Giáo trình Tâm lí học Sáng tạo (Phần 1) - Tác giả Huỳnh Văn Sơn

Tài liệu giảng dạy Tâm lí học sáng tạo - phần 1 (cơ bản) hệ thống hóa kiến thức từ cơ bản đến nâng cao ngành phục vụ đào tạo và n

Chuyên ngành

Tâm lí học

Tác giả

Huỳnh Văn Sơn

Thể loại

Giáo trình

104

Phí lưu trữ

35 Point

Mục lục chi tiết

LỜI NÓI ĐẦU

1. Chương 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ KHOA HỌC SÁNG TẠO VÀ TÂM LÍ HỌC SÁNG TẠO

1.1. SƠ LƯỢC VỀ LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA KHOA HỌC SÁNG TẠO

1.2. VÀI NÉT VỀ LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA TÂM LÍ HỌC SÁNG TẠO

1.3. ĐỐI TƯỢNG VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU TÂM LÍ HỌC SÁNG TẠO

1.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1.5. Ý NGHĨA CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU TÂM LÍ HỌC SÁNG TẠO

2. Chương 2: BẢN CHẤT CỦA SỰ SÁNG TẠO TRONG TÂM LÍ HỌC

3. Chương 3: CÁC VẤN ĐỀ TÂM LÍ TRONG HOẠT ĐỘNG SÁNG TẠO

4. Chương 4: NHÂN CÁCH SÁNG TẠO VÀ SỰ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO CHO HỌC SINH

5. Chương 5: TÂM LÍ HỌC SÁNG TẠO VÀ CUỘC SỐNG

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khám phá Tâm lí học Sáng tạo Nền tảng khoa học cốt lõi

Tâm lí học Sáng tạo là một chuyên ngành ứng dụng quan trọng, tập trung nghiên cứu bản chất, cấu trúc, và quy luật của hoạt động sáng tạo dưới góc độ tâm lí. Sự ra đời của ngành khoa học này không chỉ đáp ứng nhu cầu phát triển của xã hội mà còn mở ra những hướng đi mới trong việc khai phá và phát huy tiềm năng con người. Lịch sử hình thành của nó gắn liền với sự phát triển của khoa học sáng tạo (Heuristics) từ thời cổ đại, nhưng chỉ thực sự phát triển mạnh mẽ từ giữa thế kỷ XX. Các nghiên cứu ban đầu tập trung vào việc mô tả kinh nghiệm, nhưng dần chuyển sang hướng thực nghiệm để tìm ra quy luật. J.P. Guilford, trong bài phát biểu nhậm chức Chủ tịch Hội Tâm lí học Mĩ, đã đặt ra những câu hỏi nền tảng, thúc đẩy một làn sóng nghiên cứu sâu rộng về năng lực sáng tạo. Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát hiện và nuôi dưỡng tiềm năng sáng tạo ở mỗi cá nhân. Từ đó, các nhà tâm lí học như Barron, Torrance đã tập trung vào các vấn đề như quá trình sáng tạo và đặc điểm nhân cách sáng tạo. Không chỉ ở Mỹ, các nước xã hội chủ nghĩa như Liên Xô (cũ) và Tiệp Khắc (cũ) cũng có những đóng góp to lớn. Các nhà khoa học Liên Xô đã đề xuất nhiều hướng nghiên cứu đa dạng, từ việc so sánh tư duy người và máy đến phân tích mối quan hệ giữa tư duy sáng tạo và tưởng tượng. Tại Việt Nam, lĩnh vực này còn khá mới mẻ, ban đầu chủ yếu được tiếp cận dưới góc độ khoa học kỹ thuật. Tuy nhiên, từ những năm 1980, các công trình nghiên cứu chuyên sâu về Tâm lí học Sáng tạo đã bắt đầu xuất hiện, đặt nền móng cho việc ứng dụng trong giáo dục và các lĩnh vực khác.

1.1. Lịch sử nghiên cứu sáng tạo từ khoa học Heuristics

Khoa học sáng tạo, hay Heuristics, có nguồn gốc từ rất xa xưa. Những biểu hiện đầu tiên của nó là các phương thức săn bắt, hái lượm và tồn tại của con người thời kỳ nguyên thủy. Tuy nhiên, nền móng chính thức được cho là do Papp đặt tại Alexandria vào cuối thế kỷ thứ II. Ông là người khởi xướng những tìm hiểu đầu tiên về phương pháp và quy tắc cho các phát minh, sáng chế. Dù vậy, theo nhà toán học Polya, Heuristics trong suốt 17 thế kỷ sau đó vẫn là một "lĩnh vực nghiên cứu không có hình dáng rõ ràng". Phải đến cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, cùng với cách mạng khoa học - kỹ thuật, lĩnh vực này mới thực sự phát triển. Các chuyên gia về tư duy sáng tạo và các nhà tâm lí học bắt đầu tham gia, đưa ra một kết luận mang tính nhân văn sâu sắc: năng lực sáng tạo tồn tại ở tất cả mọi người. Đây là tiền đề quan trọng cho sự ra đời của lý thuyết sáng tạo hiện đại như Triz của Genrich Altshuller, một hệ thống công cụ hoàn chỉnh nhất trong khoa học sáng tạo đến nay.

1.2. Đối tượng và nhiệm vụ của ngành Tâm lí học sáng tạo

Đối tượng nghiên cứu chính của Tâm lí học Sáng tạo là hoạt động sáng tạo. Điều này bao gồm việc tìm hiểu bản chất, cấu trúc, cơ chế và các quy luật của sự sáng tạo dưới góc nhìn tâm lí. Ngành học này không chỉ xem xét sản phẩm cuối cùng mà còn tập trung vào quá trình sáng tạo và nhân cách sáng tạo của chủ thể. Về nhiệm vụ, Tâm lí học Sáng tạo có ba mục tiêu chính. Thứ nhất, nghiên cứu các khái niệm cơ bản về sáng tạo để xây dựng hệ thống lý luận vững chắc. Thứ hai, tìm hiểu vai trò và ý nghĩa của sáng tạo, từ đó định hướng ứng dụng trong thực tiễn cuộc sống. Thứ ba, và cũng là nhiệm vụ quan trọng nhất, tìm ra các con đường và biện pháp để xác định, điều khiển và phát triển tiềm năng sáng tạo, phục vụ cho công tác giáo dục và phát triển con người một cách toàn diện. Đây là một nhiệm vụ đặc biệt, có ảnh hưởng trực tiếp đến sự tiến bộ của xã hội.

