Giáo trình nghề sản xuất phân hữu cơ sinh học từ phân trâu bò và bã bùn mía

Tài liệu giáo trình hướng dẫn quy trình kỹ thuật sản xuất phân hữu cơ sinh học từ phân trâu bò, bã bùn mía, giúp tăng thu nhập và bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Trần Thị Lệ Hằng
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Thế Hinh, Giám Đốc Dự Án Lcasp
• Trường học: Trường Cao đẳng Lương thực Thực phẩm Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Nông nghiệp
• Đề tài: Thu gom phân trâu, bò, bã bùn mía và nguyên liệu phụ sản xuất phân hữu cơ sinh học
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Toàn cảnh sản xuất phân hữu cơ từ phân trâu bò bã bùn mía

Việc sản xuất phân hữu cơ từ phân trâu bò và bã bùn mía là một giải pháp then chốt cho nền nông nghiệp hữu cơ hiện đại. Quá trình này không chỉ là một phương pháp xử lý chất thải chăn nuôi hiệu quả mà còn là cách tận dụng phụ phẩm nông nghiệp một cách triệt để, biến chúng thành nguồn tài nguyên quý giá. Theo giáo trình MĐ02 của Dự án Hỗ trợ Nông nghiệp Các bon thấp (LCASP), việc ứng dụng công nghệ sản xuất phân bón hữu cơ sinh học giúp giảm thiểu ô nhiễm môi trường, gia tăng chuỗi giá trị sản phẩm và cải thiện sinh kế cho người nông dân. Phân bón hữu cơ vi sinh tạo ra từ quy trình này đóng vai trò quan trọng trong việc cải tạo đất trồng, cải thiện các đặc tính vật lý, hóa học và sinh học của đất. Nó cung cấp dưỡng chất thiết yếu cho cây trồng, nâng cao chất lượng nông sản và giảm thiểu sâu bệnh. Hơn nữa, phương pháp này góp phần giảm phát thải khí nhà kính, phù hợp với xu hướng phát triển nông nghiệp bền vững và ứng phó với biến đổi khí hậu. Giáo trình nhấn mạnh, mặc dù nhiều hộ chăn nuôi đã áp dụng công nghệ này, hiệu quả vẫn chưa cao do thiếu tài liệu hướng dẫn chi tiết. Bộ giáo trình này được biên soạn nhằm cung cấp kiến thức và kỹ năng cần thiết, từ khâu thu gom nguyên liệu đến ủ và hoàn thiện sản phẩm, trở thành cẩm nang cho những ai tham gia vào lĩnh vực này.

1.1. Lợi ích của việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp

Việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp như phân trâu bò và bã bùn mía mang lại lợi ích kép về kinh tế và môi trường. Về kinh tế, nó biến chất thải thành một sản phẩm có giá trị thương mại - phân bón hữu cơ vi sinh. Điều này giúp các trang trại và nhà máy giảm chi phí xử lý chất thải, đồng thời tạo ra một nguồn thu nhập bổ sung. Người nông dân có thể tự chủ nguồn phân bón chất lượng cao với chi phí thấp, giảm sự phụ thuộc vào phân bón hóa học đắt đỏ. Về môi trường, quy trình này là một giải pháp hiệu quả cho vấn đề xử lý chất thải chăn nuôi và phụ phẩm công nghiệp. Thay vì thải ra môi trường gây ô nhiễm nguồn nước và không khí, các chất thải này được tái chế trong một chu trình khép kín. Theo Dự án LCASP, đây là một trong những giải pháp tối ưu để giảm thiểu ô nhiễm và giảm phát thải khí nhà kính, hướng tới một nền nông nghiệp các-bon thấp.

