Giáo trình nghề sản xuất phân hữu cơ sinh học từ phân trâu bò và bã bùn mía

Tài liệu giáo trình hướng dẫn quy trình kỹ thuật sản xuất phân hữu cơ sinh học từ phân trâu bò, bã bùn mía, giúp tăng thu nhập và bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Trần Thị Lệ Hằng
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Thế Hinh, Giám Đốc Dự Án Lcasp
• Trường học: Trường Cao đẳng Lương thực Thực phẩm Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Nông nghiệp
• Đề tài: Thu gom phân trâu, bò, bã bùn mía và nguyên liệu phụ sản xuất phân hữu cơ sinh học
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Toàn cảnh sản xuất phân hữu cơ từ phân trâu bò bã bùn mía

Việc sản xuất phân hữu cơ từ phân trâu bò và bã bùn mía là một giải pháp then chốt cho nền nông nghiệp hữu cơ hiện đại. Quá trình này không chỉ là một phương pháp xử lý chất thải chăn nuôi hiệu quả mà còn là cách tận dụng phụ phẩm nông nghiệp một cách triệt để, biến chúng thành nguồn tài nguyên quý giá. Theo giáo trình MĐ02 của Dự án Hỗ trợ Nông nghiệp Các bon thấp (LCASP), việc ứng dụng công nghệ sản xuất phân bón hữu cơ sinh học giúp giảm thiểu ô nhiễm môi trường, gia tăng chuỗi giá trị sản phẩm và cải thiện sinh kế cho người nông dân. Phân bón hữu cơ vi sinh tạo ra từ quy trình này đóng vai trò quan trọng trong việc cải tạo đất trồng, cải thiện các đặc tính vật lý, hóa học và sinh học của đất. Nó cung cấp dưỡng chất thiết yếu cho cây trồng, nâng cao chất lượng nông sản và giảm thiểu sâu bệnh. Hơn nữa, phương pháp này góp phần giảm phát thải khí nhà kính, phù hợp với xu hướng phát triển nông nghiệp bền vững và ứng phó với biến đổi khí hậu. Giáo trình nhấn mạnh, mặc dù nhiều hộ chăn nuôi đã áp dụng công nghệ này, hiệu quả vẫn chưa cao do thiếu tài liệu hướng dẫn chi tiết. Bộ giáo trình này được biên soạn nhằm cung cấp kiến thức và kỹ năng cần thiết, từ khâu thu gom nguyên liệu đến ủ và hoàn thiện sản phẩm, trở thành cẩm nang cho những ai tham gia vào lĩnh vực này.

1.1. Lợi ích của việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp

Việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp như phân trâu bò và bã bùn mía mang lại lợi ích kép về kinh tế và môi trường. Về kinh tế, nó biến chất thải thành một sản phẩm có giá trị thương mại - phân bón hữu cơ vi sinh. Điều này giúp các trang trại và nhà máy giảm chi phí xử lý chất thải, đồng thời tạo ra một nguồn thu nhập bổ sung. Người nông dân có thể tự chủ nguồn phân bón chất lượng cao với chi phí thấp, giảm sự phụ thuộc vào phân bón hóa học đắt đỏ. Về môi trường, quy trình này là một giải pháp hiệu quả cho vấn đề xử lý chất thải chăn nuôi và phụ phẩm công nghiệp. Thay vì thải ra môi trường gây ô nhiễm nguồn nước và không khí, các chất thải này được tái chế trong một chu trình khép kín. Theo Dự án LCASP, đây là một trong những giải pháp tối ưu để giảm thiểu ô nhiễm và giảm phát thải khí nhà kính, hướng tới một nền nông nghiệp các-bon thấp.

1.2. Vai trò của phân bón hữu cơ trong việc cải tạo đất trồng

Phân bón hữu cơ, đặc biệt là loại được sản xuất từ phân trâu bò và bã bùn mía, có vai trò không thể thiếu trong việc cải tạo đất trồng. Không giống như phân bón hóa học chỉ cung cấp dinh dưỡng vô cơ, phân hữu cơ bổ sung một lượng lớn chất hữu cơ, giúp cải thiện cấu trúc đất, làm cho đất tơi xốp và thoáng khí hơn. Điều này tăng cường khả năng giữ nước và chất dinh dưỡng của đất, giảm thiểu tình trạng rửa trôi và xói mòn. Bên cạnh đó, phân bón hữu cơ vi sinh còn cung cấp một hệ vi sinh vật có lợi cho đất, giúp phân giải các chất khó tiêu, đối kháng với mầm bệnh và tăng cường sức khỏe cho bộ rễ cây trồng. Lợi ích lâu dài là phục hồi độ phì nhiêu tự nhiên của đất, giảm sự chai cứng và bạc màu do lạm dụng hóa chất trong thời gian dài, góp phần vào sự phát triển của một nền nông nghiệp hữu cơ bền vững.

