vaät seõ soáng oån ñònh vaø phaùt trieån, nhöng khi moâi tröôøng bò suy thoaùi thì sinh vaät cuõng bò suy giaûm veà soá löôïng vaø chaát löôïng. Trong moái quan heä töông taùc vôùi moâi tröôøng, con ngöôøi ñeàu coù nhöõng phaûn öùng baèng söï thích nghi. Ñoàng thôøi, con ngöôøi coøn chuû ñoäng laøm cho moâi tröôøng bieán ñoåi nhaèm giaûm bôùt nhöõng haäu quaû baát lôïi cuûa caùc yeáu toá nguy cô vaø caûi taïo moâi tröôøng theo höôùng coù lôïi cho söï toàn taïi cuûa chính mình. MOÂI TRÖÔØNG - Ñònh nghóa: Moâi tröôøng laø toaøn boä caùc yeáu toá bao quanh moät ngöôøi hoaëc moät nhoùm ngöôøi vaø coù taùc ñoäng tröïc tieáp hoaëc giaùn tieáp ñeán con ngöôøi (Ví duï: Caùc yeáu toá vaät lyù, hoùa hoïc, sinh hoïc).
- Phaân loaïi moâi tröôøng, coù hai loaïi moâi tröôøng: + Moâi tröôøng töï nhieân. + Moâi tröôøng xaõ hoäi. SÖÙC KHOÛE Coù nhieàu quan nieäm veà söùc khoûe, do ñoù cuõng coù nhieàu ñònh nghóa veà söùc khoûe. Coù ngöôøi cho raèng coù söùc khoûe töùc laø khoâng coù beänh taät, oám ñau; hoaëc coù söùc khoûe laø khoâng bò oám, ngöôøi to beùo, cô theå nôû nang.
Nhöõng khaùi nieäm treân môùi chæ ñeà caäp ñeán söùc khoûe veà maët theå chaát. Ngaøy nay theo xu höôùng ngaøy caøng thay ñoåi veà chaát löôïng cuoäc soáng, con ngöôøi caàn moät söùc khoûe toaøn dieän ñeå ñaùp öùng vôùi nhieàu yeáu toá cuûa moâi tröôøng taùc -4- ñoäng tôùi, do ñoù naêm 1978 taïi Alma - Ata, Hoäi nghò Quoác teá baøn veà Chaêm soùc Söùc khoûe ban ñaàu do Toå chöùc Y teá Theá giôùi toå chöùc ñaõ thoáng nhaát moät ñònh nghóa veà söùc khoûe nhö sau: “Söùc khoûe laø tình traïng thoaûi maùi caû veà theå chaát, taâm thaàn vaø xaõ hoäi , chöù khoâng chæ ñôn thuaàn laø khoâng coù beänh taät”. AÛNH HÖÔÛNG CUÛA MOÂI TRÖÔØNG ÑEÁN SÖÙC KHOÛE Khi moâi tröôøng trong saïch, thì söùc khoûe con ngöôøi cuõng ñöôïc duy trì vaø phaùt trieån; khi moâi tröôøng baét ñaàu coù söï oâ nhieãm, suy thoaùi hay huûy hoaïi thì baét ñaàu coù nhöõng taùc ñoäng xaáu ñeán söùc khoûe con ngöôøi. OÂ nhieãm moâi tröôøng - Ñònh nghóa: OÂ nhieãm moâi tröôøng laø khi coù moät söï bieán ñoåi cuûa moâi tröôøng theo höôùng khoâng tieän nghi, baát lôïi ñoái vôùi cuoäc soáng con ngöôøi, ñoäng vaät, thöïc vaät.
