Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Thương mại điện tử do Khoa Công nghệ Thông tin, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Hưng Yên biên soạn, với sự chủ biên của Cử nhân Đặng Vân Anh cùng tập thể giảng viên trong khoa, dưới sự phê duyệt chuyên môn của Trưởng khoa - Thạc sĩ Nguyễn Đình Hân. Tài liệu được xuất bản trực tuyến tại địa chỉ http://voer.vn/c/f39895c2.

Trong chương trình đào tạo đại học, học phần Thương mại điện tử đóng vai trò là môn học chuyên ngành dành cho sinh viên ngành Công nghệ Thông tin, đồng thời là học phần tham khảo học thuật cho sinh viên, giảng viên và các nhà nghiên cứu thuộc khối ngành Kinh tế và Quản trị.

Mục tiêu học tập (learning outcomes) của giáo trình hướng tới việc trang bị hệ thống tri thức toàn diện:

  • Cung cấp hiểu biết có hệ thống về cơ sở hạ tầng mạng Internet, World Wide Web và các giao thức truyền thông.
  • Phân loại và phân tích nguyên lý hoạt động của các mô hình kinh doanh số (B2B, B2C, C2C, B2G, G2C).
  • Nhận diện các phương pháp nghiên cứu thị trường điện tử, công cụ tiếp thị trực tuyến và phân loại hàng hóa số.
  • Nắm vững kiến trúc phần cứng, phần mềm, các giải pháp kỹ thuật website thương mại điện tử của các hãng công nghệ lớn.
  • Phân tích cơ chế thanh toán điện tử, tiêu chuẩn an toàn an ninh mạng và đánh giá thực trạng ứng dụng tại doanh nghiệp Việt Nam.

Giáo trình được cấu trúc thành 9 bài học chuyên đề và phần thảo luận chuyên sâu. Cách tiếp cận của tài liệu là tích hợp đa ngành giữa nền tảng kỹ thuật Công nghệ Thông tin và quy trình tổ chức kinh doanh số. Điểm đặc sắc thể hiện ở việc kết hợp chặt chẽ giữa khung lý thuyết kinh tế tri thức với các giải pháp kỹ thuật thực tế (như kiến trúc Microsoft Web Site Server 3.0, IBM Net.Commerce) và số liệu khảo sát thị trường Việt Nam giai đoạn đầu phát triển thương mại điện tử.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc giáo trình gồm 9 bài học với tiến trình logic từ nền tảng hạ tầng đến mô hình tổ chức, kỹ thuật triển khai và thảo luận thực tiễn:

  • Bài 1: Giới thiệu về Internet, WWW, Web, Thương mại điện tử: Trình bày nguồn gốc mạng Internet từ ARPANET của Bộ Quốc phòng Mỹ (thập niên 1970), vai trò mạng trục (backbone) của NSF và giao thức TCP/IP. Giới thiệu sự ra đời của World Wide Web do Tim Berners-Lee đề xuất năm 1989 và công nghệ Web năm 1992 dựa trên ngôn ngữ HTML. Định nghĩa thương mại điện tử theo Luật mẫu của Ủy ban Liên Hợp quốc về Luật Thương mại Quốc tế (UNCITRAL) theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp; 5 cơ sở phát triển (hạ tầng kỹ thuật, pháp lý, thanh toán, chuyển phát, an toàn bảo mật và nhân lực); các hình thức vận hành cốt lõi (Email, FEDI, Digital Cash, Electronic Purse/Smart Card, Digital Banking, EDI qua mạng VAN/VPN, phân phối nội dung số, bán lẻ hàng hóa hữu hình); phân tích mô hình C2C gắn với thực trạng Việt Nam (số liệu trustvn.vn năm 2006, tác động của eBay, nhận định chuyên gia).
  • Bài 2: Các mô hình kinh doanh thương mại điện tử: Phân tích chi tiết mô hình B2C (cửa hiệu điện tử, công nghệ giỏ mua hàng - shopping cart, máy chủ cơ sở dữ liệu qua ví dụ More.com, Amazon, siêu thị mua sắm Mall.com, 5 sai lầm khi vận hành cửa hàng trực tuyến) và B2B (chiếm 92% - 95% doanh số toàn cầu giai đoạn 2003-2005, hạ tầng ảo, thị trường ảo, phân tích điển hình sàn Alibaba.com). Trình bày các mô hình định giá động (khách hàng định giá, so sánh giá BottomDollar, định giá theo nhu cầu, trao đổi iSolve, chiết khấu eBate/eCentive, miễn phí qua quảng cáo như Freelotto, Freemerchant).
  • Bài 3: Nghiên cứu thị trường điện tử: Phân loại thị trường trực tuyến (Cửa hàng điện tử, Siêu thị điện tử, Sàn giao dịch điện tử riêng/chung/chuyên ngành - Consortia, Cổng thông tin Portal); kỹ thuật lấy thông tin qua máy tìm kiếm, tiêu chuẩn quốc tế (Codex Alimentarius Commission, ITC); phương pháp nghiên cứu hành vi khách hàng trực tuyến; nguyên tắc gửi thư điện tử thương mại (To, CC, BCC, kiểm soát mã độc); các định dạng quảng cáo trực tuyến (Banner, Banner swapping, Pop-under, Interstitials, E-mail); chiến lược marketing và phân loại 3 nhóm hàng hóa theo nghiên cứu của Forester Research 1998 (hàng tiện dụng, hàng bổ sung, hàng/dịch vụ nghiên cứu).
  • Bài 4: Một số vấn đề kỹ thuật trong thương mại điện tử: Giới thiệu giải pháp phần mềm doanh nghiệp: Microsoft Web Site Server 3.0 Commerce Edition (3 khối chức năng: Engage - tiếp thị/Ad Server/ASP/Active Server Pages, Transact - giao dịch/Pipeline/Commerce Interchange Pipeline/Windows NT Security, Analyze - phân tích hành vi/Order Manager); IBM Net.Commerce (hỗ trợ chuẩn giao dịch an toàn SET - Secure Electronic Transactions, Intelligent Catalog, kết nối ODBC với Oracle, Sybase, Informix). Tiêu chí lựa chọn ISP, thuê máy chủ (Web hosting), thiết kế web; ma trận mục tiêu kinh doanh - chức năng hệ thống - yêu cầu thông tin; kiến trúc website hai lớp (two-tier) và nhiều lớp (multi-tier), cấu trúc logic và cấu trúc vật lý.
  • Bài 5: Các thanh toán trong giao dịch thương mại điện tử: Khảo sát cơ chế thanh toán qua thẻ, tài khoản ngân hàng điện tử, chuyển đổi tiền điện tử và cổng trung gian thanh toán.
  • Bài 6: Vấn đề bảo mật, an ninh trên mạng: Phân tích các mối đe dọa an toàn thông tin, giải pháp mã hóa dữ liệu, xác thực chứng chỉ điện tử và phòng chống tấn công hệ thống.
  • Bài 7: Các doanh nghiệp Việt Nam và TMĐT: Đánh giá thực trạng hạ tầng ứng dụng công nghệ thông tin tại các doanh nghiệp Việt Nam, năng lực sẵn sàng kinh doanh điện tử (e-business) và vai trò của các nhà cung cấp giải pháp nội địa (FPT, CMC, Tinh Vân).
  • Bài 8: Một số lĩnh vực ứng dụng thương mại điện tử: Tổng hợp ứng dụng thương mại điện tử trong dịch vụ tài chính, ngân hàng, du lịch, bảo hiểm, đào tạo trực tuyến, phân phối xuất bản phẩm và dịch vụ công.
  • Bài 9: Thảo luận: Tổ chức 3 chuyên đề học thuật: Thảo luận về vấn đề thanh toán qua mạng & hiệu quả ứng dụng TMĐT; Thảo luận về website thương mại điện tử; Phân tích rủi ro & biện pháp phòng tránh rủi ro trong thương mại điện tử.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

  • Khung lý thuyết thương mại điện tử: Cơ sở phân loại giao dịch thương mại điện tử theo UNCITRAL; lý thuyết kinh tế tri thức và sự chuyển dịch mô hình doanh nghiệp thế kỷ 21 từ quản lý tài sản sang quản lý thông tin, phân cấp sang hình mạng lưới.
  • Chuẩn trao đổi dữ liệu và giao thức: Nguyên lý hoạt động của chuẩn trao đổi dữ liệu điện tử EDI, giao vận qua mạng giá trị gia tăng (VAN) và mạng riêng ảo (VPN); các chuẩn giao dịch an toàn như SET (MasterCard, Visa, IBM, Netscape, VeriSign phát triển).
  • Mô hình hóa kiến trúc hệ thống: Nguyên lý cấu trúc Front-end (catalogs điện tử, giỏ mua hàng, cổng thanh toán) và Back-end (xử lý đơn hàng, quản lý kho, nhập hàng, giao nhận); bảng ánh xạ giữa mục tiêu kinh doanh, chức năng hệ thống và yêu cầu thông tin.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng kỹ thuật: Đọc hiểu và phân tích cấu trúc logic/vật lý của website thương mại điện tử; đánh giá tiêu chí lựa chọn ISP, máy chủ web hosting (dung lượng, cổng kết nối, hỗ trợ Telnet/FTP) và môi trường cơ sở dữ liệu (ODBC).
  • Kỹ năng phân tích thị trường: Phân khúc thị trường điện tử; phân loại sản phẩm bán lẻ theo mô hình Forester Research (hàng tiện dụng, hàng bổ sung, hàng nghiên cứu); phân tích hành vi người mua trực tuyến.
  • Kỹ năng nghiệp vụ & Quản trị: Xây dựng quy trình xử lý đơn đặt hàng tự động; thiết lập email thương mại chuẩn mực; phòng tránh 5 sai lầm vận hành website bán hàng (quảng cáo, giao diện, tối ưu tìm kiếm, chăm sóc khách hàng, cập nhật thông tin); nhận diện và kiểm soát rủi ro giao dịch.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế theo phương pháp sư phạm kỹ thuật, kết hợp giữa truyền thụ cơ sở lý thuyết hệ thống và phân tích mô hình công nghệ thực tiễn.

