CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số khái niệm và tính chất liên quan đến đề tài nghiên cứu 1. Khái niệm thiết kế và Thiết kế đồ họa Thiết kế: Thiết kế là công việc hoạt động trí óc, đặc biệt trong lĩnh vực sáng tạo. Tùy thuộc vào từng chuyên ngành mà có những hình thức thể hiện khác nhau nhưng tựu chung đều đòi hỏi sự thể hiện ý tưởng dưới dạng một hình thái nhất định về đối tượng cụ thể, có vai trò quan trọng đối với nghệ thuật thị giác.
Để hiểu rõ, tham khảo cách giải thích ngữ nghĩa của một vài từ điển dưới đây: Về mặt ngôn ngữ, thiết kế trong tiếng Anh theo ngôn ngữ quốc tế có nghĩa là “design”. Theo Từ điển tiếng Anh, “Design là cách mà một thứ được làm ra để nó hoạt động một cách chắc chắn hay có một hình dạng rõ ràng” hoặc “Design để quyết định một thứ có thể được làm ra như thế nào, bao gồm nó sẽ hoạt động ra sao và nó sẽ trông như thế nào, design thường được thực hiện dưới dạng một bảng vẽ” [82, tr. Với nguồn gốc ban đầu từ chữ La-tinh, được sử dụng vào thế kỷ XVI – XVII để gọi tên những hoạt động thể hiện hình dạng của ý tưởng về một đối tượng trong nghệ thuật thị giác, đặc biệt là những diễn giải về những vạch định cấu trúc một tác phẩm nghệ thuật sắp thực hiện, có thể coi thiết kế là công việc của hoạt động sáng tạo, gắn liền với tiến trình phát triển văn minh con người. Đặc biệt trong sự tiến bộ khoa học kỹ thuật với cuộc cách mạng công nghiệp vào thế kỷ XIX đã tạo nên những tiền đề của nền thiết kế hiện đại, “Design là sự hợp hôn giữa mỹ thuật và công nghiệp vào khoảng những năm 1930 của thế kỷ trước”.
Theo từ điển tiếng Việt của Nguyễn Như Ý, thiết kế có nghĩa là “Làm đồ án, xây dựng một bản vẽ với tất cả những tính toán cần thiết để theo đó mà xây dựng công trình, sản xuất sản phẩm” [69, tr.1570], tuy có diễn giải đặc trưng của thiết kế bằng việc hình thành phác thảo, bảng vẽ nhưng vẫn chưa bao quát hết ý nghĩa rộng của từ thiết kế. Trong từ điển chuyên ngành của Đặng Bích Ngân, thiết kế được giải thích rõ nghĩa hơn: luan an 21 Sáng tạo ra mẫu đồ vật theo ý tưởng của các nhà mỹ học bằng bản vẽ, phác thảo, phác họa, mô hình, nhằm đạt tới mức hoàn thiện để có thể áp dụng vào sản xuất công nghiệp… khái niệm và nội dung thiết kế ngày càng được mở rộng, bao hàm sự sáng tạo ra mẫu sản phẩm từ khởi thảo cho đến lúc hình thành kết thúc sản phẩm. Và khẳng định “Thiết kế là một ngành mới ứng dụng trong nhiều lĩnh vực… Do phạm vi hoạt động của thiết kế rộng lớn như vậy nên chưa có từ điển nào giải thích hết ý nghĩa từ này” [34, tr. Ngày nay, thiết kế được chia thành nhiều ngành nghề tùy thuộc vào ngữ cảnh và phạm vi sử dụng mà được gọi theo những định nghĩa khác nhau như: TKĐH, thiết kế nội thất, thiết kế thời trang, thiết kế tạo dáng sản phẩm, thiết kế tổ chức.
