Chương 1: LÞCH SĀ V NGÀNH NGH THIÀT KÀ BAO BÌ - Sau khi hãc xong ch°¢ng này sinh viên có thÅ trình bày đ°āc lách sā hình thành và phát triÅn cąa viác thiÁt kÁ bao bì, và phân lo¿i đ°āc chÁ bÁn đián tā trong thåi kỳ cách m¿ng công nghiáp. LÞCH SĀ HÌNH THÀNH BAO BÌ - Tÿ xa x°a, con ng°åi đã có nhu cÅu tËp hãp, thu mua, l°u trÿ, vËn chuyÅn và bÁo quÁn hàng hóa. D°ãi đây là mát khÁm phá ngÍn gãn, giúp b¿n hiÅu rõ cuác cách m¿ng mà chúng ta gãi là <thiÁt kÁ bao bì=. (packaging design) đã đ°āc t¿o điÃu kián thuËn lāi ra sao nhå các yÁu tá nh°: Sā phát triÅn cąa các nÃn văn minh, sā tăng tr°çng trong ho¿t đáng th°¢ng m¿i cąa loài ng°åi, nhÿng phát minh và công nghá, đi kèm vãi đó là vô sá sā kián có ý nghĩa lách sā khác.
Ngay tÿ Thåi kỳ Đồ đá (Stone Age), các vËt chća hàng hóa đã đ°āc t¿o tā có và sāi, hoÁc đ°āc làm tÿ vß cây, lá cây, vß sò, đồ gám và chai lã thąy tinh chÁ t¿o thô s¢. Nhÿng vËt liáu này đ°āc dùng đÅ dăng các vËt dăng hàng ngày nh° thāc phÇm, đồ uáng, trang phăc và các lo¿i dăng că (xem Hình 1. Phát hián cąa các nhà khÁo cá và sā tồn t¿i cąa nhÿng vËt dăng trên cho thÃy các nÃn kinh tÁ nguyên thąy phă thuác vào viác dùng bao bì đÅ chia sÁ và vËn chuyÅn hàng hóa. NhiÃu dân tác đã chuyÅn tÿ săn bÍt, hái l°ām.
ChiÁc binh Thåi kỳ Đồ đá mãi, hình thćc du canh du c° sang hình thćc nông nghiáp đánh canh, do đó nÁy sinh giao tiÁp bằng chÿ viÁt, khçi thąy là há nhu cÅu sÁn xuÃt hàng hóa t¿i nhÿng n¢i tháng các pictograph (chÿ v¿ hình), giúp cá đánh, Ho¿t đáng th°¢ng m¿i đái vãi t¿o nên nhÿng hình thćc mãi và nhËn nhÿng lo¿i hàng hóa này đã đ°āc coi là dián hình Ánh. Vãi nÃn nông nghiáp cho <tổ tiên= cąa nÃn kinh tÁ thá tr°ång ngày phép canh tác quanh năm, ng°åi Sumer nay (xem Hình 1. ChiÁc bình Thãi kì Đç đá mái Ch°¢ng 1: Lßch sā và ngành nghà thiÁt kÁ bao bì 2 Hình 1. Các pictograph và chă Hình 1.
Symbol (bißu Hình 1. Các letterfrom đà Naos (đÃn Hy L¿p), mô tÁ đÃn t°ÿng) và lúa mÿ. Symbol và thãi s¢ khai thã T¿i Ed Dakka, Ai CÅp. Xem lúa mình căa ng°ãi Sumer là kÿ hình Ánh trên bąc t°ãng bên mßt trong nhăng ví dā s¢ trong ngôi đèn giúp ta thÃy đ°ÿc khai nhÃt vè icon (Ánh đ¿i nhÅn diãn hình Ánh căa các lo¿i diãn) đ°ÿc sā dāng trong hàng hóa qua hình thąc thß hiãn truyÃn thông thß giác (visual trąc quan communication).000 năm tr°ãc, ng°åi Sumer có thÅ tích trÿ đ°āc và hã cũng dùng - mát trong nhÿng tác ng°åi đánh canh các pictograph đÅ phân biát nhÿng lo¿i sãm nhÃt, đã phát triÅn mát há tháng nông sÁn nÁy (xem Hình 1.