1.2. Vai trò của phân bón hữu cơ trong việc cải tạo đất trồng

Phân bón hữu cơ, đặc biệt là loại được sản xuất từ phân trâu bò và bã bùn mía, có vai trò không thể thiếu trong việc cải tạo đất trồng. Không giống như phân bón hóa học chỉ cung cấp dinh dưỡng vô cơ, phân hữu cơ bổ sung một lượng lớn chất hữu cơ, giúp cải thiện cấu trúc đất, làm cho đất tơi xốp và thoáng khí hơn. Điều này tăng cường khả năng giữ nước và chất dinh dưỡng của đất, giảm thiểu tình trạng rửa trôi và xói mòn. Bên cạnh đó, phân bón hữu cơ vi sinh còn cung cấp một hệ vi sinh vật có lợi cho đất, giúp phân giải các chất khó tiêu, đối kháng với mầm bệnh và tăng cường sức khỏe cho bộ rễ cây trồng. Lợi ích lâu dài là phục hồi độ phì nhiêu tự nhiên của đất, giảm sự chai cứng và bạc màu do lạm dụng hóa chất trong thời gian dài, góp phần vào sự phát triển của một nền nông nghiệp hữu cơ bền vững.

II. Thách thức xử lý chất thải chăn nuôi và phụ phẩm nông nghiệp

Ô nhiễm môi trường từ hoạt động chăn nuôi và sản xuất nông nghiệp là một vấn đề cấp bách tại nhiều vùng nông thôn Việt Nam. Lời nói đầu của giáo trình MĐ02 chỉ rõ, nguồn nước xung quanh các khu dân cư có trang trại chăn nuôi đang bị ô nhiễm nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người. Việc xử lý chất thải chăn nuôi, cụ thể là phân trâu bò, đòi hỏi các công nghệ phù hợp và đôi khi là sự kết hợp của nhiều phương pháp khác nhau để đạt hiệu quả triệt để. Một thách thức lớn là khối lượng chất thải khổng lồ được tạo ra hàng ngày, trong khi quy mô xử lý của các hộ gia đình và trang trại còn nhỏ lẻ, thiếu đồng bộ. Tương tự, việc xử lý bã bùn mía, một phụ phẩm từ các nhà máy đường, cũng đối mặt với nhiều khó khăn. Bã bùn mía có độ ẩm cao, dễ lên men và bốc mùi nếu không được xử lý kịp thời, gây ô nhiễm môi trường và lãng phí một nguồn tài nguyên hữu cơ tiềm năng. Việc thiếu kiến thức kỹ thuật và quy trình chuẩn hóa khiến cho việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp chưa đạt hiệu quả mong muốn, dẫn đến lãng phí và gia tăng gánh nặng cho môi trường.

2.1. Vấn đề ô nhiễm từ xử lý chất thải chăn nuôi không đúng cách

Việc xử lý chất thải chăn nuôi không đúng cách là nguyên nhân chính gây ra ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Phân trâu bò khi không được thu gom và xử lý sẽ phân hủy tự nhiên, phát tán khí metan (CH4) và oxit nitơ (N2O) - những khí nhà kính có khả năng gây hiệu ứng nóng lên toàn cầu cao hơn nhiều lần so với CO2. Nước thải từ chuồng trại, chứa nhiều mầm bệnh và chất hữu cơ chưa phân hủy, ngấm xuống đất hoặc chảy ra sông ngòi, gây ô nhiễm nguồn nước mặt và nước ngầm. Tình trạng này không chỉ làm suy giảm đa dạng sinh học thủy sinh mà còn là nguồn lây lan dịch bệnh cho con người và vật nuôi. Các phương pháp xử lý truyền thống như đổ trực tiếp ra môi trường hoặc ủ sơ sài không đảm bảo tiêu diệt mầm bệnh, thậm chí còn tạo điều kiện cho ruồi muỗi và các vector truyền bệnh phát triển, ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng sống của cộng đồng dân cư.

2.2. Khó khăn trong quy trình xử lý bã bùn mía từ nhà máy đường

Quá trình xử lý bã bùn mía từ các nhà máy đường gặp phải nhiều rào cản kỹ thuật và logistics. Đặc tính của bã bùn mía là có độ ẩm rất cao (thường từ 75-76% theo giáo trình MĐ02), dính và nặng, gây khó khăn cho việc vận chuyển và lưu trữ. Nếu không được làm khô nhanh chóng, bã bùn mía sẽ nhanh chóng bị vi sinh vật tấn công, gây ra mùi hôi thối và làm giảm chất lượng dinh dưỡng. Việc làm khô đòi hỏi chi phí đầu tư cho hệ thống sấy công nghiệp hoặc diện tích sân phơi lớn, điều mà không phải cơ sở sản xuất nào cũng đáp ứng được. Ngoài ra, bã bùn mía có thể lẫn các tạp chất như dầu mỡ, hóa chất từ quá trình sản xuất đường, đòi hỏi phải có công đoạn sàng lọc và xử lý tạp nhiễm kỹ lưỡng trước khi đưa vào sản xuất phân bón hữu cơ vi sinh, làm tăng thêm độ phức tạp và chi phí cho quy trình.

III. Hướng dẫn quy trình thu gom và xử lý phân trâu bò hiệu quả

Để sản xuất được phân bón hữu cơ vi sinh chất lượng, khâu thu gom và xử lý nguyên liệu ban đầu là phân trâu bò đóng vai trò quyết định. Giáo trình MĐ02 cung cấp một quy trình chi tiết, bắt đầu từ việc lựa chọn nguồn phân cho đến các bước xử lý sơ bộ. Kỹ thuật làm phân chuồng đúng cách yêu cầu nguyên liệu phân phải còn mới, chưa bị hoai mục hoàn toàn, không chứa quá nhiều tạp chất xơ và đặc biệt là không bị trộn lẫn với nước tiểu. Việc phân loại phân ngay tại nguồn theo các tiêu chí khô, ướt, nhiều hay ít tạp chất là bước cần thiết để tối ưu hóa các công đoạn xử lý tiếp theo. Sau khi lựa chọn, việc xử lý tạp nhiễm và phơi khô là bắt buộc. Phân cần được phơi trong nhà màng để tránh mưa và kiểm soát mùi, đạt đến độ ẩm lý tưởng khoảng 25-30% trước khi đóng bao và bảo quản. Toàn bộ quy trình này không chỉ giúp đảm bảo chất lượng nguyên liệu cho quá trình ủ compost mà còn là một phần quan trọng trong việc xử lý chất thải chăn nuôi một cách vệ sinh và an toàn, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường xung quanh.

3.1. Kỹ thuật làm phân chuồng Lựa chọn và phân loại nguyên liệu

Trong kỹ thuật làm phân chuồng, bước đầu tiên là lựa chọn và phân loại phân trâu bò. Chất lượng nguyên liệu đầu vào ảnh hưởng trực tiếp đến thành phần dinh dưỡng phân bón cuối cùng. Theo hướng dẫn, cần ưu tiên chọn phân còn mới, chưa hoai mục, có màu sắc tự nhiên. Cần loại bỏ những nguồn phân đã mục nát hoặc lẫn quá nhiều tạp chất xơ như rơm rạ khô cứng (tỷ lệ không quá 5%). Đặc biệt, phân bị trộn lẫn nước tiểu cần được để riêng vì chúng khó tách nước hơn và có thể ảnh hưởng đến quá trình ủ. Việc phân loại được thực hiện thủ công bằng các dụng cụ như xẻng, cào sắt, chia phân thành các nhóm riêng biệt: phân khô, phân ướt, phân ít tạp chất, phân nhiều tạp chất. Sự phân loại kỹ lưỡng này giúp áp dụng các biện pháp xử lý tiếp theo như phơi khô hay tách nước một cách hiệu quả và đồng bộ hơn.