II. Top các rào cản sáng tạo và yếu tố tâm lí ảnh hưởng

Mặc dù năng lực sáng tạo là tiềm năng tồn tại ở mỗi người, quá trình hiện thực hóa nó lại gặp phải vô số trở ngại. Các rào cản sáng tạo có thể xuất phát từ chính nội tại cá nhân hoặc từ môi trường bên ngoài. Về mặt tâm lí, một trong những rào cản lớn nhất là "tính ỳ tâm lí", tức là xu hướng suy nghĩ theo lối mòn, dựa vào kinh nghiệm cũ và ngại thay đổi. Điều này cản trở việc hình thành các liên tưởng mới, một yếu tố cốt lõi của tư duy sáng tạo. Bên cạnh đó, nỗi sợ hãi cũng là một yếu tố tâm lí cản trở mạnh mẽ. Nhà nghiên cứu Lanđa (Tiệp Khắc cũ) đã chỉ ra "sự khiếp sợ với hoạt động sáng tạo", bao gồm sợ thất bại, sợ bị chỉ trích, sợ khác biệt. Nỗi sợ này làm giảm động lực sáng tạo và khiến cá nhân không dám mạo hiểm thử nghiệm những ý tưởng độc đáo. Ngoài ra, các yếu tố thuộc về tâm lí học nhận thức như cách thiết lập vấn đề, sự cứng nhắc trong tư duy cũng giới hạn khả năng tìm kiếm giải pháp. Môi trường sống, học tập và làm việc cũng đóng vai trò quyết định. Một môi trường giáo dục quá chú trọng vào việc ghi nhớ, thiếu các hoạt động khuyến khích trí tưởng tượng và tư duy độc lập sẽ vô tình triệt tiêu mầm mống sáng tạo. Tương tự, không khí gia đình áp đặt, thiếu sự tôn trọng ý kiến khác biệt cũng là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến sáng tạo của trẻ em. Việc nhận diện và tháo gỡ những rào cản này là bước đi tiên quyết để khai phóng tiềm năng sáng tạo.

2.1. Phân tích các yếu tố tâm lí cản trở tư duy sáng tạo

Các yếu tố tâm lí nội tại là những trở ngại lớn nhất đối với tư duy sáng tạo. Sự tự ti, thiếu niềm tin vào khả năng của bản thân là một rào cản phổ biến, khiến cá nhân không dám theo đuổi những ý tưởng mới lạ. Bên cạnh đó, sự cầu toàn quá mức cũng có thể "giết chết" sự sáng tạo. Việc quá lo lắng về một sản phẩm hoàn hảo ngay từ đầu sẽ ngăn cản quá trình thử và sai, một phần không thể thiếu của quá trình sáng tạo. Một yếu tố khác là sự cứng nhắc trong nhận thức (functional fixedness), tức là chỉ nhìn thấy công dụng quen thuộc của một vật thể mà không thể hình dung ra những cách sử dụng mới. Điều này hạn chế khả năng kết hợp và tái cấu trúc thông tin. Cuối cùng, thiếu động lực sáng tạo, đặc biệt là động lực nội tại (sự say mê, hứng thú với chính hoạt động), sẽ khiến cá nhân dễ dàng từ bỏ khi gặp khó khăn.

2.2. Yếu tố ảnh hưởng đến sáng tạo từ môi trường giáo dục

Môi trường giáo dục có tác động sâu sắc đến việc hình thành và phát triển năng lực sáng tạo. Các nghiên cứu được đề cập trong giáo trình của Huỳnh Văn Sơn cho thấy, không khí tâm lí trong gia đình và nhà trường là nhân tố quyết định. Một gia đình khuyến khích sự tò mò, chấp nhận sự khác biệt và cho phép trẻ mắc lỗi sẽ tạo điều kiện cho trí tưởng tượng bay bổng. Ngược lại, sự áp đặt và chỉ trích sẽ làm thui chột khả năng này. Trong nhà trường, phương pháp giảng dạy lấy người thầy làm trung tâm, chỉ tập trung truyền đạt kiến thức một chiều và đánh giá dựa trên đáp án duy nhất sẽ kìm hãm tư duy phân kỳ. Nhà giáo dục L. Duric đã kết luận rằng, "chúng ta hoàn toàn có thể phát triển có chủ định tư duy sáng tạo của học sinh... nếu chúng ta có những chương trình giáo dục đặc biệt". Do đó, việc xây dựng một chương trình giáo dục tích cực là nhiệm vụ cấp thiết.

III. Hướng dẫn các lý thuyết sáng tạo và mô hình tư duy cốt lõi

Để hiểu sâu về Tâm lí học Sáng tạo, việc nắm vững các lý thuyết sáng tạo và mô hình tư duy là điều kiện tiên quyết. Về bản chất, sáng tạo là quá trình tạo ra một sản phẩm mới, độc đáo và có giá trị. Sản phẩm này không nhất thiết phải là một phát minh vĩ đại, mà có thể là một giải pháp mới cho một vấn đề cũ, một ý tưởng nghệ thuật, hoặc một cách sắp xếp lại thông tin đã có. Quá trình sáng tạo thường không diễn ra một cách tuyến tính mà trải qua nhiều giai đoạn phức tạp. Mô hình kinh điển của Wallas mô tả bốn giai đoạn: Chuẩn bị (thu thập thông tin), Ấp ủ (giai đoạn tiềm thức), Bừng sáng (lóe lên ý tưởng) và Kiểm chứng (hoàn thiện và đánh giá). Một trong những khái niệm trung tâm của ngành là sự phân biệt giữa hai loại tư duy do Guilford đề xuất: tư duy hội tụ và tư duy phân kỳ. Tư duy hội tụ là quá trình tìm kiếm một đáp án đúng duy nhất, dựa trên logic và kiến thức sẵn có. Ngược lại, tư duy phân kỳ là khả năng tạo ra nhiều giải pháp, nhiều ý tưởng khác nhau từ một điểm xuất phát. Tư duy sáng tạo là sự kết hợp hài hòa giữa hai loại tư duy này. Tư duy phân kỳ giúp mở rộng không gian giải pháp, trong khi tư duy hội tụ giúp lựa chọn và phát triển ý tưởng tốt nhất. Bên cạnh tư duy, trí tưởng tượng cũng là một thành phần không thể thiếu. Như X. Vygotsky khẳng định, tưởng tượng và tư duy rất khó tách bạch trong hoạt động sáng tạo, chúng bổ trợ cho nhau để tạo ra cái mới.

3.1. Vai trò của tư duy hội tụ và phân kỳ trong sáng tạo

Tư duy hội tụ và phân kỳ là hai mặt của cùng một đồng tiền trong quá trình sáng tạo. Tư duy phân kỳ (divergence thinking) được các nhà nghiên cứu ở Đức xem là đặc trưng của người có năng lực sáng tạo. Nó thể hiện qua sự lưu loát (số lượng ý tưởng), sự linh hoạt (số loại ý tưởng), sự độc đáo (tính mới lạ) và sự chi tiết (khả năng xây dựng ý tưởng). Đây là giai đoạn "mở" của tư duy, giúp tạo ra một "bể" ý tưởng phong phú. Tuy nhiên, nếu chỉ có tư duy phân kỳ, các ý tưởng sẽ mãi chỉ là những phác thảo rời rạc. Lúc này, tư duy hội tụ (convergence thinking) phát huy vai trò. Nó giúp phân tích, đánh giá, so sánh các ý tưởng dựa trên các tiêu chí logic, tính khả thi và hiệu quả để chọn ra phương án tối ưu nhất. Một người thực sự sáng tạo cần có khả năng chuyển đổi linh hoạt giữa hai chế độ tư duy này.