NÃn văn minh Phoenicia kÁ thÿa há tháng chÿ viÁt cąa ng°åi Sumer và phát triÅn thêm, t¿o ra các symbol (biÅu t°āng) d¿ng đ¢n âm - tćc mát bÁng chÿ cái (alphabet) - đây chính là nÃn tÁng cąa cuác cách m¿ng chÿ viÁt ç ph°¢ng Tây sau này. Do đó, có thÅ nói các pictograph cąa ng°åi Sumer đã phát triÅn thành nhÿng symbol ngôn ngÿ có khÁ năng t¿o thành âm tiÁt, góp phÅn t¿o nÃn tÁng cho các hình thćc giao tiÁp chÿ viÁt đ°āc nhiÃu dân tác sā dăng trong gÅn 2. - Nhÿng há tháng symbol s¢ khai này phát triÅn tÿ nhu cÅu thiÁt lËp nhËn dián (identity) theo ba hình thćc: Cá nhân (đây là ai?), chą nhân (ai sç hÿu?) và xuÃt xć (ai đã làm?). Nhÿng symbol này chính là tiÃn thân cąa nhãn hiáu th°¢ng m¿i (trademark) và bá nhËn dián th°¢ng hiáu (brand identity).
Ng°åi Hy L¿p đã chuyÅn các chÿ cái trong há tháng bÁng chÿ cái cąa ng°åi Phoenicia thành nhÿng kiÅu đÁng nghá thuËt tuyát đ¿p, Ch°¢ng 1: Lßch sā và ngành nghà thiÁt kÁ bao bì 3 chuÇn hóa mßi chÿ bằng viác cÃu thành các nét thẳng nét ngang dāa trên các cÃu trúc hình hãc. ĐiÃu này đánh dÃu sā khçi đÅu cąa quá trình thiÁt kÁ letterform (mÁt chÿ) (xem Hình 1. - Nhÿng cuán giÃy đ°āc làm tÿ cçi - mát lo¿i thāc vËt sáng trong đÃt ngËp n°ãc, có tranh ph¢i khô và <giÃy làm tÿ da đáng vËt là mát trong sá các vËt liáu đÅu tiên dùng đÅ viÁt và có thÅ mang đi đ°āc Hoàng đÁ Trung Hoa thåi Hán là Hòa ĐÅ (Ho - di) đã sÁn xuÃt giÃy vào khoÁng năm 105 sau Công nguyên. Các nhà nghiên cću cũng phát hián ra rằng, triÃu đ¿i Tây Hán đã sā dăng nhÿng vËt liáu này đÅ phăc vă cÁ nhu cÅu chÿ viÁt lÉn nhu cÅu làm giÃy dán t°ång giÃy vá sinh, giÃy ăn - và giÃy gói hàng hóa.