3.2. Các bước phơi khô và bảo quản phân trâu bò đúng tiêu chuẩn

Phơi khô là công đoạn bắt buộc để giảm độ ẩm đống ủ ban đầu và thuận tiện cho việc bảo quản. Phân trâu bò sau khi xử lý tạp nhiễm được chuyển vào nhà màng. Tại đây, phân được trải thành một lớp mỏng, dày khoảng 3-5 cm. Cứ sau mỗi giờ, cần tiến hành đảo trộn để phân khô đều. Quá trình phơi kết thúc khi độ ẩm của phân đạt từ 25-30%, có thể kiểm tra bằng ẩm kế điện tử hoặc bằng phương pháp cảm quan (bóp mạnh thấy phân vỡ vụn). Phân khô sau đó được thu gom, đóng vào bao tải gai hoặc bao dứa loại 50kg. Các bao phân được khâu miệng cẩn thận và xếp lên kệ (pallet) trong kho bảo quản. Kho phải khô ráo, thoáng mát, có lưới chắn côn trùng và nhiệt độ duy trì ở mức nhiệt độ phòng để đảm bảo chất lượng phân không bị suy giảm trong thời gian chờ sản xuất.

IV. Phương pháp xử lý bã bùn mía để làm phân bón hữu cơ vi sinh

Bã bùn mía là một nguồn phụ phẩm giàu dinh dưỡng nhưng việc xử lý bã bùn mía đòi hỏi một quy trình kỹ thuật chặt chẽ do đặc tính độ ẩm cao và dễ phân hủy. Theo giáo trình MĐ02, quy trình thu gom bắt đầu từ việc xác định khối lượng, chuẩn bị phương tiện vận chuyển và dụng cụ phù hợp. Bã bùn mía sau khi thu nhận từ nhà máy đường cần được vận chuyển nhanh chóng về cơ sở sản xuất và che chắn cẩn thận để tránh mưa và rơi vãi. Công đoạn quan trọng nhất là làm khô. Có hai phương pháp chính là sấy bằng máy và phơi thủ công. Sấy bằng máy sấy băng tải nhiều tầng cho hiệu quả nhanh, đồng đều, đưa độ ẩm về mức 12-15% trong khoảng 2-2.5 giờ ở nhiệt độ 90-100°C. Phơi thủ công thì tiết kiệm chi phí hơn nhưng phụ thuộc vào thời tiết. Sau khi làm khô, bã bùn mía cần được xử lý tạp nhiễm, loại bỏ rác, đất đá trước khi đóng bao và đưa vào kho bảo quản. Việc xử lý đúng cách đảm bảo bã bùn mía trở thành nguyên liệu chất lượng cao cho quy trình ủ phân compost.

4.1. Quy trình thu nhận và vận chuyển bã bùn mía an toàn

Việc thu nhận và vận chuyển bã bùn mía cần được lên kế hoạch cẩn thận để đảm bảo an toàn và chất lượng. Đầu tiên, cần xác định chính xác khối lượng cần thu gom để bố trí loại xe và số lượng xe phù hợp. Trong quá trình xúc và đóng bao tại nhà máy đường, công nhân phải được trang bị đầy đủ bảo hộ lao động. Các bao bã bùn mía cần được cân và ghi chép khối lượng rõ ràng. Khi vận chuyển, xe phải được che đậy bằng bạt kín để tránh bã bùn bị ướt do mưa và ngăn mùi phát tán ra môi trường. Sân bãi tập kết tại cơ sở sản xuất phải có nền xi măng, khô ráo và có mái che để bảo vệ nguyên liệu khỏi các yếu tố thời tiết bất lợi trước khi đưa vào công đoạn làm khô.