II. Thách thức xử lý chất thải chăn nuôi và phụ phẩm nông nghiệp

Ô nhiễm môi trường từ hoạt động chăn nuôi và sản xuất nông nghiệp là một vấn đề cấp bách tại nhiều vùng nông thôn Việt Nam. Lời nói đầu của giáo trình MĐ02 chỉ rõ, nguồn nước xung quanh các khu dân cư có trang trại chăn nuôi đang bị ô nhiễm nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người. Việc xử lý chất thải chăn nuôi, cụ thể là phân trâu bò, đòi hỏi các công nghệ phù hợp và đôi khi là sự kết hợp của nhiều phương pháp khác nhau để đạt hiệu quả triệt để. Một thách thức lớn là khối lượng chất thải khổng lồ được tạo ra hàng ngày, trong khi quy mô xử lý của các hộ gia đình và trang trại còn nhỏ lẻ, thiếu đồng bộ. Tương tự, việc xử lý bã bùn mía, một phụ phẩm từ các nhà máy đường, cũng đối mặt với nhiều khó khăn. Bã bùn mía có độ ẩm cao, dễ lên men và bốc mùi nếu không được xử lý kịp thời, gây ô nhiễm môi trường và lãng phí một nguồn tài nguyên hữu cơ tiềm năng. Việc thiếu kiến thức kỹ thuật và quy trình chuẩn hóa khiến cho việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp chưa đạt hiệu quả mong muốn, dẫn đến lãng phí và gia tăng gánh nặng cho môi trường.

2.1. Vấn đề ô nhiễm từ xử lý chất thải chăn nuôi không đúng cách

Việc xử lý chất thải chăn nuôi không đúng cách là nguyên nhân chính gây ra ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Phân trâu bò khi không được thu gom và xử lý sẽ phân hủy tự nhiên, phát tán khí metan (CH4) và oxit nitơ (N2O) - những khí nhà kính có khả năng gây hiệu ứng nóng lên toàn cầu cao hơn nhiều lần so với CO2. Nước thải từ chuồng trại, chứa nhiều mầm bệnh và chất hữu cơ chưa phân hủy, ngấm xuống đất hoặc chảy ra sông ngòi, gây ô nhiễm nguồn nước mặt và nước ngầm. Tình trạng này không chỉ làm suy giảm đa dạng sinh học thủy sinh mà còn là nguồn lây lan dịch bệnh cho con người và vật nuôi. Các phương pháp xử lý truyền thống như đổ trực tiếp ra môi trường hoặc ủ sơ sài không đảm bảo tiêu diệt mầm bệnh, thậm chí còn tạo điều kiện cho ruồi muỗi và các vector truyền bệnh phát triển, ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng sống của cộng đồng dân cư.

2.2. Khó khăn trong quy trình xử lý bã bùn mía từ nhà máy đường

Quá trình xử lý bã bùn mía từ các nhà máy đường gặp phải nhiều rào cản kỹ thuật và logistics. Đặc tính của bã bùn mía là có độ ẩm rất cao (thường từ 75-76% theo giáo trình MĐ02), dính và nặng, gây khó khăn cho việc vận chuyển và lưu trữ. Nếu không được làm khô nhanh chóng, bã bùn mía sẽ nhanh chóng bị vi sinh vật tấn công, gây ra mùi hôi thối và làm giảm chất lượng dinh dưỡng. Việc làm khô đòi hỏi chi phí đầu tư cho hệ thống sấy công nghiệp hoặc diện tích sân phơi lớn, điều mà không phải cơ sở sản xuất nào cũng đáp ứng được. Ngoài ra, bã bùn mía có thể lẫn các tạp chất như dầu mỡ, hóa chất từ quá trình sản xuất đường, đòi hỏi phải có công đoạn sàng lọc và xử lý tạp nhiễm kỹ lưỡng trước khi đưa vào sản xuất phân bón hữu cơ vi sinh, làm tăng thêm độ phức tạp và chi phí cho quy trình.