  • Tiếp cận sư phạm (Pedagogical approach): Giảng dạy dựa trên sự liên kết giữa hạ tầng mạng máy tính và quy trình kinh doanh. Lý thuyết về các mô hình giao dịch được minh họa thông qua kiến trúc phần mềm cụ thể nhằm giúp người học hình dung được cách thức tự động hóa các nghiệp vụ thương mại.
  • Phân tích tình huống (Case studies):
    • Mô hình B2C và giỏ hàng cơ sở dữ liệu qua nghiên cứu trường hợp More.com, Amazon.com, Mall.com.
    • Mô hình đấu giá C2C và B2B qua các điển hình eBay, LiquidPrice.com, DoveBid, WorldCall Exchange.
    • Mô hình B2B quy mô toàn cầu qua trường hợp Alibaba.com (danh mục 27 lĩnh vực, 1.300 loại sản phẩm) và các dẫn chứng tiết kiệm chi phí của Boeing, General Electric.
    • Nghiên cứu trường hợp thị trường Việt Nam: sàn chodientu.vn, trang thông tin chứng thực trustvn.vn, cùng thực tế cung cấp hạ tầng B2B của các doanh nghiệp IT nội địa như FPT, CMC, Tinh Vân.
  • Bài tập và thực hành: Sinh viên tiến hành lập bảng ma trận xác định mục tiêu kinh doanh, chức năng và yêu cầu thông tin cho một website bán hàng mẫu; thực hành phân tích cấu hình quy trình xử lý đơn hàng (Order Processing Pipeline) và so sánh giải pháp hai lớp với nhiều lớp.
  • Phương pháp đánh giá (Assessment methods): Đánh giá qua bài kiểm tra lý thuyết (khái niệm, giao thức, phân loại mô hình), bài tập phân tích kiến trúc hệ thống và kết quả tham gia các phiên thảo luận chuyên đề tại Bài 9 về thanh toán điện tử, phòng chống rủi ro.
  • Hướng dẫn tự học (Self-study guidelines):
    • Nghiên cứu tài liệu theo lộ trình từng bài học.
    • Sử dụng các liên kết tham chiếu tra cứu dữ liệu chuẩn hóa quốc tế như Ủy ban Tiêu chuẩn Thực phẩm Codex (codexalimentarius.org) và Trung tâm Thương mại Quốc tế ITC (intracen.org).
    • Đọc bổ trợ tài liệu Kiến thức Thương Mại Điện Tử của TS. Nguyễn Đăng Hậu (Viện Đào tạo Công nghệ và Quản lý Quốc tế, 11/2004).

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Tính chuẩn hóa học thuật: Giáo trình tiếp cận các định nghĩa học thuật chính thống dựa trên văn bản pháp lý quốc tế của Ủy ban Liên Hợp quốc về Luật Thương mại Quốc tế (UNCITRAL) và các nghiên cứu khoa học chuyên ngành trong nước.
  • Tích hợp các giải pháp kỹ thuật công nghiệp: Điểm nổi bật trong nội dung kỹ thuật là việc mổ xẻ cấu trúc các bộ giải pháp phần mềm thương mại điện tử doanh nghiệp lớn:
    • Microsoft Web Site Server 3.0 Commerce Edition: Trình bày chi tiết cấu trúc gồm Engage (với Ad Server, Intelligent CrossSell, Membership), Transact (với Commerce Interchange Pipeline, Windows NT Integration) và Analyze (với Promotion Manager, Order Manager).
    • IBM Net.Commerce: Giới thiệu cơ chế bảo mật theo giao thức SET, công nghệ Intelligent Catalog và khả năng kết nối cơ sở dữ liệu qua ODBC.
  • Gắn liền với bức tranh thực tế thị trường: Tài liệu phản ánh khách quan giai đoạn hình thành thương mại điện tử tại Việt Nam qua các số liệu thống kê (như báo cáo của Bộ Thương mại với 87 website C2C tính đến 31/12/2006), phân tích hiện tượng eBay gia nhập thị trường Việt Nam và trích dẫn nhận định từ các nhà quản lý (Vụ Thương mại điện tử - Bộ Thương mại, Trung tâm Tin học - Bộ Khoa học và Công nghệ).
  • Phân loại khoa học các phương thức định giá và tiếp thị: Hệ thống hóa các hình thức định giá trực tuyến (khách hàng định giá, đấu giá ngược, định giá theo nhu cầu) và cấu trúc quảng cáo mạng (Banner, Banner swapping, Pop-under, Interstitials).