Söï bieán ñoåi coù theå do hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi gaây ra ôû quy moâ, phöông thöùc khaùc nhau, coù taùc ñoäng tröïc tieáp hay giaùn tieáp laøm thay ñoåi thaønh phaàn hoaù hoïc, tính chaát vaät lyù vaø sinh hoïc cuûa moâi tröôøng. - Taùc ñoäng cuûa moâi tröôøng tôùi söùc khoeû: + Taùc ñoäng tröïc tieáp: Moät soá yeáu toá coù nguy cô taùc ñoäng tröïc tieáp hay giaùn tieáp tôùi caùc cô quan: maét, tay, da vaø nieâm maïc nhö: nhieät ñoä, aùnh saùng, tieáng oàn, ñoä aåm, chaát phoùng xaï,. + Taùc ñoäng giaùn tieáp: Moät soá yeáu toá coù nguy cô taùc ñoäng vaøo cô theå con ngöôøi thoâng qua moät moâi tröôøng trung gian nhö: khoâng khí, ñaát, nöôùc,. Caùc yeáu toá taùc Moâi tröôøng ñoäng: nhieät ñoä, Cô theå Cô theå trung gian: Caùc yeáu aùnh saùng, chaát ngöôøi ngöôøi ñaát, nöôùc, toá taùc phoùng xaï, tieáng khoâng khí… ñoäng oàn, ñoä aåm… Hình 1.
Taùc ñoäng tröïc tieáp Hình 1. Taùc ñoäng giaùn tieáp 4. Taùc ñoäng cuûa oâ nhieãm moâi tröôøng khoâng khí tôùi söùc khoeû 4. Ñònh nghóa “OÂ nhieãm moâi tröôøng khoâng khí laø khi trong khoâng khí coù maët moät hay nhieàu chaát laï, hoaëc coù moät söï bieán ñoåi trong thaønh phaàn khoâng khí gaây ra nhöõng taùc ñoäng coù haïi cho ngöôøi vaø sinh vaät”.
Caùc yeáu toá gaây oâ nhieãm moâi tröôøng khoâng khí -5- - Buïi, khoùi töø caùc khu vöïc nhaø maùy, haàm loø, coâng tröôøng xaây döïng, caùc phöông tieän giao thoâng. - Caùc loaïi sinh vaät töø caùc baõi raùc, xaùc suùc vaät. - Caùc loaïi hoaù chaát, hôi khí ñoäc töø nhaø maùy (nhaø maùy giaáy, nhaø maùy saûn xuaát thuoác tröø saâu, nhaø maùy ñöôøng….) nhö: SO2, H2S, NH3, CO, CO2. thaûi vaøo khoâng khí.
AÛnh höôûng cuûa oâ nhieãm khoâng khí tôùi söùc khoeû Con ngöôøi tieáp xuùc vôùi moâi tröôøng khoâng khí bò oâ nhieãm, tuyø theo möùc ñoä vaø thôøi gian tieáp xuùc vôùi caùc yeáu toá ñoù maø con ngöôøi coù theå maéc phaûi moät soá beänh nhö: ung thö phoåi, vieâm pheá quaûn maïn tính, hen, beänh ôû maét, muõi (vieâm muõi). Moät soá bieän phaùp chính baûo veä moâi tröôøng khoâng khí Nguyeân taéc chung: Vöøa coù bieän phaùp toång hôïp vöøa thöïc hieän nhöõng bieän phaùp khaùc nhö giaùo duïc coäng ñoàng, thöïc hieän luaät phaùp, tröôùc heát caàn taäp trung vaøo moät soá bieän phaùp sau ñaây: - Quaûn lyù vaø kieåm soaùt moâi tröôøng nhaèm giaõm bôùt caùc chaát thaûi gaây oâ nhieãm khoâng khí. - Quy hoaïch ñoâ thò vaø boá trí caùc khu coâng nghieäp phaûi ñöôïc tính toaùn, döï baùo taùc ñoäng cuûa caùc khu vöïc ñoù trong töông lai ñeå khoâng gaây oâ nhieãm cho moâi tröôøng chung. - Söû duïng heä thoáng caây xanh ñeå baûo veä moâi tröôøng khoâng khí: Caùc khu röøng, khu coâng vieân ôû trong, xung quanh thaønh phoá vaø ôû caùc khu coâng nghieäp laø nhöõng “laù phoåi” cuûa thaønh phoá, vì caây xanh coù taùc duïng che naéng, huùt bôùt böùc xaï maët trôøi, huùt vaø giöõ buïi, loïc saïch khoâng khí, che chaén tieáng oàn.