III. Hướng dẫn quy trình thu gom và xử lý phân trâu bò hiệu quả

Để sản xuất được phân bón hữu cơ vi sinh chất lượng, khâu thu gom và xử lý nguyên liệu ban đầu là phân trâu bò đóng vai trò quyết định. Giáo trình MĐ02 cung cấp một quy trình chi tiết, bắt đầu từ việc lựa chọn nguồn phân cho đến các bước xử lý sơ bộ. Kỹ thuật làm phân chuồng đúng cách yêu cầu nguyên liệu phân phải còn mới, chưa bị hoai mục hoàn toàn, không chứa quá nhiều tạp chất xơ và đặc biệt là không bị trộn lẫn với nước tiểu. Việc phân loại phân ngay tại nguồn theo các tiêu chí khô, ướt, nhiều hay ít tạp chất là bước cần thiết để tối ưu hóa các công đoạn xử lý tiếp theo. Sau khi lựa chọn, việc xử lý tạp nhiễm và phơi khô là bắt buộc. Phân cần được phơi trong nhà màng để tránh mưa và kiểm soát mùi, đạt đến độ ẩm lý tưởng khoảng 25-30% trước khi đóng bao và bảo quản. Toàn bộ quy trình này không chỉ giúp đảm bảo chất lượng nguyên liệu cho quá trình ủ compost mà còn là một phần quan trọng trong việc xử lý chất thải chăn nuôi một cách vệ sinh và an toàn, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường xung quanh.

3.1. Kỹ thuật làm phân chuồng Lựa chọn và phân loại nguyên liệu

Trong kỹ thuật làm phân chuồng, bước đầu tiên là lựa chọn và phân loại phân trâu bò. Chất lượng nguyên liệu đầu vào ảnh hưởng trực tiếp đến thành phần dinh dưỡng phân bón cuối cùng. Theo hướng dẫn, cần ưu tiên chọn phân còn mới, chưa hoai mục, có màu sắc tự nhiên. Cần loại bỏ những nguồn phân đã mục nát hoặc lẫn quá nhiều tạp chất xơ như rơm rạ khô cứng (tỷ lệ không quá 5%). Đặc biệt, phân bị trộn lẫn nước tiểu cần được để riêng vì chúng khó tách nước hơn và có thể ảnh hưởng đến quá trình ủ. Việc phân loại được thực hiện thủ công bằng các dụng cụ như xẻng, cào sắt, chia phân thành các nhóm riêng biệt: phân khô, phân ướt, phân ít tạp chất, phân nhiều tạp chất. Sự phân loại kỹ lưỡng này giúp áp dụng các biện pháp xử lý tiếp theo như phơi khô hay tách nước một cách hiệu quả và đồng bộ hơn.

3.2. Các bước phơi khô và bảo quản phân trâu bò đúng tiêu chuẩn

Phơi khô là công đoạn bắt buộc để giảm độ ẩm đống ủ ban đầu và thuận tiện cho việc bảo quản. Phân trâu bò sau khi xử lý tạp nhiễm được chuyển vào nhà màng. Tại đây, phân được trải thành một lớp mỏng, dày khoảng 3-5 cm. Cứ sau mỗi giờ, cần tiến hành đảo trộn để phân khô đều. Quá trình phơi kết thúc khi độ ẩm của phân đạt từ 25-30%, có thể kiểm tra bằng ẩm kế điện tử hoặc bằng phương pháp cảm quan (bóp mạnh thấy phân vỡ vụn). Phân khô sau đó được thu gom, đóng vào bao tải gai hoặc bao dứa loại 50kg. Các bao phân được khâu miệng cẩn thận và xếp lên kệ (pallet) trong kho bảo quản. Kho phải khô ráo, thoáng mát, có lưới chắn côn trùng và nhiệt độ duy trì ở mức nhiệt độ phòng để đảm bảo chất lượng phân không bị suy giảm trong thời gian chờ sản xuất.

IV. Phương pháp xử lý bã bùn mía để làm phân bón hữu cơ vi sinh

Bã bùn mía là một nguồn phụ phẩm giàu dinh dưỡng nhưng việc xử lý bã bùn mía đòi hỏi một quy trình kỹ thuật chặt chẽ do đặc tính độ ẩm cao và dễ phân hủy. Theo giáo trình MĐ02, quy trình thu gom bắt đầu từ việc xác định khối lượng, chuẩn bị phương tiện vận chuyển và dụng cụ phù hợp. Bã bùn mía sau khi thu nhận từ nhà máy đường cần được vận chuyển nhanh chóng về cơ sở sản xuất và che chắn cẩn thận để tránh mưa và rơi vãi. Công đoạn quan trọng nhất là làm khô. Có hai phương pháp chính là sấy bằng máy và phơi thủ công. Sấy bằng máy sấy băng tải nhiều tầng cho hiệu quả nhanh, đồng đều, đưa độ ẩm về mức 12-15% trong khoảng 2-2.5 giờ ở nhiệt độ 90-100°C. Phơi thủ công thì tiết kiệm chi phí hơn nhưng phụ thuộc vào thời tiết. Sau khi làm khô, bã bùn mía cần được xử lý tạp nhiễm, loại bỏ rác, đất đá trước khi đóng bao và đưa vào kho bảo quản. Việc xử lý đúng cách đảm bảo bã bùn mía trở thành nguyên liệu chất lượng cao cho quy trình ủ phân compost.