4.2. So sánh phương pháp làm khô sấy công nghiệp và phơi nắng

Hai phương pháp làm khô bã bùn mía chính là sấy công nghiệp và phơi nắng, mỗi phương pháp có ưu nhược điểm riêng. Sấy bằng máy sấy băng tải giúp chủ động hoàn toàn về thời gian, không phụ thuộc vào thời tiết và đảm bảo sản phẩm khô đồng đều với độ ẩm kiểm soát được ở mức 12-15%. Tuy nhiên, phương pháp này đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu cho thiết bị và chi phí vận hành. Ngược lại, phơi nắng là giải pháp chi phí thấp, tận dụng năng lượng mặt trời. Bã bùn được trải mỏng trên bạt nilon và đảo trộn thường xuyên. Mặc dù tiết kiệm, phương pháp này tốn nhiều nhân công, diện tích và phụ thuộc hoàn toàn vào điều kiện thời tiết. Đối với các cơ sở sản xuất quy mô lớn, việc kết hợp cả hai phương pháp hoặc đầu tư hệ thống sấy là lựa chọn tối ưu để đảm bảo tiến độ sản xuất.

V. Bí quyết ủ phân compost từ phân bò bã mía cho nông nghiệp

Đây là giai đoạn cốt lõi biến các nguyên liệu thô thành phân bón hữu cơ vi sinh hoàn chỉnh. Quy trình ủ phân compost là một quá trình sinh hóa phức tạp, được kiểm soát bởi các vi sinh vật. Để thành công, cần đảm bảo các yếu tố quan trọng như tỷ lệ C/N, độ ẩm đống ủ, và độ thoáng khí. Phân trâu bò (giàu Nitơ) và bã bùn mía (giàu Carbon) được phối trộn theo một tỷ lệ tính toán để tạo môi trường tối ưu cho vi sinh vật phát triển. Việc bổ sung chế phẩm vi sinh EM hoặc các loại men vi sinh ủ phân chuyên dụng giúp đẩy nhanh quá trình phân hủy, rút ngắn thời gian ủ phân và ức chế các vi sinh vật gây hại. Trong quá trình ủ phân hiếu khí, việc đảo trộn đống ủ định kỳ là cực kỳ quan trọng để cung cấp oxy và duy trì nhiệt độ ủ phân ổn định. Khi phân hoai mục hoàn toàn, nó sẽ có màu nâu đen, tơi xốp, không còn mùi hôi và sẵn sàng để sử dụng, góp phần cải tạo đất trồng và thúc đẩy nền nông nghiệp hữu cơ.

5.1. Yếu tố cốt lõi trong quy trình ủ phân nhiệt độ và độ ẩm

Kiểm soát nhiệt độ ủ phân và độ ẩm đống ủ là hai yếu tố quyết định sự thành công của quy trình ủ phân compost. Độ ẩm lý tưởng cho đống ủ thường dao động trong khoảng 55-65%. Nếu quá khô, hoạt động của vi sinh vật sẽ chậm lại; nếu quá ẩm, đống ủ sẽ thiếu oxy, dẫn đến quá trình phân hủy yếm khí và gây mùi hôi. Về nhiệt độ, quá trình ủ hiếu khí sẽ trải qua giai đoạn nóng, nhiệt độ có thể lên tới 60-70°C. Giai đoạn nhiệt độ cao này rất quan trọng vì nó giúp tiêu diệt hạt cỏ dại và các mầm bệnh có trong nguyên liệu. Việc theo dõi và duy trì các chỉ số này trong ngưỡng tối ưu thông qua việc tưới thêm nước hoặc đảo trộn sẽ đảm bảo quá trình phân hủy diễn ra hiệu quả nhất.

5.2. Cách sử dụng chế phẩm vi sinh EM và men vi sinh ủ phân

Việc sử dụng chế phẩm vi sinh EM (Effective Microorganisms) hoặc các loại men vi sinh ủ phân khác là một cải tiến kỹ thuật quan trọng. Các chế phẩm này chứa một tập hợp các vi sinh vật có lợi như vi khuẩn quang hợp, vi khuẩn lactic, và nấm men, có khả năng phân giải nhanh chóng các chất hữu cơ phức tạp như cellulose, lignin. Khi bổ sung vào đống ủ, chúng hoạt động như một chất xúc tác sinh học, giúp rút ngắn đáng kể thời gian ủ phân từ vài tháng xuống còn vài tuần. Ngoài ra, chúng còn có tác dụng khử mùi hôi phát sinh trong quá trình ủ và đối kháng, ức chế sự phát triển của các vi sinh vật gây thối rữa, nấm mốc gây bệnh, tạo ra sản phẩm phân bón hữu cơ vi sinh an toàn và chất lượng hơn.