Kỹ thuËt làm giÃy cąa ng°åi Trung Hoa đã phát triÅn v°āt bËc trong 1.500 năm tiÁp đó, v°¢n tãi Trung Đông và sau đó lan ra khÍp châu Âu. THâI Kþ CÁCH M¾NG CÔNG NGHIâP NGÀNH THIÀT KÀ BAO BÌ - Tÿ giÿa thËp niên 1800, cuác Cách m¿ng Công nghiáp (Industrial Revolution) đã khiÁn mát l°āng lãn c° dân châu Âu dách chuyÅn tÿ nông thôn ra thành thá. Giai đo¿n này chćng kiÁn sā thay đổi lãn và tßnh chÃt công viác, nÃn kinh tÁ tiêu dùng vai trò cąa phă nÿ trong xã hái, cũng nh° quy mô và tính chÃt cąa các há gia đình Cho tãi thåi kỳ này, hÅu hÁt sÁn phÇm tiêu dùng đÃu là hàng xa xß phăc vă <th°¢ng m¿i xe ngāa= (<carriage trade=), hay nói cách khác là phăc vă tÅng lãp khách hàng th°āng l°u Máy móc và công nghá hián đ¿i mang đÁn nhÿng sÁn phÇm và dách vă mãi nay đã s¿n sàng phăc vă ng°åi dùng đ¿i chúng. Tàu hßa và tàu thąy giúp viác vËn chuyÅn hàng hóa đÁn nhÿng đáa điÅm xa xôi trç nên dß dàng h¢n, dÉn tãi há quÁ tÃt yÁu là các nhà sÁn xuÃt phÁi tiÁn hành marketing cũng nh° phân phái hàng tiêu dùng trên cÁ quy mô trong n°ãc lÉn quác tÁ.
ThiÁt kÁ bao bì phát triÅn song hành cùng các dÃu mác nói trên. - Có ba phát kiÁn quan trãng dißn ra gÅn nh° đồng thåi vào cuái thÁ kỷ 19 - Sā phát triÅn và mÁt th°¢ng m¿i cąa kỹ thuËt in th¿ch bÁn (lithography) - Phát minh ra máy sÁn xuÃt giÃy (papermaking machine). - Sā phát triÅn cąa ngành bao bì t¿i Mỹ. - Kỹ thuËt in th¿ch bÁn do Alois Senefelder phát minh vào năm 1798 trç thành mát cát mác quan trãng trong lách sā thiÁt kÁ bao bì và đã đ°āc thúc đÇy nhå các ph°¢ng thćc sÁn xuÃt công nghiáp.
Vì mãi thć, tÿ háp carton, sãt gß, chai lã cho tãi háp thiÁc đÃu có nhãn giÃy, nên quy trình in nhãn cąa kỹ thuËt in th¿ch bán đá góp phÅn giúp cho các công nghá bao gói phát triÅn v°āt bËc. - Máy in Linotype (máy in d¿ng sÍp chÿ) do Ottmar Mergenthaler phát minh năm 1884 đ°āc coi là mát cÁi tiÁn vĩ đ¿i nhÃt cąa ngành in Ãn, tính tÿ ngày xuÃt hián phát kiÁn máy in chÿ tháo lÍp (movable type) vào 400 năm tr°ãc. Là chiÁc máy đúc chÿ c¢ khí hóa hÿu dăng đÅu tiên, máy in Linotype đã t¿o nên mát cuác cách m¿ng trong ngành công nghiáp in Ãn. ChiÁc máy in này t¿o ra nhÿng dòng chÿ đÁc tÿ nhÿng hàng khuôn Ch°¢ng 1: Lßch sā và ngành nghà thiÁt kÁ bao bì 4 chÿ d¿ng ma trËn (matrix).
Mßi ma trËn là mát khái kim lo¿i, th°ång làm tÿ đồng thau, đ°āc khÍc hoÁc đúc thành hình cąa mát chÿ cái. Các ma trËn này đ°āc mát kỹ thuËt viên lāa chãn bằng cách gõ lên các chÿ cÁi t°¢ng ćng cąa mát thiÁt bá giáng nh° bàn phím, sau đó đ°āc chuyÅn tãi thiÁt bá t¿o khuôn đÅ t¿o ra mát thanh chÿ in. Sau khi đ°āc sā dăng cho viác in kim lo¿i s¿ đ°āc nÃu chÁy đÅ tái sā dăng. - SÍp chÿ bằng máy nhanh h¢n rÃt nhiÃu so vãi sÍp chÿ bằng tay, quá trình này cũng đòi hßi ít nhân công h¢n.