4.1. Quy trình thu nhận và vận chuyển bã bùn mía an toàn

Việc thu nhận và vận chuyển bã bùn mía cần được lên kế hoạch cẩn thận để đảm bảo an toàn và chất lượng. Đầu tiên, cần xác định chính xác khối lượng cần thu gom để bố trí loại xe và số lượng xe phù hợp. Trong quá trình xúc và đóng bao tại nhà máy đường, công nhân phải được trang bị đầy đủ bảo hộ lao động. Các bao bã bùn mía cần được cân và ghi chép khối lượng rõ ràng. Khi vận chuyển, xe phải được che đậy bằng bạt kín để tránh bã bùn bị ướt do mưa và ngăn mùi phát tán ra môi trường. Sân bãi tập kết tại cơ sở sản xuất phải có nền xi măng, khô ráo và có mái che để bảo vệ nguyên liệu khỏi các yếu tố thời tiết bất lợi trước khi đưa vào công đoạn làm khô.

4.2. So sánh phương pháp làm khô sấy công nghiệp và phơi nắng

Hai phương pháp làm khô bã bùn mía chính là sấy công nghiệp và phơi nắng, mỗi phương pháp có ưu nhược điểm riêng. Sấy bằng máy sấy băng tải giúp chủ động hoàn toàn về thời gian, không phụ thuộc vào thời tiết và đảm bảo sản phẩm khô đồng đều với độ ẩm kiểm soát được ở mức 12-15%. Tuy nhiên, phương pháp này đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu cho thiết bị và chi phí vận hành. Ngược lại, phơi nắng là giải pháp chi phí thấp, tận dụng năng lượng mặt trời. Bã bùn được trải mỏng trên bạt nilon và đảo trộn thường xuyên. Mặc dù tiết kiệm, phương pháp này tốn nhiều nhân công, diện tích và phụ thuộc hoàn toàn vào điều kiện thời tiết. Đối với các cơ sở sản xuất quy mô lớn, việc kết hợp cả hai phương pháp hoặc đầu tư hệ thống sấy là lựa chọn tối ưu để đảm bảo tiến độ sản xuất.

V. Bí quyết ủ phân compost từ phân bò bã mía cho nông nghiệp

Đây là giai đoạn cốt lõi biến các nguyên liệu thô thành phân bón hữu cơ vi sinh hoàn chỉnh. Quy trình ủ phân compost là một quá trình sinh hóa phức tạp, được kiểm soát bởi các vi sinh vật. Để thành công, cần đảm bảo các yếu tố quan trọng như tỷ lệ C/N, độ ẩm đống ủ, và độ thoáng khí. Phân trâu bò (giàu Nitơ) và bã bùn mía (giàu Carbon) được phối trộn theo một tỷ lệ tính toán để tạo môi trường tối ưu cho vi sinh vật phát triển. Việc bổ sung chế phẩm vi sinh EM hoặc các loại men vi sinh ủ phân chuyên dụng giúp đẩy nhanh quá trình phân hủy, rút ngắn thời gian ủ phân và ức chế các vi sinh vật gây hại. Trong quá trình ủ phân hiếu khí, việc đảo trộn đống ủ định kỳ là cực kỳ quan trọng để cung cấp oxy và duy trì nhiệt độ ủ phân ổn định. Khi phân hoai mục hoàn toàn, nó sẽ có màu nâu đen, tơi xốp, không còn mùi hôi và sẵn sàng để sử dụng, góp phần cải tạo đất trồng và thúc đẩy nền nông nghiệp hữu cơ.

5.1. Yếu tố cốt lõi trong quy trình ủ phân nhiệt độ và độ ẩm

Kiểm soát nhiệt độ ủ phân và độ ẩm đống ủ là hai yếu tố quyết định sự thành công của quy trình ủ phân compost. Độ ẩm lý tưởng cho đống ủ thường dao động trong khoảng 55-65%. Nếu quá khô, hoạt động của vi sinh vật sẽ chậm lại; nếu quá ẩm, đống ủ sẽ thiếu oxy, dẫn đến quá trình phân hủy yếm khí và gây mùi hôi. Về nhiệt độ, quá trình ủ hiếu khí sẽ trải qua giai đoạn nóng, nhiệt độ có thể lên tới 60-70°C. Giai đoạn nhiệt độ cao này rất quan trọng vì nó giúp tiêu diệt hạt cỏ dại và các mầm bệnh có trong nguyên liệu. Việc theo dõi và duy trì các chỉ số này trong ngưỡng tối ưu thông qua việc tưới thêm nước hoặc đảo trộn sẽ đảm bảo quá trình phân hủy diễn ra hiệu quả nhất.

