CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN 1. Khái niệm tham vấn chăm sóc khoẻ tâm thần và một số khái niệm liên quan 1.1 Khái niệm tham vấn chăm sóc sức khoẻ tâm thần Theo quan điểm của Hiệp hội nhân viên tham vấn của Hoa Kỳ Tham vấn sức khỏe tâm thần là quá trình cung cấp những dịch vụ tham vấn chuyên nghiệp bao gồm việc vận dụng những nguyên tắc trị liệu tâm lý, phát triển con người, các lý thuyết học tập, năng động nhóm cũng như sự hiểu biết về các bệnh tâm thần và các rối loạn hành vi của cá nhân, nhóm, gia đình để từ đó nâng cao chức năng và ổn định sức khỏe tâm thần nhằm giải quyết các vấn đề trong cuộc sống. Tham vấn trong chăm sóc sức khỏe tâm thần không chỉ giới hạn ở việc can thiệp giải quyết các vấn đề về SKTT mà còn nhằm mục đích ngăn ngừa những vấn đề về tâm thần có thể nảy sinh trong cuộc sống hàng ngày để đảm bảo cuộc sống an sinh cho con người [Definition of Mental Health Counseling developed by the American Mental Health Counselors Association (AMHCA), 1999, pp. 1-2] Tham vấn nói chung và tham vấn chăm sóc sức khoẻ tâm thần là một lĩnh vực rất mới mẻ ở Việt nam, hiện chưa có một khái niệm chính thống về tham vấn sức khoẻ tâm thần.
Vận dụng quan điểm của Hiệp hội nhân viên tham vấn Hoa kỳ, có thể đưa ra khái niệm tham vấn sức khoẻ tâm thần như sau: - Tham vấn SKTT là một quá trình tham vấn chuyên nghiệp - Hoạt động tham vấn SKTT nhằm giải quyết và ngăn ngừa các vấn đề SKTT - Thông qua tham vấn SKTT giúp thân chủ nâng cao chức năng, ổn định và cải thiện cuộc sống - Nhà tham vấn SKTT cần có kiến thức chuyên môn về TLH, CTXH và SKTT, có thái độ, kỹ năng chuyên nghiệp Thân chủ tìm đến nhà tham vấn là những người có vấn đề về sức khoẻ tâm thần như: trầm cảm; lo âu; vấn đề về giấc ngủ; loạn thần do lạm dụng chất gây nghiện; loạn thần do bạo lực gia đình; rối nhiễu ăn uống; căng thẳng(stress) 7 trong học tập, công việc; rối loạn khí sắc; tâm thần phân liệt; đau khổ, mất người thân… Có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến các vấn đề SKTT như sự trục trặc trong não bộ, sự trao đổi chất, vấn đề thực thể, nguyên nhân từ phía môi trường xã hội, tuy nhiên tham vấn SKTT đi sâu tim hiểu các nguyên nhân từ phía môi trường xã hội, nhằm giúp thân chủ có hành vi tích cực cải thiện môi trường sống của mình, ngoài gia tham vấn SKTT cũng tác động tới mối quan hệ xã hội của thân chủ, để huy động các nguồn lực trợ giúp thân chủ tốt hơn. Nhà tham vấn có kiến thức về SKTT sẽ giúp thân chủ cảm thấy tin tưởng hơn và nhà tham vấn sẽ là cầu nối với các bác sỹ điều trị để trợ giúp thân chủ tốt hơn Vấn đề SKTT có phổ rất rộng, tham vấn SKTT thường rất hiệu quả với thân chủ có vấn đề SKTT ở mức độ trung bình và nhẹ, những thân chủ điều trị không cần sử dụng thuốc mà chỉ cần thay đổi cảm xúc và nhận thức. Với những thân chủ bệnh nặng, cần sử dụng thuốc để ổn định sau đó kết hợp điều trị bằng thuốc và tham vấn sẽ giúp thân chủ có tâm trạng tốt hơn và tuân thủ điều trị 1.2 Mục đích của tham vấn chăm sóc sức khoẻ tâm thần + Giúp thân chủ nhận biết và hiểu được vấn đề sức khoẻ tâm thần mà mình đang gặp phải( nhận biết các dấu hiệu và triệu chứng cảnh báo sớm tình trạng bệnh tâm thần ) + Giúp thân chủ giải toả cảm xúc tiêu cực, thay đổi suy nghĩ không hợp lý + Giúp thân chủ nhận thức được trách nhiệm của mình, thân chủ phải làm gì để cải thiện cuộc sống của mình + Giúp thân chủ phát triển khả năng ra quyết định + Cung cấp thêm thông tin làm căn cứ cho việc ra quyết định hiệu quả + Giúp trang bị cho thân chủ và gia đình họ có thêm kiến thức và kỹ năng trong phòng ngừa vấn đề tâm thần nảy sinh trong cuộc sống hàng ngày Trong tham vấn sức khoẻ tâm thần, nhà tham vấn lắng nghe thân chủ một cách tích cực, sau đó cung cấp thêm thông tin để thân chủ nhận thức đầy đủ và chính xác hơn, nhà tham vấn cùng với thân chủ thảo luận các cân nhắc, lựa chọn, gợi ý những hành động có thể. Mục tiêu cuối cùng của tham vấn là tạo ra được những thay đổi tích cực trong suy nghĩ, thái độ và hành động của thân chủ, song chỉ có thân chủ mới có thể quyết định sẽ làm như thế nào và thân chủ hoàn 8 toàn chịu trách nhiệm về việc tạo ra sự thay đổi đó và thân chủ chịu trách nhiệm về cuộc đời của họ 1.3 Ý nghĩa của tham vấn sức khoẻ tâm thần + Cảnh báo về Sức khoẻ tâm thần của các Tổ chức y tế thế giới, những rối loạn tâm thần liên quan tới stress gia tăng nhanh, tỷ lệ chung trong dân số có thể là 5%- 10% và thậm chí con số này ở các nước đang phát triển lên tới 15%- 20%.
Theo WHO năm 2010, các rối loạn tâm thần chiếm 15% tổng số các gánh nặng bệnh tật của xã hội + Ở Việt Nam, vấn đề chăm sóc sức khoẻ tâm thần đang được Đảng và Nhà nước quan tâm. Nhận thức về sức khoẻ tâm thần được mở rộng và có sự thay đổi tích cực, sức khoẻ tâm thần tốt không chỉ là không có bệnh về tâm thần mà đó là tâm thần khoẻ mạnh về mặt tâm trí, có thể mô tả ở 5 khía cạnh: Khả năng tận hưởng cuộc sống Khả năng phục hồi sau trải nghiệm khó khăn, thất bại… Khả năng cân bằng Khả năng phát triển cá nhân Khả năng thích ứng với tình huống mới(sự linh hoạt) + Tham vấn sức khoẻ tâm thần là một lĩnh vực quan trọng giúp cá nhân và gia đình nhận thức được vấn đề của chính mình, do vậy họ phải có thái độ tích cực, hợp tác và tuân thủ các qui định trong can thiệp và điều trị + Tham vấn sức khoẻ tâm thần cần thiết bởi khi cá nhân và gia đình có vấn đề về sức khoẻ tâm thần họ thường rơi vào tình trạng bi quan, chán nản, lo âu, đầu óc mất tỉnh táo, mất phương hướng, trong trường hợp đó nhà tham vấn thông qua sự lắng nghe, thấu hiểu và trao đổi cởi mở giúp họ củng cố giá trị, xây dựng niềm tin, giúp họ khám phá những tiềm năng của bản thân + Tham vấn sức khoẻ tâm thần giúp các cá nhân cũng như gia đình phục hồi các chức năng xã hội, cải thiện và phát triển các mối quan hệ xã hội + Tham vấn sức khoẻ tâm thần giúp cá nhân và gia đình tận hưởng cuộc sống, thấy được ý nghĩa, giá trị của cuộc sống ngay cả trong hoàn cảnh khó khăn nhất 1.4 Tham vấn sức khoẻ tâm thần và một số khái niệm liên quan 1.1 Khái niệm tư vấn 9 Tư vấn được xem là quá trình trao đổi giữa một người có trình độ chuyên môn hoặc có kinh nghiệm hơn ( được coi là chuyên gia trong một lĩnh vực nào đó)với những người khác với mục đích là cho lời khuyên, sự chỉ dẫn về cách giải quyết vấn đề. Hoạt động tư vấn như vậy phần nhiều diễn ra dưới hình thức hỏi- đáp( ví dụ: tư vấn pháp luật, tư vấn hôn nhân, tư vấn nhà đất). Người tư vấn thuờng đưa ra lời khuyên, nên như thế này, nên như thế kia, họ ít quan tâm tới cảm xúc của thân chủ, mà theo họ hiệu quả là quan trọng hơn.