Tính kinh tÁ này cho phép quá trình sáng t¿o các vËt liáu in mãi đ°āc bay bổng trong bÅu không khí tā do. Sách, báo, các mÉu quÁng cáo và các hình thćc bao gói đã phát triÅn vãi t° cách là nhÿng công că phổ biÁn trong lĩnh vāc truyÃn thông thá giác. Công nghá mãi cũng sÁn sinh ra các ngành kinh doanh, th°¢ng m¿i mãi, phăc vă nhu cÅu că thÅ cąa nhà sÁn xuÃt. Ví dă, cuán cÇm nang h°ãng dÉn dành cho các thā in th¿ch bÁn ra đåi năm 1887 đã giãi thiáu và nhÿng nhân vËt quan trãng nh°: Robert Gair, ng°åi carton bằng máy; George Harris & Sons đi tiên phong trong viác sÁn xuÃt giÃy - công ty gây Ãn t°āng vì đã in ra nhÿng háp xì gà nhiÃu màu sÍc.
Các cuán danh b¿ doanh nghiáp th°ång sā dăng nhÿng tiêu đà nh° <các nhà sÁn xuÃt nhãn hiáu các nhãn hiáu xì gà= và <các nhãn hiáu dành cho d°āc sỹ= (xem Hình 1. - Năm 1798, mát ng°åi Pháp tên là Nicholas - Louis Robert phát minh ra máy nghiáp hóa ngành giÃy trên dián ráng, sÁn xuÃt giÃy, khçi đÅu cho quá trình công ChiÁc máy cąa Robert t¿o giÃy thông qua mát dây curoa, lo¿i bß quá trình đÁt tÿng khuôn riêng cho mßi trang theo lái Sáng kiÁn cąa ông cũng giúp giÃy đ°āc thą công tán nhiÃu công sćc tr°ãc đó, sÁn xuÃt nhanh h¢n vãi chi phí thÃp h¢n. ChiÁc máy xuÃt hián t¿i Mỹ vào giÿa thËp nhÿng năm 1800. Nhãn hßp thuåc là Double Warp đ°ÿc in th¿ch bÁn, khoÁng năm 1869.
Ch°¢ng 1: Lßch sā và ngành nghà thiÁt kÁ bao bì 5 Các nhãn đ°ÿc in thách bÁn là mßt chă đà thu hút cÁ báo New York Sun. Năm 1888, tã báo này nhÅn đßnh: <Vài năm tr°ác đây, bÃt cą lo¿i nhãn hàng nào cũng đ°ÿc coi là đă tåt đß trình bay trên mßt vã hßp xì gà. Khi đó, chúng có giá 10USD cho 1.000 nhãn’ giá trùng bình hiãn nay là 50USD. Nhãn hàng bây giã còn đÇt h¢n cÁ điÁu xì gà= - Quá trình c¢ giãi hóa viác sÁn xuÃt giÃy đ°āc tiÁp nái bçi nhÿng phát minh và máy sÁn xuÃt giÃy bìa (paperboard).
ĐiÃu này cho phép giÃy, tr°ãc đây chą yÁu chß đ°āc sā dăng cho đồ hãa và chÿ viÁt, giå có thÅ dùng đÅ t¿o bao bì có kÁt cÃu, thay vì chß là giÃy gói đ¢n thuÅn. Bao bì d¿ng giÃy bìa đ°āc sÁn xuÃt th°¢ng m¿i vào năm 1839 và trong vòng 10 năm, háp giÃy dùng cho hàng lo¿t sÁn phÇm ra đåi. GiÃy bìa d¿ng sóng (corrugated board), tćc giÃy carton nhiÃu lãp, xuÃt hián vào thËp niên 1850 d°ãi hình thćc vËt liáu bao bì thć cÃp có khÁ năng cháu lāc phą hāp vãi viác vËn chuyÅn cùng lúc nhiÃu sÁn phÇm.