5.2. Cách sử dụng chế phẩm vi sinh EM và men vi sinh ủ phân

Việc sử dụng chế phẩm vi sinh EM (Effective Microorganisms) hoặc các loại men vi sinh ủ phân khác là một cải tiến kỹ thuật quan trọng. Các chế phẩm này chứa một tập hợp các vi sinh vật có lợi như vi khuẩn quang hợp, vi khuẩn lactic, và nấm men, có khả năng phân giải nhanh chóng các chất hữu cơ phức tạp như cellulose, lignin. Khi bổ sung vào đống ủ, chúng hoạt động như một chất xúc tác sinh học, giúp rút ngắn đáng kể thời gian ủ phân từ vài tháng xuống còn vài tuần. Ngoài ra, chúng còn có tác dụng khử mùi hôi phát sinh trong quá trình ủ và đối kháng, ức chế sự phát triển của các vi sinh vật gây thối rữa, nấm mốc gây bệnh, tạo ra sản phẩm phân bón hữu cơ vi sinh an toàn và chất lượng hơn.

5.3. Cách ủ phân bò hoai mục Dấu hiệu nhận biết và thời gian

Biết được cách ủ phân bò hoai mục hoàn toàn là điều cần thiết để đảm bảo phân bón an toàn cho cây trồng. Thời gian ủ phân phụ thuộc vào nhiều yếu tố như kích thước đống ủ, loại nguyên liệu, việc sử dụng chế phẩm vi sinh và tần suất đảo trộn, thường kéo dài từ 30 đến 60 ngày. Dấu hiệu nhận biết phân đã hoai mục hoàn toàn bao gồm: nhiệt độ đống ủ giảm dần và ổn định ở mức nhiệt độ môi trường; phân có màu nâu sẫm hoặc đen, cấu trúc tơi xốp, không còn nhận ra hình dạng của nguyên liệu ban đầu; và quan trọng nhất là phân không còn mùi hôi thối của amoniac mà có mùi đất ẩm đặc trưng. Khi đạt được trạng thái này, phân hữu cơ đã sẵn sàng để bón cho cây mà không gây hại cho rễ.

VI. Ứng dụng thực tiễn và tương lai của nông nghiệp hữu cơ

Sản phẩm phân bón hữu cơ vi sinh từ phân trâu bò và bã bùn mía có ứng dụng rộng rãi trong thực tiễn sản xuất nông nghiệp. Đây là nguồn dinh dưỡng bền vững, giúp cải tạo đất trồng bị thoái hóa do canh tác hóa học lâu năm, phục hồi hệ sinh thái đất và tăng cường sức khỏe cây trồng một cách tự nhiên. Việc áp dụng loại phân bón này là một bước đi quan trọng hướng tới nền nông nghiệp hữu cơ, sản xuất ra các sản phẩm nông sản sạch, an toàn và có giá trị kinh tế cao hơn. Theo định hướng của Dự án LCASP, việc nhân rộng các mô hình sản xuất phân hữu cơ tại chỗ không chỉ giải quyết vấn đề môi trường mà còn tạo ra chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững. Tương lai của ngành nông nghiệp Việt Nam gắn liền với việc phát triển các phương pháp canh tác thân thiện với môi trường. Việc tự chủ sản xuất và sử dụng phân bón hữu cơ từ các nguồn phụ phẩm nông nghiệp sẵn có sẽ là chìa khóa để giảm chi phí đầu vào, tăng lợi nhuận cho nông dân và xây dựng một thương hiệu nông sản Việt Nam xanh, sạch trên thị trường quốc tế.

6.1. Đánh giá thành phần dinh dưỡng phân bón hữu cơ thành phẩm

Việc đánh giá thành phần dinh dưỡng phân bón hữu cơ thành phẩm là bước cuối cùng để xác nhận chất lượng sản phẩm. Một mẫu phân bón đạt chuẩn không chỉ giàu chất hữu cơ (thường trên 20%) mà còn chứa cân đối các nguyên tố dinh dưỡng đa lượng (N, P, K), trung lượng (Ca, Mg, S) và vi lượng (Fe, Mn, Zn, Cu). Ngoài ra, các chỉ tiêu quan trọng khác cần được kiểm tra là độ pH, độ ẩm, và đặc biệt là hàm lượng kim loại nặng (như chì, cadimi, thủy ngân) phải nằm trong giới hạn cho phép của quy định nhà nước. Kết quả phân tích này là cơ sở để đăng ký chất lượng sản phẩm, xây dựng thương hiệu và hướng dẫn nông dân sử dụng liều lượng bón phù hợp cho từng loại cây trồng, đảm bảo hiệu quả tối ưu.