3.2. Tầm quan trọng của trí tưởng tượng và động lực sáng tạo

Trí tưởng tượng là thành phần tâm lí cốt lõi, là bệ phóng cho mọi hoạt động sáng tạo. Nó cho phép chủ thể vượt ra khỏi những giới hạn của thực tại, hình dung ra những cái chưa từng tồn tại, và tạo ra các liên kết bất ngờ giữa các yếu tố tưởng chừng không liên quan. Nhà tâm lí học X. Vygotsky nhấn mạnh rằng tưởng tượng là thành phần không thể thiếu trong hoạt động sáng tạo. Bên cạnh đó, động lực sáng tạo là nguồn năng lượng tâm lí thúc đẩy và duy trì hành vi sáng tạo. Động lực có thể đến từ bên ngoài (phần thưởng, sự công nhận) nhưng động lực nội tại (sự đam mê, hứng thú, mong muốn giải quyết vấn đề) mới là yếu tố quyết định sự bền bỉ và chất lượng của sản phẩm sáng tạo. Sự kết hợp giữa một trí tưởng tượng phong phú và một động lực sáng tạo mạnh mẽ tạo nên nền tảng vững chắc cho những thành tựu đột phá.

IV. Phương pháp nghiên cứu và các kỹ thuật kích thích sáng tạo

Nghiên cứu và phát triển năng lực sáng tạo đòi hỏi một hệ thống phương pháp luận chặt chẽ và đa dạng. Trong Tâm lí học Sáng tạo, các phương pháp nghiên cứu được chia thành nhiều nhóm nhằm thu thập dữ liệu một cách khách quan và toàn diện. Phương pháp quan sát cho phép nhà nghiên cứu ghi nhận các hành vi, biểu hiện tâm lí của chủ thể trong trạng thái tự nhiên nhất khi họ đối mặt với một nhiệm vụ sáng tạo. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi (ankét) và phỏng vấn giúp thu thập thông tin về thái độ, nhận thức, và cả những thông tin hồi cố về quá trình sáng tạo. Đặc biệt, phương pháp thực nghiệm cho phép tạo ra các tình huống có kiểm soát để khám phá cơ chế và quy luật của tư duy sáng tạo. Bên cạnh các phương pháp nghiên cứu, việc tìm ra các phương pháp kích thích sáng tạo là một nhiệm vụ ứng dụng quan trọng. Các kỹ thuật này được thiết kế để phá vỡ "tính ỳ tâm lí" và thúc đẩy tư duy phân kỳ. Một trong những phương pháp nổi tiếng nhất là Công não (Brainstorming) do Alex Osborn phát triển, tập trung vào việc tạo ra số lượng ý tưởng tối đa mà không phán xét. Các phương pháp khác như Synectics của W. Gordon (sử dụng các phép loại suy) hay Sáu chiếc mũ tư duy của Edward de Bono (nhìn vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau) cũng đã chứng tỏ hiệu quả vượt trội. Việc lựa chọn và áp dụng linh hoạt các phương pháp này tùy thuộc vào bối cảnh và mục tiêu cụ thể.

4.1. Tổng hợp các phương pháp nghiên cứu trong Tâm lí học

Việc nghiên cứu Tâm lí học Sáng tạo phải tuân thủ các nguyên tắc phương pháp luận như tính khách quan, nguyên tắc quyết định luận và nguyên tắc thống nhất giữa tâm lí và hoạt động. Các phương pháp cụ thể bao gồm: Quan sát (trực tiếp, gián tiếp, tự quan sát) để tri giác hành động sáng tạo; Điều tra bằng bảng hỏi để thu thập ý kiến trên diện rộng; Phỏng vấn (tiêu chuẩn hóa, phi tiêu chuẩn hóa, phỏng vấn sâu) để đi sâu vào động cơ và niềm tin của cá nhân. Phương pháp thực nghiệm (trong phòng thí nghiệm và tự nhiên) giúp kiểm chứng các giả thuyết một cách khách quan. Phương pháp phân tích sản phẩm hoạt động đánh giá trình độ và đặc điểm tâm lí thông qua các sản phẩm sáng tạo. Cuối cùng, phương pháp trắc nghiệm (test) được dùng để đo lường sự sáng tạo một cách định lượng, cung cấp các chỉ số chuẩn hóa.

4.2. Giới thiệu các phương pháp kích thích sáng tạo hiệu quả

Có nhiều phương pháp kích thích sáng tạo đã được phát triển và ứng dụng rộng rãi. Phương pháp Công não (Brainstorming) của A. Osborn (1938) là kỹ thuật kinh điển, khuyến khích tư duy tự do và sản sinh ý tưởng hàng loạt. Phương pháp Đối tượng tiêu điểm (Method of Focal Objects) của F. Zwicky tập trung vào việc tạo liên tưởng ngẫu nhiên giữa một đối tượng chính và các đối tượng khác để tìm ra đặc tính mới. Phương pháp Phân tích hình thái (Morphological Analysis) cũng của Zwicky (1942) giúp hệ thống hóa tất cả các giải pháp có thể cho một vấn đề phức tạp. Phương pháp Synectics của W. Gordon lại nhấn mạnh việc sử dụng các phép loại suy để nhìn vấn đề theo cách mới. Gần đây hơn, phương pháp Sáu chiếc mũ tư duy của E. de Bono (1985) giúp cá nhân và nhóm tư duy một cách toàn diện bằng cách lần lượt "đội" các chiếc mũ tượng trưng cho các lối tư duy khác nhau (dữ liệu, cảm xúc, logic tiêu cực, logic tích cực, sáng tạo, và tổng quan).

V. Bí quyết đo lường và nhận diện đặc điểm nhân cách sáng tạo

Làm thế nào để nhận diện và đo lường sự sáng tạo? Đây là một câu hỏi thách thức đối với các nhà tâm lí học. Không giống như trí thông minh có thể được đo bằng chỉ số IQ, sự sáng tạo là một cấu trúc đa diện, phức tạp hơn nhiều. Một trong những công cụ phổ biến nhất là phương pháp trắc nghiệm (test). Các bộ trắc nghiệm này thường được thiết kế để đánh giá các khía cạnh của tư duy phân kỳ, ví dụ như yêu cầu người tham gia liệt kê càng nhiều công dụng của một viên gạch càng tốt, hoặc vẽ tiếp một hình từ những đường nét cho sẵn. Các nhà nghiên cứu Đức như Jellen, Urban đã phát triển nhiều công cụ đo lường tiềm năng sáng tạo theo độ tuổi. Tại Việt Nam, PGS.TS. Nguyễn Huy Tú cũng đã có những nghiên cứu chuyên sâu về việc Việt hóa và ứng dụng các bộ trắc nghiệm này. Tuy nhiên, việc sử dụng trắc nghiệm cũng có nhược điểm, nó chỉ cho thấy kết quả mà không phản ánh toàn bộ quá trình sáng tạo phức tạp. Bên cạnh việc đo lường, việc nghiên cứu đặc điểm nhân cách sáng tạo cũng là một hướng đi quan trọng. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng những cá nhân có năng lực sáng tạo cao thường sở hữu một tổ hợp các đặc điểm nhân cách nhất định. Họ thường là những người cởi mở với trải nghiệm mới, có tính độc lập cao, kiên trì, chấp nhận sự mơ hồ và có xu hướng không tuân thủ các quy ước một cách máy móc. Họ cũng có một phạm vi quan tâm rộng và một động lực sáng tạo nội tại mạnh mẽ.