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Sinh viên đại học/cao đẳng:
    • Sinh viên ngành Công nghệ Thông tin: Sử dụng làm giáo trình chính khóa cho học phần Thương mại điện tử nhằm nắm vững kiến trúc kỹ thuật, giải pháp máy chủ, cơ sở dữ liệu và tích hợp hệ thống giao dịch.
    • Sinh viên ngành Kinh tế, Quản trị Kinh doanh, Hệ thống Thông tin Quản lý: Sử dụng làm tài liệu học tập để hiểu rõ quy trình vận hành mô hình kinh doanh số, nghiên cứu thị trường và marketing trực tuyến.
  • Điều kiện tiên quyết (Prerequisites):
    • Kiến thức cơ sở về Mạng máy tính và truyền thông dữ liệu (hiểu biết về mô hình TCP/IP, dịch vụ mạng).
    • Kiến thức cơ bản về Hệ thống thông tin và Cơ sở dữ liệu (khái niệm bảng dữ liệu, kết nối CSDL, máy chủ web).
    • Kiến thức nhập môn về Tin học văn phòng và nguyên lý quản trị kinh doanh cơ bản.
  • Giảng viên: Sử dụng giáo trình làm tài liệu chuẩn bị bài giảng, xây dựng đề cương chi tiết học phần, thiết kế câu hỏi thảo luận và bài tập lớn môn học.
  • Độc giả tự học và nghiên cứu: Cán bộ quản lý doanh nghiệp, lập trình viên phát triển web và các nhà nghiên cứu cần hệ thống hóa kiến trúc nền tảng của thương mại điện tử.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được biên soạn phục vụ trực tiếp cho giảng viên và sinh viên ngành Công nghệ Thông tin, đồng thời là tài liệu tham khảo chuyên môn cho giảng viên, sinh viên khối ngành Kinh tế, các nhà quản lý và nghiên cứu hệ thống kinh doanh số.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần có kiến thức cơ sở về mạng máy tính (đặc biệt là giao thức TCP/IP, cách thức hoạt động của trình duyệt và máy chủ Web), hiểu biết căn bản về cơ sở dữ liệu và các quy trình giao dịch kinh doanh thương mại thông thường.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác?

Khác với các tài liệu thuần túy về quản trị kinh doanh hoặc thuần túy về lập trình web, giáo trình này phân tích chi tiết mối quan hệ giữa chức năng kinh doanh và kiến trúc kỹ thuật phần mềm, minh họa cụ thể qua các giải pháp công nghiệp của Microsoft và IBM, đồng thời đối chiếu trực tiếp với thực trạng doanh nghiệp Việt Nam.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Người học nên kết hợp đọc lý thuyết từng bài với việc phân tích các sơ đồ kiến trúc (hai lớp, nhiều lớp, quy trình Pipeline), lập bảng ma trận chức năng hệ thống theo yêu cầu kinh doanh, tra cứu các nguồn tiêu chuẩn quốc tế được nêu (Codex, ITC) và hoàn thành các chủ đề thảo luận tại Bài 9.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Giáo trình tích hợp tài liệu tham khảo từ cuốn Kiến thức Thương Mại Điện Tử của TS. Nguyễn Đăng Hậu (2004), văn bản pháp lý Luật mẫu về Thương mại điện tử của UNCITRAL, các báo cáo phân tích thị trường của Forester Research và dữ liệu thống kê từ cổng thông tin trustvn.vn của Bộ Thương mại.

Kết luận

Giáo trình Thương mại điện tử của Khoa Công nghệ Thông tin - Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Hưng Yên là tài liệu học thuật hệ thống hóa toàn bộ các bình diện công nghệ và nghiệp vụ của thương mại điện tử. Giáo trình thiết lập lộ trình học tập logic từ việc tìm hiểu hạ tầng truyền thông Internet/Web, phân tích các mô hình kinh doanh số (B2B, B2C, C2C), nghiên cứu thị trường trực tuyến, cho đến việc nắm bắt cấu trúc kỹ thuật hệ thống, an ninh thanh toán và phương thức vận hành thực tế tại doanh nghiệp Việt Nam. Cùng với các tài liệu tham khảo bổ trợ chuẩn mực, giáo trình đáp ứng đầy đủ yêu cầu giảng dạy, học tập và nghiên cứu học phần Thương mại điện tử ở bậc đại học.