6.2. Hướng đi bền vững cho nông nghiệp hữu cơ tại Việt Nam

Hướng đi cho nông nghiệp hữu cơ bền vững tại Việt Nam là xây dựng các chu trình sản xuất khép kín, tuần hoàn. Mô hình sản xuất phân hữu cơ từ xử lý chất thải chăn nuôi và phụ phẩm công nghiệp là một ví dụ điển hình. Để nhân rộng mô hình này, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người nông dân. Nhà nước cần có chính sách khuyến khích, hỗ trợ kỹ thuật và vốn. Các viện nghiên cứu cần tiếp tục cải tiến công nghệ, đặc biệt là các chế phẩm vi sinh EM để nâng cao hiệu quả và giảm thời gian ủ phân. Doanh nghiệp đóng vai trò kết nối, bao tiêu sản phẩm, trong khi người nông dân là chủ thể trực tiếp thực hiện. Phát triển theo hướng này không chỉ tạo ra sản phẩm an toàn mà còn bảo vệ môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu và nâng cao vị thế của nông nghiệp Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

1 BỘ NÔNG NGHIỆP NGÂN HÀNG VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN (MARD) PHÁT TRIỂN CHÂU Á (ADB) GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN THU GOM PHÂN TRÂU, BÒ, BÃ BÙN MÍA VÀ NGUYÊN LIỆU PHỤ SẢN XUẤT PHÂN HỮU CƠ SINH HỌC MÃ SỐ: MĐ02 NGHỀ: SẢN XUẤT PHÂN HỮU CƠ SINH HỌC TỪ PHÂN TRÂU, BÒ VÀ BÃ BÙN MÍA Trình độ: Dạy nghề dưới 3 tháng LỜI NÓI ĐẦU Ô nhiễm môi trường chăn nuôi hiện đang là vấn đề bức xúc ở nhiều vùng nông thôn Việt Nam. Ở nhiều địa phương, nguồn nước quanh các khu vực dân cư có các trang trại chăn nuôi đang bị ô nhiễm nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sức khỏe và môi trường sống của người dân. Nhiều công nghệ xử lý ô nhiễm chất thải chăn nuôi đã và đang được áp dụng như công nghệ khí sinh học, ủ phân hữu cơ, nuôi giun, …. Do mỗi công nghệ có những ưu điểm và hạn chế riêng đòi hỏi phải được áp dụng ở những điều kiện phù hợp và nhiều khi cần phải có một tổ hợp các công nghệ khác nhau áp dụng cho một trang trại chăn nuôi nhằm xử lý toàn diện, triệt để các loại hình ô nhiễm của môi trường chăn nuôi.

Một trong những mục tiêu chính của Dự án Hỗ trợ Nông nghiệp Các bon thấp (LCASP) là hỗ trợ kỹ thuật cho các chủ trang trại, các hộ chăn nuôi xử lý bền vững môi trường chăn nuôi thông qua sử dụng chất thải chăn nuôi làm nguồn nguyên liệu tạo ra các sản phẩm có giá trị, vừa giúp nâng cao thu nhập của người dân, vừa giúp giảm ô nhiễm môi trường. Hiện nay một số trang trại, hộ chăn nuôi đã ứng dụng các công nghệ để sử dụng chất thải chăn nuôi làm phân bón hữu cơ,. Tuy vậy, do chưa có tài liệu hướng dẫn chi tiết và người dân chưa được học nghề để làm việc này, nên hiệu quả chưa cao. Xuất phát từ thực tế từ trước đến nay chưa có tài liệu đào tạo nghề về lĩnh vực này, Dự án LCASP đã phối hợp với Cục Kinh tế hợp tác, Bộ Nông nghiệp và PTNT, biên soạn bộ giáo trình đào tạo sơ cấp nghề “Sản xuất phân hữu cơ sinh học từ phân trâu bò và bã bùn mía” nhằm giúp các hộ chăn nuôi có thêm kiến thức và kỹ năng để xử lý hiệu quả môi trường chăn nuôi thông qua các hoạt động tạo thu nhập từ ứng dụng công nghệ sản xuất phân hữu cơ.