5.1. Các công cụ và lưu ý khi đo lường năng lực sáng tạo

Việc đo lường sự sáng tạo chủ yếu dựa vào phương pháp trắc nghiệm tiêu chuẩn. Các bài test này phải đảm bảo tính khách quan, có độ tin cậy và độ hiệu lực cao, tức là đo đúng cái cần đo. Tuy nhiên, khi sử dụng các công cụ này, nhà nghiên cứu cần hết sức thận trọng. Kết quả định lượng chi tiết có thể hữu ích, nhưng nếu không được diễn giải đúng cách sẽ dẫn đến đánh giá sai lệch. Cần đặc biệt chú ý đến những câu trả lời "vượt khung", những ý tưởng độc đáo không nằm trong thang điểm chuẩn, vì đó có thể là dấu hiệu của một tư duy sáng tạo vượt trội. Hơn nữa, kết quả trắc nghiệm chỉ là một lát cắt tại một thời điểm, không thể phản ánh hết tiềm năng có thể phát triển trong tương lai. Do đó, cần kết hợp phương pháp trắc nghiệm với các phương pháp khác như quan sát, phân tích sản phẩm để có cái nhìn toàn diện.

5.2. Các đặc điểm nhân cách sáng tạo theo góc nhìn tâm lí

Nghiên cứu về đặc điểm nhân cách sáng tạo chỉ ra rằng, những người sáng tạo không phải là một nhóm đồng nhất, nhưng họ thường chia sẻ một số nét chung. Về mặt nhận thức, họ có xu hướng phức tạp, linh hoạt và có khả năng dung nạp những điều mâu thuẫn. Về mặt tính cách, họ thường độc lập, tự chủ, tự tin và có chút nổi loạn, không ngại đi ngược lại đám đông. Họ cũng rất kiên trì, có khả năng tập trung cao độ và sẵn sàng đối mặt với rủi ro và thất bại. Một đặc điểm quan trọng khác là sự cởi mở với những kinh nghiệm mới, cả về mặt trí tuệ lẫn cảm xúc. Họ tò mò, ham học hỏi và luôn tìm kiếm những thách thức mới. Hiểu rõ các đặc điểm này giúp tạo ra môi trường thuận lợi để nuôi dưỡng và phát triển năng lực sáng tạo.

VI. Ý nghĩa và tương lai của Tâm lí học sáng tạo trong đời sống

Việc nghiên cứu Tâm lí học Sáng tạo mang lại ý nghĩa to lớn trên nhiều phương diện. Về mặt lí luận, nó góp phần làm sáng tỏ cơ sở khoa học và cơ chế tâm lí của hoạt động sáng tạo, làm phong phú thêm kho tàng tri thức của khoa học tâm lí. Những hiểu biết về quá trình sáng tạo, tư duy hội tụ và phân kỳ, hay các rào cản sáng tạo cung cấp nền tảng vững chắc cho các ngành khoa học khác về con người. Về mặt thực tiễn, ý nghĩa của nó còn sâu sắc hơn. Bằng cách tìm ra các con đường, biện pháp kích thích năng lực sáng tạo, Tâm lí học Sáng tạo mở ra khả năng khơi dậy và phát huy tiềm năng vô hạn của mỗi cá nhân. Điều này có ứng dụng trực tiếp trong giáo dục, giúp cải tiến phương pháp dạy và học theo hướng phát triển tư duy độc lập, giải quyết vấn đề thay vì chỉ ghi nhớ kiến thức. Trong lĩnh vực kinh doanh, quản lí, việc áp dụng các phương pháp kích thích sáng tạo giúp thúc đẩy đổi mới, tăng năng suất lao động và tạo ra lợi thế cạnh tranh. Tại Việt Nam, Tâm lí học Sáng tạo đang dần khẳng định vị thế của mình. Các ứng dụng trong truyền thông, quảng cáo ngày càng được chú trọng, cho thấy triển vọng thực sự của ngành khoa học này. Tương lai của nó gắn liền với việc giải quyết các thách thức của thời đại mới, nơi mà tư duy sáng tạo không còn là một phẩm chất xa xỉ mà đã trở thành một kỹ năng sinh tồn và phát triển cốt lõi cho mọi cá nhân và tổ chức.

6.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu Tâm lí học sáng tạo

Nghiên cứu Tâm lí học Sáng tạo có vai trò then chốt trong việc thúc đẩy sự tiến bộ của nhân loại. Nó giúp tìm ra cơ chế tâm lí của hoạt động sáng tạo, từ đó có thể tác động một cách có chủ đích để nâng cao hiệu suất làm việc và chất lượng cuộc sống. Việc hiểu rõ bản chất của tư duy sáng tạo và các yếu tố ảnh hưởng đến sáng tạo cho phép chúng ta xây dựng các chiến lược can thiệp hiệu quả. Hơn nữa, nghiên cứu này cung cấp những kiến thức và kỹ năng cần thiết về các phương pháp suy luận, thủ thuật sáng tạo, có thể ứng dụng trong mọi lĩnh vực từ khoa học, kỹ thuật đến nghệ thuật, quản lí. Nó khẳng định tính ứng dụng mạnh mẽ của khoa học tâm lí trong việc giải quyết các vấn đề thực tiễn của cuộc sống.

6.2. Triển vọng ứng dụng tâm lí học để giáo dục sáng tạo

Một trong những triển vọng lớn nhất của Tâm lí học Sáng tạo là ứng dụng trong giáo dục. Các kết luận nghiên cứu, như của L. Duric, đã khẳng định rằng có thể phát triển tư duy sáng tạo một cách có chủ định cho học sinh thông qua các chương trình và phương pháp giáo dục đặc biệt. Điều này mở ra một cuộc cách mạng trong giáo dục, chuyển từ mô hình truyền thụ kiến thức sang mô hình kiến tạo năng lực. Thay vì chỉ dạy học sinh "cái gì", nhà trường cần tập trung dạy các em "làm thế nào" để tư duy, đặt câu hỏi và tìm kiếm giải pháp. Việc tích hợp các bài tập phát triển tư duy phân kỳ, khuyến khích trí tưởng tượng, và tạo ra một môi trường học tập an toàn, nơi học sinh không sợ mắc lỗi, là những định hướng quan trọng để hình thành một thế hệ công dân sáng tạo, sẵn sàng đối mặt với những thách thức của tương lai.

Tóm tắt và mô tả trên trang này được tạo với sự hỗ trợ của AI. Nếu bạn thấy nội dung không chính xác hoặc có vấn đề, vui lòng Báo lỗi nội dung.

04/10/2025

Bạn đang xem trước tài liệu:

Giáo trình tâm lí học sáng tạo phần 1

Tải đầy đủ

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Tâm lí học sáng tạo do PGS.TS Huỳnh Văn Sơn biên soạn là tài liệu học thuật chuyên khảo thuộc nhóm chuyên ngành Tâm lí học ứng dụng (cùng với Tâm lí học tham vấn và Tâm lí học trị liệu). Trong chương trình đào tạo đại học và sau đại học, giáo trình giữ vị trí môn học chuyên sâu dành cho sinh viên, học viên cao học thuộc các khối ngành Tâm lí học, Giáo dục học, Sư phạm, đồng thời phục vụ cho người nghiên cứu về tư duy và hoạt động sáng tạo của con người.