5.3. Cách ủ phân bò hoai mục Dấu hiệu nhận biết và thời gian

Biết được cách ủ phân bò hoai mục hoàn toàn là điều cần thiết để đảm bảo phân bón an toàn cho cây trồng. Thời gian ủ phân phụ thuộc vào nhiều yếu tố như kích thước đống ủ, loại nguyên liệu, việc sử dụng chế phẩm vi sinh và tần suất đảo trộn, thường kéo dài từ 30 đến 60 ngày. Dấu hiệu nhận biết phân đã hoai mục hoàn toàn bao gồm: nhiệt độ đống ủ giảm dần và ổn định ở mức nhiệt độ môi trường; phân có màu nâu sẫm hoặc đen, cấu trúc tơi xốp, không còn nhận ra hình dạng của nguyên liệu ban đầu; và quan trọng nhất là phân không còn mùi hôi thối của amoniac mà có mùi đất ẩm đặc trưng. Khi đạt được trạng thái này, phân hữu cơ đã sẵn sàng để bón cho cây mà không gây hại cho rễ.

VI. Ứng dụng thực tiễn và tương lai của nông nghiệp hữu cơ

Sản phẩm phân bón hữu cơ vi sinh từ phân trâu bò và bã bùn mía có ứng dụng rộng rãi trong thực tiễn sản xuất nông nghiệp. Đây là nguồn dinh dưỡng bền vững, giúp cải tạo đất trồng bị thoái hóa do canh tác hóa học lâu năm, phục hồi hệ sinh thái đất và tăng cường sức khỏe cây trồng một cách tự nhiên. Việc áp dụng loại phân bón này là một bước đi quan trọng hướng tới nền nông nghiệp hữu cơ, sản xuất ra các sản phẩm nông sản sạch, an toàn và có giá trị kinh tế cao hơn. Theo định hướng của Dự án LCASP, việc nhân rộng các mô hình sản xuất phân hữu cơ tại chỗ không chỉ giải quyết vấn đề môi trường mà còn tạo ra chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững. Tương lai của ngành nông nghiệp Việt Nam gắn liền với việc phát triển các phương pháp canh tác thân thiện với môi trường. Việc tự chủ sản xuất và sử dụng phân bón hữu cơ từ các nguồn phụ phẩm nông nghiệp sẵn có sẽ là chìa khóa để giảm chi phí đầu vào, tăng lợi nhuận cho nông dân và xây dựng một thương hiệu nông sản Việt Nam xanh, sạch trên thị trường quốc tế.

6.1. Đánh giá thành phần dinh dưỡng phân bón hữu cơ thành phẩm

Việc đánh giá thành phần dinh dưỡng phân bón hữu cơ thành phẩm là bước cuối cùng để xác nhận chất lượng sản phẩm. Một mẫu phân bón đạt chuẩn không chỉ giàu chất hữu cơ (thường trên 20%) mà còn chứa cân đối các nguyên tố dinh dưỡng đa lượng (N, P, K), trung lượng (Ca, Mg, S) và vi lượng (Fe, Mn, Zn, Cu). Ngoài ra, các chỉ tiêu quan trọng khác cần được kiểm tra là độ pH, độ ẩm, và đặc biệt là hàm lượng kim loại nặng (như chì, cadimi, thủy ngân) phải nằm trong giới hạn cho phép của quy định nhà nước. Kết quả phân tích này là cơ sở để đăng ký chất lượng sản phẩm, xây dựng thương hiệu và hướng dẫn nông dân sử dụng liều lượng bón phù hợp cho từng loại cây trồng, đảm bảo hiệu quả tối ưu.