Bộ giáo trình được xây dựng với các mô đun, bài giảng lý thuyết và thực hành có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Các thông tin trong giáo trình này có giá trị hướng dẫn giáo viên thiết kế, tổ chức giảng dạy và vận dụng phù hợp với điều kiện, bối cảnh thực tế của từng vùng trong quá trình dạy học. Quá trình biên soạn giáo trình mặc dù đã hết sức cố g ng nhưng ch c ch n không tránh khỏi những thiếu sót. Chúng tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp từ các chuyên gia, các độc giả để giáo trình được điều chỉnh, bổ sung ngày càng hoàn thiện hơn.

Để hoàn thiện được cuốn giáo trình này chúng tôi đã nhận được sự giúp đỡ của các nhà khoa học, các cán bộ phụ trách kỹ thuật nông nghiệp, các thành viên trong hội đồng nghiệm thu, các cán bộ và chuyên gia từ dự án Hỗ trợ nông nghiệp các bon thấp, Trường Cao đẳng Lương thực thục phẩm Đà Nẵng, Cục Kinh tế Hợp tác, … đã tham gia đóng góp ý kiến chuyên môn và tạo mọi điều kiện tốt nhất để hoàn thành xây dựng chương trình và biên soạn giáo trình này. Hà Nội, tháng 6 năm 2017 TS. Nguyễn Thế Hinh, Giám đốc dự án LCASP 2 TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dẫn dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo. Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh bị nghiêm cấm.

MÃ TÀI LIỆU: MĐ 02 3 LỜI GIỚI THIỆU Ứng dụng các công nghệ sản xuất nông nghiệp các bon thấp trong lĩnh vực thủy sản và trồng trọt đã được khẳng định hiệu quả trên thế giới, thử nghiệm trong điều kiện Việt Nam và nhân rộng có chọn lọc các mô hình về trồng trọt, chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế, ứng phó, giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu và giảm phát thải khí nhà kính. Việc sử dụng các chế phẩm vi sinh vật để xử lý triệt để phế thải chăn nuôi, trồng trọt theo đúng quy trình kỹ thuật và tạo thành phân hữu cơ sinh học phục vụ cho sản xuất nông nghiệp là một trong số các giải pháp tối ưu để giảm thiểu ô nhiễm môi trường do chất thải nông nghiệp, đồng thời làm gia tăng chuỗi giá trị sản phẩm, cải thiện sinh kế và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân nông thôn. Bên cạnh đó, bón phân hữu cơ sinh học không những góp phần cải thiện các đặc tính vật lý, hóa học và sinh học của đất trồng mà còn cung cấp nhiều dưỡng chất quan trọng cho cây trồng, làm tăng chất lượng nông sản và giảm thiểu sâu bệnh gây hại, góp phần bảo vệ môi trường và phát triển nông nghiệp bền vững. Bộ giáo trình đào tạo nghề “Sản xuất phân hữu cơ sinh học từ phân trâu, bò và bã bùn mía” được biên soạn dựa trên những kinh nghiệm có được trong đào tạo và kết quả nghiên cứu thực nghiệm, đồng thời cập nhật những tiến bộ của khoa học kỹ thuật qua nghiên cứu tài liệu và trải nghiệm thực tế về sản xuất phân hữu cơ sinh học.

Chương trình đào tạo nghề “Sản xuất phân hữu cơ sinh học từ phân trâu, bò và bã bùn mía” cùng với Bộ giáo trình đã tích hợp những kiến thức, kỹ năng cần có của nghề, do đó có thể coi là cẩm nang cho người đã, đang và sẽ tham gia vào lĩnh vực sản xuất phân hữu cơ sinh học. Bộ giáo trình gồm 4 quyển: Giáo trình mô đun Chuẩn bị điều kiện sản xuất phân hữu cơ sinh học; Giáo trình mô đun Thu gom phân trâu, bò, bã bùn mía và nguyên liệu phụ sản xuất phân hữu cơ sinh học; Giáo trình mô đun Ủ và hoàn thiện phân hữu cơ sinh học từ phân trâu, bò và bã bùn mía; Giáo trình mô đun Tiêu thụ sản phẩm phân hữu cơ sinh học. Giáo trình “Thu gom phân trâu, bò, bã bùn mía, nguyên liệu phụ sản xuất phân hữu cơ sinh học” được thực hiện trong thời gian 48 giờ, kết cấu giáo trình gồm 04 bài như sau: Bài 01. Chuẩn bị điều kiện thu gom Bài 02.