Mục tiêu học tập cốt lõi của giáo trình bao gồm:

Trang bị hệ thống tri thức khoa học về lịch sử hình thành, bản chất, cấu trúc, cơ chế và quy luật tâm lý chi phối hoạt động sáng tạo.
Giúp người học làm chủ các nguyên tắc phương pháp luận và các phương pháp nghiên cứu chuyên biệt trong tâm lý học sáng tạo (quan sát, an-két, phỏng vấn, thực nghiệm, phân tích sản phẩm, trắc nghiệm chuẩn hóa).
Hình thành năng lực ứng dụng các kỹ thuật sáng tạo, biện pháp sư phạm nhằm phát hiện, điều khiển, kích thích và phát triển tiềm năng sáng tạo của học sinh và người lao động trong thực tiễn xã hội.

Cấu trúc giáo trình gồm 5 chương, được triển khai theo tiến trình logic từ tổng quan lịch sử khoa học sáng tạo (Creatology/Heuristics), phương pháp luận nghiên cứu, bản chất tâm lý của sáng tạo, các tiến trình tâm lý trong hoạt động sáng tạo, nhân cách sáng tạo của học sinh cho đến các định hướng ứng dụng thực tế.

Điểm đặc sắc của tài liệu là cách tiếp cận liên ngành chặt chẽ giữa tâm lý học hoạt động, giáo dục học và các phương pháp luận sáng tạo kỹ thuật (như TRIZ, Brainstorming, Phân tích hình thái). Thay vì chỉ khảo sát sáng tạo dưới góc độ kỹ thuật đơn thuần, giáo trình định vị sáng tạo như một hiện tượng tâm lý phức hợp gắn liền với nhân cách, động cơ, cảm xúc và điều kiện xã hội của chủ thể.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được phân bố qua 5 chương chuyên đề:

Chương 1: Khái quát chung về khoa học sáng tạo và tâm lí học sáng tạo Phân tích tiến trình lịch sử từ thời Heuristics cổ đại của Papp (thế kỷ II tại Alexandria), nhận định của Polya, đến sự phát triển của lý thuyết giải các bài toán sáng chế (TRIZ) của G. S. Altshuller (với 9 quy luật phát triển hệ thống kỹ thuật, 40 nguyên tắc sáng tạo cơ bản, 76 chuẩn sáng chế) và các phương pháp sáng tạo phương Tây như Brainstorming (A. Osborn), Đối tượng tiêu điểm (F. Kunze, F. Zwicky), Phân tích hình thái (F. Zwicky), Synectics và Sáu chiếc mũ tư duy (Edward de Bono). Chương này cũng phân kỳ lịch sử tâm lý học sáng tạo tại Mỹ (J. P. Guilford, Barron, Wallas, Torrance), Liên Xô (O. K. Tikhomirov, Ya. A. Ponomariov, L. S. Vygotsky), Tiệp Khắc (J. Linhart, Popperova-Jurcova, L. Duric), Đức (tư duy hội tụ và tư duy phân kỳ của H. G. Jellen, K. Urban), và Việt Nam (Phan Dũng, Nguyễn Đức Uy, Lê Đức Phúc, Nguyễn Thị Kim Thanh, Nguyễn Huy Tú). Đồng thời, chương 1 xác lập đối tượng, nhiệm vụ, 4 nguyên tắc phương pháp luận và 6 phương pháp nghiên cứu tâm lý học sáng tạo.
Chương 2: Bản chất của sự sáng tạo trong tâm lí học Làm rõ các định nghĩa, thuộc tính bản chất của sự sáng tạo; phân biệt giữa cái mới khách quan và cái mới chủ quan mang ý nghĩa phát triển cá nhân; cơ chế tâm lý của sự hình thành ý tưởng mới.
Chương 3: Các vấn đề tâm lí trong hoạt động sáng tạo Phân tích diễn trình tâm lý của hoạt động sáng tạo; vai trò tương tác giữa tư duy và tưởng tượng; tác động của trực giác, cảm xúc, trạng thái thăng hoa, tiềm thức và vô thức; nhận diện và xử lý tính ỳ tâm lý (mental inertia) cùng sự e sợ trong sáng tạo.
Chương 4: Nhân cách sáng tạo và sự phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh Trình bày cấu trúc nhân cách của người sáng tạo; phân tích đặc điểm tâm lý trẻ em trong hoạt động vẽ tranh, kể chuyện, trò chơi; tác động của môi trường gia đình, nhà trường đến tư duy sáng tạo; các chương trình và biện pháp sư phạm định hướng phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh tiểu học và trung học cơ sở theo nghiên cứu của L. Duric.
Chương 5: Tâm lí học sáng tạo và cuộc sống Hệ thống hóa các lĩnh vực ứng dụng của tâm lý học sáng tạo trong quản lý lao động, nghiên cứu khoa học, truyền thông, quảng cáo và giải quyết các vấn đề nảy sinh trong đời sống thực tiễn.

Progression logic (tiến trình phát triển logic) của tài liệu đi từ: Cơ sở phương pháp luận và lịch sử hình thành $\rightarrow$ Bản chất và quy luật tâm lý nội tại $\rightarrow$ Diễn trình hoạt động nhận thức $\rightarrow$ Cấu trúc chủ thể nhân cách $\rightarrow$ Ứng dụng thực hành sư phạm và đời sống xã hội.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập các nền tảng lý thuyết và nguyên lý gồm:

Hệ thống nguyên tắc phương pháp luận:
1. Nguyên tắc đảm bảo tính khách quan: Nghiên cứu hiện tượng tâm lý trong trạng thái diễn biến tự nhiên, trung thực.
2. Nguyên tắc quyết định luận duy vật biện chứng: Xem xét hoạt động sáng tạo chịu sự quy định đồng bộ của điều kiện sinh học, môi trường xã hội và hoạt động chủ thể.
3. Nguyên tắc thống nhất tâm lý, ý thức với hoạt động: Tâm lý sáng tạo hình thành, bộc lộ và phát triển thông qua hành động và sản phẩm sáng tạo.
4. Nguyên tắc nghiên cứu trong sự vận động và phát triển: Đánh giá tiềm năng sáng tạo trong trạng thái biến đổi liên tục và có tính dự báo.
Các mô hình tư duy và trường phái lý thuyết: Khái niệm tư duy phân kỳ (divergent thinking) gắn với khả năng sáng tạo (J. P. Guilford, trường phái Đức); mối quan hệ tương hỗ không thể tách rời giữa tư duy và tưởng tượng (L. S. Vygotsky); sự khác biệt bản chất giữa xử lý thông tin theo thuật toán cài đặt sẵn của máy móc/robot và khả năng tìm kiếm giải pháp mới của con người (Ya. A. Ponomariov).