- Kieåm soaùt vaø xöû lyù caùc nguoàn chaát thaûi töø caùc khu ñoâ thò, khu coâng nghieäp coù khaû naêng gaây oâ nhieãm khoâng khí taïi choã vaø khu vöïc xung quanh. Taùc ñoäng cuûa oâ nhieãm moâi tröôøng nöôùc ñeán söùc khoeû 4. Ñònh nghóa “OÂ nhieãm moâi tröôøng nöôùc laø söï bieán ñoåi caùc thaønh phaàn cuûa nöôùc khaùc vôùi traïng thaùi ban ñaàu khi chöa bò oâ nhieãm. Ñoù laø söï bieán ñoåi veà lyù tính, hoaù tính vaø vi sinh vaät, laøm cho nöôùc trôû neân ñoäc haïi”.
Nguoàn nöôùc bò oâ nhieãm thöôøng lieân quan tôùi oâ nhieãm moâi tröôøng khoâng khí vaø oâ nhieãm ñaát. Caùc yeáu toá gaây oâ nhieãm moâi tröôøng nöôùc - Caùc chaát thaûi boû trong quaù trình sinh hoaït haèng ngaøy cuûa ngöôøi daân nhö: nöôùc sinh hoaït (nöôùc taém röûa, giaët giuõ) töø caùc khu daân cö, khu vöïc coâng coäng, heä -6- thoáng hoá tieâu… Neáu nhöõng chaát thaûi naøy khoâng ñöôïc xöû lyù, laøm saïch tröôùc khi ñoå vaøo heä thoáng nöôùc chung (soâng, hoà…). - Caùc chaát thaûi töø caùc nhaø maùy, xí nghieäp…(ñaëc bieät laø nhöõng nhaø maùy ñöôøng, nhaø maùy giaáy, nhaø maùy saûn xuaát phaân boùn, thuoác tröø saâu,…). Vì nhöõng nhaø maùy naøy ñaøo thaûi ra nhieàu chaát ñoäc haïi nhö caùc khí SO2, H2S, SO3, NH3, Acseânic, Mangan… - Caùc chaát thaûi töø caùc beänh vieän, traïm y teá, phoøng khaùm beänh chöùa nhieàu vi khuaån vaø virus gaây beänh nhö: vi khuaån taû, lî, thöông haøn, virus vieâm gan, baïi lieät… 4.
AÛnh höôûng cuûa moâi tröôøng nöôùc tôùi söùc khoeû Khi con ngöôøi söû duïng nguoàn nöôùc bò oâ nhieãm coù theå bò maéc phaûi moät soá beänh ôû ñöôøng tieâu hoaù nhö: taû, lî, thöông haøn, vieâm gan, baïi lieät, giun saùn … moät soá beänh ngoaøi da vaø nieâm maïc (gheû lôû, chaøm, ñau maét hoät…) do taém ôû nhöõng nguoàn nöôùc baån… 4. Moät soá bieän phaùp chuû yeáu baûo veä moâi tröôøng nöôùc - Laøm saïch caùc nguoàn nöôùc beà maët vaø nöôùc ngaàm. Vì nhöõng nguoàn nöôùc naøy cung caáp nöôùc haèng ngaøy cho con ngöôøi, coù theå laøm saïch baèng caùc bieän phaùp sau: + Taäp trung vaø xöû lyù caùc chaát thaûi cuûa ngöôøi taïi caùc coâng trình veä sinh tröôùc khi chaûy vaøo heä thoáng chung. + Caùc beå chöùa nöôùc, caùc loaïi gieáng phôi phaûi xaây döïng ñuùng tieâu chuaån veä sinh.
+ Caùc nguoàn chaát thaûi coù chöùa chaát ñoäc, caùc loaïi vi sinh vaät gaây beänh, tröôùc khi chaûy vaøo heä thoáng coáng chung hoaëc caùc doøng möông, doøng soâng… phaûi ñöôïc thu hoài (caùc chaát hoaù hoïc) hoaëc phaûi ñöôïc tieâu dieät (caùc loaïi vi sinh vaät gaây beänh).