Thu gom, bảo quản phân trâu, bò Bài 03. Thu gom, bảo quản bã bùn mía Bài 04. Thu gom, bảo quản nguyên liệu phụ Để hoàn thiện giáo trình chúng tôi đã nhận được sự chỉ đạo, hướng dẫn 4 của Dự án hỗ trợ nông nghiệp các bon thấp, Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn- Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn; ý kiến đóng góp của các cơ sở sản xuất, kinh doanh, các chuyên gia, Ban Giám hiệu và các thầy cô giáo Trường Cao đẳng Lương thực - Thực phẩm. Chúng tôi xin được gửi lời cảm ơn đến tất cả các cơ quan, đơn vị, cá nhân đã tham gia đóng góp nhiều ý kiến quý báu, tạo điều kiện thuận lợi để hoàn thành giáo trình.

Trong quá trình biên soạn chắc chắn không tránh khỏi những sai sót, chúng tôi mong nhận được nhiều ý kiến đóng góp của các cơ quan, đơn vị, chuyên gia, cán bộ quản lý và các đồng nghiệp để giáo trình hoàn thiện hơn. Xin chân thành cảm ơn! Tham gia biên soạn 1. Trần Thị Lệ Hằng (chủ biên) 2. Huỳnh Thị Kim Cúc 3.

Đặng Quang Hải 4. Lê Thị Thảo Tiên 5. Hoàng Thị Thu Giang 5 MỤC LỤC Tuyên bố bản quyền 2 Lời giới thiệu 3 Mục lục 5 Bài 1: Chuẩn bị điều kiện thu gom 8 1. Chuẩn bị dụng cụ, máy móc thu gom 9 1.

Chuẩn bị dụng cụ 9 1. Lập kế hoạch thu mua nguyên phụ liệu 15 2. Kiểm tra các thông tin về nguồn nguyên phụ liệu 15 2. Lập hợp đồng thu mua nguyên phụ liệu 15 3.

Lập kế hoạch vận chuyển 18 3. Chuẩn bị phương tiện vận chuyển 18 3. Các phương tiện sử dụng để vận chuyển 18 3. Lập hợp đồng vận chuyển 19 3.

Bảo quản nguyên phụ liệu trong quá trình vận chuyển 20 4. Chuẩn bị lực lượng lao động làm công việc thu gom 20 4. Tính chất của lao động trong thu gom nguyên phụ liệu 20 4. Các căn cứ để chuẩn bị lao động 20 Câu hỏi và bài tập thực hành 21 Bài 2: Thu gom, bảo quản phân trâu, bò 23 1.

Quy trình thu gom phân trâu, bò 23 2. Các bước tiến hành thu gom phân trâu, bò 24 2. Lựa chọn phân trâu, bò 24 2. Yêu cầu chung về phân trâu, bò 24 2.

Phân loại phân trâu, bò 24 2. Xử lý tạp nhiễm 26 2. Tách tạp nhiễm ra khỏi phân trâu, bò 26 2. Xử lý tạp nhiễm sau khi tách 28 2.

Chuẩn bị nhà màng 28 6 2. Các bước tiến hành phơi phân trâu, bò 28 2. Yêu cầu của phân trâu, bò khô 30 2. Chuẩn bị vật tư 30 2.

Các bước tiến hành đóng bao phân trâu, bò 31 2. Tổ chức vận chuyển phân trâu, bò về cơ sở sản xuất 32 3. Bảo quản phân trâu, bò 33 Câu hỏi và bài tập thực hành 34 Bài 03. Thu gom, bảo quản bã bùn mía 36 1.

Quy trình thu gom bã bùn mía 36 2. Các bước tiến hành thu gom bã bùn mía 37 2. Tổ chức vận chuyển bã bùn mía về cơ sở sản xuất 37 2. Yêu cầu của bã bùn mía 37 2.

Thu nhận bã bùn mía từ nhà máy đường 38 2. Tập kết bã bùn mía về nơi sản xuất 40 2. Làm khô bã bùn mía bằng phương pháp sấy 40 2. Chuẩn bị thiết bị sấy 40 2.

Các bước tiến hành sấy bã bùn mía 41 2. Yêu cầu của bã bùn mía sau khi sấy 43 2. Làm khô bã bùn mía bằng phương pháp phơi 43 2. Chuẩn bị vật tư 43 2.

Các bước tiến hành phơi bã bùn mía 44 2. Yêu cầu của bã bùn mía sau khi phơi 45 2. Xử lý tạp nhiễm 46 2. Bảo quản bã bùn mía 48 Câu hỏi và bài tập thực hành 49 Bài 04.

Thu gom, bảo quản nguyên liệu phụ 51 1. Quy trình thu gom nguyên liệu phụ 51 2. Các bước tiến hành thu gom nguyên liệu phụ 52 2. Lựa chọn nguyên liệu phụ 52 2.

Yêu cầu chung về nguyên liệu phụ 52 7 2.