Kỹ năng phát triển

Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Thao tác chuẩn hóa và thích ứng các bộ công cụ trắc nghiệm (test) đo lường chỉ số sáng tạo; thiết kế bảng câu hỏi an-két (kết hợp câu hỏi đóng và mở); xây dựng tiến trình thực nghiệm tâm lý học trong phòng thí nghiệm và ngoài tự nhiên.
Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Phân tích sản phẩm hoạt động để đánh giá trình độ phát triển nhận thức của chủ thể; nhận diện rào cản tâm lý (tính ỳ nhận thức, áp lực định kiến); phân định các giai đoạn của quá trình giải quyết vấn đề sáng tạo.
Kỹ năng thực hành sư phạm và ứng dụng (Practical competencies): Vận dụng các kỹ thuật tập kích não (Brainstorming), ma trận phân tích hình thái, phương pháp sáu chiếc mũ tư duy vào giảng dạy môn học; thiết kế hoạt động học tập kích thích tiềm năng sáng tạo cho học sinh theo từng độ tuổi.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tiếp cận sư phạm (Pedagogical approach)

Giáo trình được thiết kế dựa trên mô hình sư phạm kết hợp giữa cung cấp lý luận chuyên sâu và rèn luyện kỹ năng nghiên cứu thực chứng. Tài liệu yêu cầu giảng viên và người học tiếp cận sáng tạo thông qua hoạt động thực tiễn, tránh các lý giải thần bí, chủ quan, đồng thời nhấn mạnh quan điểm nhân bản: năng lực sáng tạo hiện hữu ở mọi cá nhân bình thường và có thể phát triển có chủ định dưới tác động giáo dục thích hợp.

Bài tập, tình huống và thực hành

Nghiên cứu tình huống (Case studies): Phân tích các phát minh khoa học kỹ thuật, các công trình sáng chế để mổ xẻ diễn biến tâm lý, khoảnh khắc thăng hoa và các yếu tố vô thức hỗ trợ trực giác của nhà khoa học.
Phân tích sản phẩm thực tế: Đánh giá tranh vẽ, câu chuyện kể, trò chơi đóng vai của trẻ mầm non và học sinh tiểu học để phân tích các dấu ấn sáng tạo nguyên sơ.
Bài tập thực hành kỹ thuật: Tổ chức các phiên tập kích não nhóm (Brainstorming), áp dụng bảng câu hỏi kiểm tra, phân tích hình thái (Zwicky) và các nguyên tắc phân kỳ tư duy để giải quyết bài toán sư phạm hoặc quản lý.

Phương pháp đánh giá (Assessment methods)

Người học được đánh giá thông qua các hình thức:

Đề cương nghiên cứu thực nghiệm tâm lý học về một khía cạnh của tư duy sáng tạo.
Bài tập thiết kế phiếu điều tra an-két hoặc biên bản phỏng vấn sâu cá nhân có thành tích sáng tạo.
Báo cáo đánh giá định lượng - định tính sản phẩm hoạt động sáng tạo dựa trên các tiêu chí khoa học.

Hướng dẫn tự học (Self-study guidelines)

Người học cần nghiên cứu tài liệu theo trình tự chương mục, hoàn thành các bài tập tự quan sát diễn trình tâm lý của bản thân khi đối diện với nhiệm vụ mới.
Rèn luyện kỹ năng tra cứu tài liệu tham khảo đối chiếu giữa các trường phái tâm lý học Xô Viết, Tây Âu và các công trình ứng dụng tại Việt Nam.

Điểm nổi bật và cập nhật

Tổng hợp lịch sử toàn diện: Giáo trình khôi phục bức tranh phát triển của khoa học sáng tạo từ Heuristics của Papp (thế kỷ II), giai đoạn trì trệ 17 thế kỷ, cho đến bước chuyển mình gắn liền với cách mạng khoa học kỹ thuật thế kỷ XX và sự ra đời của lý thuyết TRIZ (G. S. Altshuller).
Tích hợp các trường phái tâm lý học quốc tế: Cung cấp nguồn tư liệu học thuật phong phú từ các hội thảo quốc tế tại Matxcơva (1967), Praha (1967), Liblice (1972); tổng kết 7 hướng nghiên cứu chính của tâm lý học Xô Viết (Tikhomirov, Ponomariov, Vygotsky); các nghiên cứu thực nghiệm trường học của Tiệp Khắc (L. Duric, J. Linhart, Popperova-Jurcova); các mô hình đo lường tư duy phân kỳ của Đức (Jellen, Urban).
Ghi nhận bức tranh nghiên cứu tại Việt Nam: Phản ánh tiến trình khai phá tâm lý học sáng tạo từ thập niên 1980 đến nay thông qua công trình của Phan Dũng (Trung tâm Sáng tạo KHTN), Nguyễn Đức Uy, Lê Đức Phúc, Nguyễn Thị Kim Thanh, và việc chuẩn hóa các bộ trắc nghiệm đo lường sáng tạo của Nguyễn Huy Tú.
Tính ứng dụng liên ngành: Không dừng lại ở giáo dục học đường, giáo trình cập nhật các hướng ứng dụng tâm lý học sáng tạo vào truyền thông, quảng cáo, giải quyết mâu thuẫn kỹ thuật và tối ưu hóa năng suất lao động xã hội.

Tiêu chí	Tâm lý học sáng tạo truyền thống	Cách tiếp cận trong Giáo trình Huỳnh Văn Sơn
Phạm vi đối tượng	Tập trung vào cá nhân thiên tài, phát minh kỹ thuật	Mọi cá nhân bình thường; nhấn mạnh hoạt động sáng tạo của học sinh
Cơ sở phương pháp	Mô tả kinh nghiệm, thử và sai rời rạc	Kết hợp 4 nguyên tắc duy vật biện chứng và 6 phương pháp thực chứng
Hệ thống công cụ	Trực giác đơn thuần	Tích hợp TRIZ, Brainstorming, Phân tích hình thái, Trắc nghiệm chuẩn hóa
Môi trường tác động	Xem sáng tạo là bẩm sinh, bất biến	Khẳng định giáo dục nhà trường và gia đình có thể phát triển có chủ định

Đối tượng sử dụng giáo trình

Sinh viên đại học: Sinh viên năm thứ 3 và năm thứ 4 chuyên ngành Tâm lí học, Giáo dục học, Giáo dục Mầm non, Giáo dục Tiểu học, Sư phạm các bộ môn.
Học viên sau đại học: Học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Tâm lí học phát triển, Tâm lí học chuyên ngành, Lý luận và Phương pháp dạy học.
Giảng viên đại học và cao đẳng: Sử dụng làm giáo trình giảng dạy chính thức cho học phần Tâm lí học sáng tạo, hoặc làm tài liệu tham khảo cho học phần Phát triển tư duy sáng tạo trong dạy học.
Chuyên viên và nhà nghiên cứu: Chuyên viên nghiên cứu giáo dục, cán bộ R&D, chuyên viên sáng tạo nội dung truyền thông - quảng cáo cần hiểu rõ cơ chế tâm lý để kích thích ý tưởng mới.
Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần nền tảng gồm Tâm lí học đại cương, Tâm lí học lứa tuổi và sư phạm, và Phương pháp luận nghiên cứu khoa học giáo dục.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình phù hợp với sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Tâm lí học, Giáo dục học, giáo viên các cấp học và các chuyên gia nghiên cứu ứng dụng phương pháp sáng tạo trong tổ chức lao động, truyền thông.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền nào trước khi học?

Người học cần nắm vững tri thức Tâm lí học đại cương (các quá trình nhận thức: cảm giác, tri giác, tư duy, tưởng tượng), nguyên lý tâm lý học hoạt động và phương pháp luận nghiên cứu khoa học cơ bản.