Qua thời gian, thiết kế đã chứng tỏ được vai trò nhất định trong sự phát triển xã hội, khái niệm thiết kế trở nên quen thuộc và có ý nghĩa trong mọi khía cạnh cuộc sống con người, về văn hóa, tự nhiên lẫn khoa học, một yếu tố của lịch sử văn minh, có thể đứng độc lập để tạo nên những phạm trù riêng cho mình hay gắn liền với các lĩnh vực khác để trở thành một chuyên ngành mới góp phần làm nên hơi thở thời đại. Thiết kế đồ họa: TKĐH là một phân ngành riêng biệt trong nhóm những ngành thuộc khái niệm thiết kế, song hành cùng thiết kế nội thất, thiết kế thời trang, tạo dáng sản phẩm công nghiệp,… để đem lại lợi ích thẩm mỹ phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày của con người, vừa có nhu cầu về công năng sử dụng vừa đáp ứng nhu cầu về mỹ thuật. TKĐH là một ngành nghề tạo ra các giải pháp bằng ngôn ngữ thị giác cho các vấn đề truyền thông nhằm đem lại những lợi ích phục vụ con người với những mục đích rõ ràng, chứ không chỉ đơn thuần mang tính giải trí của thẩm mỹ. Là “vấn đề thương mại của việc tạo ra hay lựa chọn những dấu hiệu và sắp xếp chúng trên một mặt phẳng để chuyển tải một ý tưởng” [88, tr.
Trong tiếng Anh, TKĐH có nghĩa là “graphic design”, “graphic” xuất phát từ tiếng Hy Lạp cổ “graphein”, có nghĩa là tạo ra dấu hiệu. Mặc dù tác động mạnh về mặt đời sống, thế nhưng từ “graphic design” không được đề cập một cách rõ ràng luan an 22 trong các từ điển tiếng Anh “TKĐH thậm chí không được chú ý bởi những hiệp hội ngôn từ chưa được thừa nhận trên thế giới, những nhà biên soạn từ điển.1] Đồ họa được định nghĩa trong từ điển tiếng Việt như là “Nghệ thuật tạo hình lấy nét vẽ, nét khắc hoặc mảng hình tách bạch làm ngôn ngữ chính” [69, tr.651], như vậy, đồ họa công nghiệp là công việc ứng dụng đồ họa trong việc định hình các ý tưởng về các yếu tố mỹ thuật hình thành nên một sản phẩm công nghiệp như tạo dáng, màu sắc, chất liệu… TKĐH có vai trò trong việc tạo ra ngôn ngữ thể hiện rõ ràng, mang tính biểu tượng cao, phù hợp với thời đại truyền thông, thông qua con đường thị giác với những quy định, đặc tính riêng biệt. Yếu tố “graphic – đồ họa” trong thuật ngữ “graphic design – Thiết kế đồ họa” có liên quan đến tính chất lịch sử của sự phát triển hình thái học nghệ thuật. Đồ họa được công nhận là một nghệ thuật riêng biệt kể từ khi con người công nhận giá trị của nghệ thuật độc lập tạo hình trong hình họa, với sự miêu tả một màu của thế giới trên mặt phẳng trong các biến thể về mặt kỹ thuật.
Nghệ thuật TKĐH là sự kết hợp giữa kỹ thuật in ấn của thể loại đồ họa truyền thống và tính chất hai chiều trong tạo hình trên mặt phẳng với những điểm chiếu của thị giác về đường nét, mảng miếng trong tạo hình bố cục chung. Để có thể nhìn nhận đúng vai trò của TKĐH trong quá trình phát triển, tách biệt khỏi đồ họa truyền thống trên quan điểm lịch sử, TKĐH gắn liền với sự phát triển của chữ viết, đó là sự phát triển của nhu cầu thông tin truyền thông, đặc biệt là truyền thông thương mại sau cuộc cách mạng công nghiệp. Thời kỳ đầu, tính chất đồ họa in đậm trong các tác phẩm TKĐH ở mặt kỹ thuật về chạm khắc trên gỗ, đá, kim loại hình thành các thể loại của kỹ thuật in ấn như in mộc bản, in thạch bản, in typo,… Sau thế kỷ XX, với sự phát triển của khoa học máy tính, công nghệ thông tin internet, kỹ thuật lại chuyển sang những trang mới tác động đến hình thức thể hiện và cách thức truyền đạt thông tin của TKĐH. TKĐH thật ra là tập hợp con của “visual communication design – thiết kế truyền thông thị giác” để chuyển tải một cách chính xác hơn vai trò của TKĐH trong thời đại mới.