Người tư vấn đóng vai trò quyết định đối với việc đưa ra các giải pháp, thân chủ thường ở tình trạng bị ảnh hưởng và làm theo các gợi ý của người tư vấn 1.2 Khái niệm trị liệu tâm lý Trị liệu tâm lý là quá trình tương tác qua lại giữa nhà trị liệu( là người được đào tạo có kiến thức, kỹ năng, thái độ nghề nghiệp) và thân chủ(người đang có vướng mắc nhưng không tự giải quyết được), giúp thân chủ thay đổi nhận thức, cảm xúc, hành vi không phù hợp, qua đó giúp thân chủ giải quyết vấn đề, biết cách giao tiếp ứng xử và hoà nhập với xã hội Nhà trị liệu sử dụng các liệu pháp tâm lý nhằm tại ra sự thay đổi tích cực ở thân chủ. Khi trị liệu, nhà trị liệu sử dụng tham vấn như là một hoạt động trợ giúp tâm lý đối với thân chủ. Trị liệu tâm lý và tham vấn sức khoẻ tâm thần có mối quan hệ chặt chẽ với nhau và có nhiều điểm giao thoa lẫn nhau, cho đến nay vẫn tồn tại những tranh luận xung quanh hai khái niệm này. Mặc dù vậy, giữa chúng vẫn có sự khác nhau nhất định.
Tham vấn sức khoẻ tâm thần đề cao chia sẻ cảm xúc, đề cao sự khai thác tiềm năng trong chính bản thân thân chủ, tham vấn tập trung giúp thân chủ đối mặt với những vấn đề nảy sinh trong cuộc sống thường ngày.Tham vấn làm rõ nguyên nhân gây ra vấn đề SKTT, đặc biệt là các nguyên nhân từ môi trường xã hội. Tham vấn xem xét phân tích kỹ lưỡng sự tương tác giữa các các yếu tố nhận thức, cảm xúc, hành vi, đặt chúng trong môi trường xã hội Trị liệu đề cao dấu hiệu, triệu chứng, tiên lượng tình trạng bệnh lý, đề cao việc chuẩn đoán chính xác bệnh và đưa ra các can thiệp hướng tới sự thay đổi nhân cách toàn diện. Trị liệu quan tâm tới đo đạc sự thay đổi đó như thế nào. Trị liệu tâm lý được xem như một hình thức chữa trị một chứng bệnh hay một rối nhiễu tâm thần.
10 Như vậy tham vấn SKTT không phải là trị liệu tâm lý, song muốn trị liệu tâm lý có hiệu quả thì cần có sự tham gia của tham vấn 1.3 Khái niệm giáo dục sức khoẻ tâm thần Giáo dục sức khoẻ tâm thần là quá trình cung cấp thông tin, nhằm năng cao nhận thức cho mọi người về vấn đề sức khoẻ tâm thần, giáo dục thường áp dụng trong nhóm nhỏ hoặc nhóm lớn, trong đó người giáo dục viên là người truyền đạt kiến thức, kỹ năng, các vấn đề được trao đổi công khai, giáo dục viên nói nhiều hơn. họ ít quan tâm tới chia sẻ cảm xúc với người nghe, họ chỉ tập chung vào việc chuyển tải nội dung mà họ muốn gửi tới người nghe.4 Khái niệm tâm bệnh học Tâm bệnh học là một khoa học chuyên nghiên cứu các rối loạn bệnh tâm lý như rối loạn hành vi, nhận thức, cảm xúc, giao tiếp.