3. Giáo trình này có điểm gì khác biệt so với các tài liệu sáng tạo kỹ thuật?

Các tài liệu kỹ thuật tập trung vào các bước thao tác để tạo ra sản phẩm công nghệ (thuần túy tư duy logic/kỹ thuật), trong khi giáo trình này tập trung vào bản chất, cấu trúc, cơ chế tâm lý bên trong, động cơ, nhân cách, cảm xúc và các phương pháp sư phạm nhằm phát triển tiềm năng con người.

4. Làm thế nào để tự học giáo trình hiệu quả?

Cần kết hợp đọc tuần tự các chương lý thuyết với việc thực hành các bài tập phương pháp: tự xây dựng phiếu an-két, thử nghiệm các kỹ thuật Brainstorming/Sáu chiếc mũ tư duy, và phân tích các sản phẩm học tập thực tế của học sinh.

5. Giáo trình có đề cập đến các công cụ đo lường sáng tạo nào?

Giáo trình giới thiệu phương pháp trắc nghiệm (test) tiêu chuẩn hóa, các bài trắc nghiệm đo lường tư duy phân kỳ của Đức được Việt hóa bởi PGS. Nguyễn Huy Tú, các bài tập chẩn đoán tiềm năng sáng tạo theo lứa tuổi và hệ thống chuẩn sáng chế.

Kết luận

Giáo trình Tâm lí học sáng tạo của tác giả Huỳnh Văn Sơn là tài liệu học thuật hoàn chỉnh, hệ thống hóa toàn diện các luận điểm lý thuyết và phương pháp nghiên cứu về hoạt động sáng tạo dưới góc nhìn tâm lý học. Giáo trình khẳng định tính quy luật và khả năng can thiệp giáo dục có chủ định đối với năng lực sáng tạo của con người.

Lộ trình học tập khuyến nghị bắt đầu từ việc nắm vững 4 nguyên tắc phương pháp luận và lịch sử khoa học sáng tạo ở Chương 1, phân tích sâu các cơ chế nhận thức ở Chương 2 và 3, từ đó ứng dụng vào việc thiết kế chương trình giáo dục nhân cách sáng tạo ở Chương 4 và triển khai các giải pháp thực tiễn ở Chương 5. Người học nên kết hợp đối chiếu với hệ thống tài liệu tham khảo chuyên khảo của các tác giả trong và ngoài nước được trích dẫn trong văn bản.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ KHOA HỌC SÁNG TẠO VÀ TÂM LÍ HỌC SÁNG TẠO Dù rằng sáng tạo không phải là địa hạt độc quyền của các nhà Tâm lí học nhưng thực tế cho thấy các nhà Tâm lí học bắt đầu quan tâm nhiều đến sáng tạo từ giữa thế kỉ XX. Đặc biệt, sau Chiến tranh thế giới thứ hai, do nhu cầu tăng năng suất lao động xã hội và cũng như muốn dành lợi thế trong chiến tranh lạnh để có thể nắm quyền chỉ huy thế giới nên Mĩ đã ra sức phát huy tài năng sáng tạo của thế hệ trẻ và các lực lượng lao động khác. Chính những nhà quản lí ở đây đã nhận ra rằng tác động vào tâm lí cũng như kích thích tiềm năng của con người là căn cơ quan trọng để phát huy sức lao động sáng tạo.

Từ những năm 50 của thế kỉ XX, các nhà Tâm lí học Mĩ đã nghiên cứu khá cơ bản và hệ thống về năng lực sáng tạo của con người từ tuổi nhỏ đến tuổi trưởng thành. Đặc biệt hơn từ những 1970 - các nhà Tâm lí học Mĩ có rất nhiều nghiên cứu sâu về Tâm lí học sáng tạo, về công cuộc phát triển tài năng sáng tạo của con người. Có thể đề cập sâu đến quyển sách viết về sáng tạo và tư duy sáng tạo của A. Dù không phải là một nhà Tâm lí học nhưng ông đã có những nhìn nhận khá sâu sắc về vấn đề sáng tạo và tâm lí để con người sáng tạo những sản phẩm độc đáo.

Dưới góc nhìn là nhà kinh doanh, ông đã đề cập đến những phương pháp, phương án tập kích não để làm việc tốt, để phát triển sáng tạo. Quyển sách của ông đã tái bản 24 lần với những tiếng vang khi đề cập đến những yếu tố tâm lí của con người liên quan đến hoạt động sáng tạo. Ông nói: "Thành công của ông có được nhờ vào việc ông tìm ra phương pháp, nghĩ ra nhiều phương án khác nhau để hướng đến kết quả sáng tạo". Guilford bắt đầu nghiên cứu có hệ thống về sáng tạo dưới góc nhìn Tâm lí học.Guilford là giáo sư Đại học thuộc miền Nam California.

Lúc ông nhậm chức chủ tịch hội Tâm lí học Mĩ cũng là lúc ông dành một khoảng thời gian thích đáng để nói về sáng tạo trong bài phát biểu của mình. Ông đặt ra nhiều vấn đề xoay quanh thực trạng nghiên cứu về sáng tạo, hoạt động sáng tạo và đề cập thêm về hướng nghiên cứu, thách thức của việc phát triển khả năng sáng tạo, cách thức sáng tạo của con người. Những câu hỏi mà J.Guilford đặt ra cũng chính là những vấn đề trọng tâm mà Tâm lí học sáng tạo phải quan tâm, giải quyết. Có thể phát hiện tiềm năng sáng tạo hay không? Phát triển khả năng ấy bằng cách nào, phát triển đến mức nào?.Cũng từ đây, ông động viên, khuyến khích các nhà Tâm lí học Mĩ nghiên cứu sâu vào lĩnh vực có ý nghĩa này.

Từ đấy, ở Mĩ dấy lên phong trào nghiên cứu về sáng tạo cả về số lượng nhà nghiên cứu - nhóm nghiên cứu cũng như các xu hướng nghiên cứu khác nhau. Tuy nhiên, dù cho những nhà Tâm lí học nổi tiếng như Barron, Blam, Wallase, Torrana, Bova. đã tập trung nghiên cứu khá nhiều về sáng tạo nhưng vẫn còn nặng về tính chất mô tả kinh nghiệm chứ không phải là thực nghiệm để rút ra quy luật. Điều mà thực tiễn đòi hỏi là phải tìm ra những quy luật của sáng tạo để có thể lấy đó làm cơ sở điều khiển, phát huy sáng tạo thì gần như các nhà Tâm lí học vẫn chưa giải quyết được.

Tuy nhiên, cũng thông qua những nghiên cứu ở đây những vấn đề của Tâm lí học sáng tạo như bản chất hoạt động sáng tạo, quá trình sáng tạo, đặc điểm sáng tạo và nhân cách sáng tạo. đã được quan tâm cũng trở thành những cứ liệu rất có giá trị. Không những quan tâm đến việc nghiên cứu về sáng tạo cũng như Tâm lí học sáng tạo mà các nhà Tâm lí học thuộc các nước xã hội chủ nghĩa bắt đầu tổ chức nhiều hội thảo khoa học. Từ đó, các hướng nghiên cứu khác nhau về sáng tạo bắt đầu được xuất hiện thông qua các cuộc hội thảo mang tính chất quốc gia - quốc tế như: Hội thảo tại Matxcơva (Liên Xô (cũ) - 1967); Hội thảo tại Praha (Tiệp Khắc (cũ) - 1967); Hội thảo tại Liblice (1972 - Tiệp Khắc (cũ),.