“Thế kỷ XX đã đưa vào văn hóa nghệ thuật những sự xây dựng hình thức tổng hợp mới, về nguyên tắc hết sức phức tạp dựa trên những biện pháp luan an 23 mới của sự tổng hợp nghệ thuật qua môi giới kỹ thuật” [28, tr. Đây là hệ quả tất yếu của sự phát triển kỹ thuật cùng với quảng cáo thương mại, với mục đích chung nhằm đem đến những giải pháp cho nhu cầu thông tin trong cuộc sống con người “sự tiến bộ khoa học mở rộng những khả năng sáng tạo nghệ thuật, không những ở thời đại chúng ta và không những nhờ chỗ đảm bảo được sự cố gắng hội nhập của các nghệ thuật” [28, tr. TKĐH có sự phát triển cùng nền văn minh nhân loại thông qua con đường in ấn. TKĐH hay đồ họa vi tính ngày nay đi cùng với nền công nghệ tạo ra những sản phẩm thỏa mãn mọi giác quan con người không đơn thuần ở mặt phẳng 2D mà còn qua các màn hình vô tuyến, màn hình điện thoại, qua mạng lưới internet.
Trong quá trình phát triển, TKĐH đã dần định hình những nguyên lý khoa học, mang tính lý luận cao, tiếp cận nền công nghệ kỹ thuật mới để ứng dụng vào trong cuộc sống. Với phạm vi của mình, công việc một nhà TKĐH được sử dụng trên rất nhiều dự án khác nhau như thiết kế biểu trưng, thiết kế áp phích, thiết kế sách, báo, tạp chí, thiết kế bao bì, thiết kế sự kiện, triển lãm, là phương tiện của truyền thông rộng lớn trên tất cả lĩnh vực, đa ngành nghề với mọi nội dung, hình thức, chất liệu thể hiện. Một số tính chất và thể loại của Thiết kế đồ họa Một số tính chất của TKĐH: TKĐH thuộc lĩnh vực MTUD, là sự tổng hòa của thẩm mỹ và công năng sử dụng, trong đó yếu tố kinh tế thương mại, văn hóa xã hội đóng vai trò quan trọng. Tính chất của TKĐH có thể nhìn nhận theo hai hướng: Hướng thứ nhất, trong đó có tính xã hội, tính văn hóa và tính thương mại với mối liên hệ chặt chẽ với nhau.
Tính xã hội: TKĐH có vai trò sâu sắc trong việc tạo dựng những mối quan hệ trong xã hội như giữa chính phủ với người dân, giữa nhà sản xuất với người tiêu dùng… Ngày nay, TKĐH còn đóng vai trò trong việc định hướng đời sống xã hội, chính trị của một đất nước, các sản phẩm thiết kế như áp phích, báo chí là những công cụ hiệu quả và mạnh mẽ trong việc tuyên truyền, vận động của một thể chế chính trị hoặc một mục đích kinh tế. luan an 24 Tính văn hóa: TKĐH chính là một hoạt động văn hóa nhất định, trong đó các sản phẩm được tạo ra mang một ý nghĩa nhất định hình thành giá trị niềm tin trong cộng đồng, KH, người tiêu dùng, có vai trò đóng góp trong sự kết nối xã hội. Tính thương mại: TKĐH là một phần của nền công nghiệp thiết kế của một đất nước, xuất phát từ những cuộc cách mạng công nghiệp và dần biến đổi, phát triển theo thời gian. TKĐH đóng góp cho nền kinh tế việc thúc đẩy số lượng tiêu thụ, là một phần của nền kinh tế, tạo nên ý nghĩa, bộ mặt của sản phẩm hàng hóa.
Hướng thứ hai dựa trên những thành quả nghiên cứu riêng biệt của các nhà thiết kế qua quá trình phát triển trong lịch sử của TKĐH đúc kết được những chức năng cụ thể.