Có thể nhận thấy ở Liên Xô (cũ) đội ngũ các nhà Tâm lí học nghiên cứu về sáng tạo khá đông đảo. Nhắc đến việc nghiên cứu về sáng tạo không thể không kể đến O. với các hướng nghiên cứu chủ yếu sau: * Hướng 1: So sánh cách giải quyết vấn đề của con người và máy để nhận ra được khả năng sáng tạo của con người. Khả năng sáng tạo của con người ngoài những gì có sẵn trong chương trình.

Các nhà nghiên cứu theo hướng này tập trung so sánh về khả năng và cách thức giải quyết vấn đề của con người và người máy (robot). Nếu như robot xét cụ thể trong từng trường hợp có thể làm việc hơn người (đặc biệt về sự tinh vi, nặng nhọc trong công việc) nhưng suy cho cùng robot cũng chỉ làm những chương trình có sẵn do con người sắp xếp, cài đặt. Trong khi đó, con người luôn luôn tìm tòi, khám phá để giải quyết vấn đề bằng cách và con đường riêng của mình. Điều này cũng dẫn đến một suy luận hiển nhiên là người máy (hay bất kì loại máy móc tinh vi) cũng không làm được những gì không thuộc chương trình cài đặt.

Chính Pônôvariôp đã nhấn mạnh: "Trong tư duy sáng tạo, chủ thể thu được những hiểu biết mới và áp dụng những phương pháp mới vào hoạt động của mình. Kết quả tư duy cho ra những hiểu biết mới và áp dụng thực hiện vào trong thực tiễn". * Hướng 2: Nghiên cứu vấn đề của hoạt động khoa học, tư duy khoa học và tìm ra những đặc thù của hoạt động phát hiện của các nhà khoa học trong đó có hoạt động sáng tạo. * Hướng 3: Tập trung nghiên cứu những vấn đề chung nhất của hoạt động sáng tạo.

* Hướng 4: Nghiên cứu và phân tích tầm quan trọng của sáng tạo và quan hệ giữa sáng tạo với quá trình tiếp thu tri thức của con người. * Hướng 5: Tập trung nghiên cứu và nhấn mạnh ảnh hưởng qua lại giữa tư duy và tưởng tượng trong hoạt động sáng tạo của con người. Nhiều nhà nghiên cứu theo hướng này như X.Vưgôtxki khẳng định rằng trong hoạt động sáng tạo thì tưởng tượng là thành phần không thể thiếu được và tưởng tượng dường như rất khó tách bạch với tư duy. * Hướng 6: Nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề thực hành cũng như lí luận của tư duy sáng tạo và tìm hiểu mối quan hệ của sáng tạo và hoạt động vô thức.

* Hướng 7: Tập trung nghiên cứu về hoạt động sáng tạo của học sinh trong nhà trường, biện pháp phát triển sáng tạo cho học sinh,. Có thể nhận thấy rằng, việc nghiên cứu về sáng tạo và Tâm lí học sáng tạo ở Liên Xô (cũ) có những bước tiến, đặc biệt là hướng nghiên cứu rất phong phú và đa dạng. Việc nghiên cứu này đã đặt cơ s ở chung về lí luận cũng như phương pháp nghiên cứu về vấn đề sáng tạo - Tâm lí học sáng tạo trở nên quen thuộc nhưng cũng thật hấp dẫn. Trong suốt từ năm 1925 đến năm 1980, việc nghiên cứu này có những bước thăng trầm.

Xem xét tiến triển của việc nghiên cứu cho thấy có những giai đoạn Tâm lí học sáng tạo trở thành một mối quan tâm đặc biệt (1925 - 1929); (1960 - 1980), cũng có giai đoạn Tâm lí học sáng tạo gần như không được quan tâm nghiên cứu (1935 - 1945). Chắc chắn sự thăng trầm hay biến đổi này phụ thuộc khá nhiều vào tính thời cuộc cũng như bị ảnh hưởng ít nhiều vào những mấu chốt nghiên cứu hoặc sự "tranh cãi" quá lớn đến mức "chơi vơi" về luận điểm và phương pháp nghiên cứu. Không chỉ ở Liên Xô (cũ) mà cả Tiệp Khắc (cũ), vấn đề sáng tạo được các nhà Tâm lí học bắt đầu quan tâm từ những năm 1955 - 1960. Các vấn đề tâm lí trong hoạt động sáng tạo được nhiều nhà Tâm lí học ở Tiệp Khắc tìm hiểu như cơ chế sáng tạo, làm việc sáng tạo,.

Cụ thể như J.Lasva nghiên cứu về hoạt động sáng tạo, cách làm việc với nhóm sáng tạo; Tác giả Lanđa nghiên cứu về sự khiếp sợ với hoạt động sáng tạo và chỉ ra những yếu tố tâm lí cản trở sự sáng tạo; A.Vôitrô nghiên cứu bằng cách tập hợp các chương trình sáng tạo để kích thích sáng tạo của con người,. Những nghiên cứu này khẳng định rằng nếu những nhà sư phạm xây dựng những chương trình sáng tạo, các biện pháp tác động một cách tích cực thì có thể kích thích tiềm năng sáng tạo của học sinh. Nhiệm vụ kích thích tiềm năng sáng tạo là nhiệm vụ quan trọng của các nhà Tâm lí học, Giáo dục học,. Ngoài ra có thể kể đến tác giả J.Linhart đã đặt cơ sở chung cho việc nghiên cứu lí luận và thực tiễn về hoạt động sáng tạo.

Ở đây, các yếu tố tâm lí cơ bản chi phối hoạt động sáng tạo được phân tích khá rõ nét.Pôpperôva - Jurcôva có nhiều đóng góp thực sự có giá trị với Tâm lí học sáng tạo ngày nay. Bà nghiên cứu những vấn đề thuộc về năng lực sáng tạo của con người, ảnh hưởng của môi trường, giáo dục đến hoạt động sáng tạo. Bên cạnh đó, bà còn tìm hiểu mối quan hệ giữa trí thông minh với tư duy sáng tạo. Bà chỉ ra rằng, việc nghiên cứu những vấn đề về sáng tạo, Tâm lí học sáng tạo nên xuất phát từ vị trí của hoạt động sáng tạo trong sự phát triển nhân cách, vị trí của năng lực sáng tạo trong toàn bộ cấu trúc nhân cách chứ không xuất phát từ bản thân Tâm lí học sáng tạo đơn thuần.

Không thể không đề cập đến những nghiên cứu chuyên sâu về sự sáng tạo trong tâm lí trẻ em hay sáng tạo của trẻ em trước tuổi đến trường. Có thể nhận thấy sự quan tâm của các tác giả sau: L. Các tác giả đều quan tâm đến hoạt động tâm lí của trẻ em trong những biểu hiện sáng tạo của mình. Trong hoạt động của trẻ luôn có yếu tố sáng tạo.

Nếu xem xét hoạt động sáng tạo một cách nghiêm ngặt thì hoạt động của trẻ không phải là hoạt động sáng tạo vì cái mới chưa thật sự là cái mới và chưa mang ý nghĩa xã hội nhưng chính cái mới của trẻ lại mang dấu ấn sáng tạo đặc biệt.

Nội dung được bảo vệ bản quyền — Tải xuống đầy đủ