6.2. Hướng đi bền vững cho nông nghiệp hữu cơ tại Việt Nam

Hướng đi cho nông nghiệp hữu cơ bền vững tại Việt Nam là xây dựng các chu trình sản xuất khép kín, tuần hoàn. Mô hình sản xuất phân hữu cơ từ xử lý chất thải chăn nuôi và phụ phẩm công nghiệp là một ví dụ điển hình. Để nhân rộng mô hình này, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người nông dân. Nhà nước cần có chính sách khuyến khích, hỗ trợ kỹ thuật và vốn. Các viện nghiên cứu cần tiếp tục cải tiến công nghệ, đặc biệt là các chế phẩm vi sinh EM để nâng cao hiệu quả và giảm thời gian ủ phân. Doanh nghiệp đóng vai trò kết nối, bao tiêu sản phẩm, trong khi người nông dân là chủ thể trực tiếp thực hiện. Phát triển theo hướng này không chỉ tạo ra sản phẩm an toàn mà còn bảo vệ môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu và nâng cao vị thế của nông nghiệp Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình mô đun Thu gom phân trâu, bò, bã bùn mía và nguyên liệu phụ sản xuất phân hữu cơ sinh học (Mã số: MĐ02) là học liệu chuyên môn thuộc chương trình đào tạo nghề sơ cấp "Sản xuất phân hữu cơ sinh học từ phân trâu, bò và bã bùn mía". Giáo trình do Dự án Hỗ trợ Nông nghiệp Các bon thấp (LCASP) thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn và Trường Cao đẳng Lương thực - Thực phẩm Đà Nẵng biên soạn và nghiệm thu vào tháng 6 năm 2017 (TS. Nguyễn Thế Hinh làm Giám đốc dự án, ThS. Trần Thị Lệ Hằng làm chủ biên). Tài liệu được thiết kế giữ vị trí bản lề trong chuỗi 4 mô đun đào tạo, kết nối trực tiếp mô đun MĐ01 (Chuẩn bị điều kiện sản xuất) sang mô đun MĐ03 (Ủ và hoàn thiện phân hữu cơ sinh học) và MĐ04 (Tiêu thụ sản phẩm).

Mục tiêu học tập của mô đun nhằm trang bị cho người học năng lực:

• Lựa chọn, chuẩn bị và vận hành chính xác các loại máy móc, trang thiết bị, công cụ thu gom nguyên phụ liệu;
• Soạn thảo hợp đồng thu mua, hợp đồng vận chuyển nguyên phụ liệu theo đúng quy định pháp lý hiện hành;
• Thực hiện quy trình kỹ thuật thu nhận, phân loại, tách tạp nhiễm, làm khô (phơi, sấy) và đóng gói, bảo quản phân trâu bò, bã bùn mía cùng các nguyên liệu phụ;
• Tuân thủ các quy định về an toàn lao động, vệ sinh môi trường nông thôn theo tiêu chuẩn nông nghiệp các-bon thấp.

Cấu trúc giáo trình có tổng thời lượng 48 giờ học tập (bao gồm 8 giờ lý thuyết, 36 giờ thực hành và 4 giờ ôn tập, kiểm tra), phân bổ thành 4 bài học chuyên đề. Cách tiếp cận của tài liệu dựa trên mô hình đào tạo nghề theo năng lực thực hiện (Competency-Based Training), tích hợp lý thuyết kỹ thuật vật tư nông nghiệp với thao tác thực hành trực tiếp tại sân bãi, nhà màng và nhà xưởng.

Điểm đặc sắc của giáo trình nằm ở việc lượng hóa cụ thể các chỉ tiêu kỹ thuật vật lý (độ ẩm nguyên liệu từng công đoạn, kích thước lớp phơi, nhiệt độ buồng sấy, tải trọng máy ép), đồng thời kết hợp chặt chẽ giữa kỹ thuật cơ giới hóa hiện đại (máy sấy băng tải nhiều tầng, máy ép tách nước, ẩm kế điện tử) và giải pháp thủ công phù hợp với điều kiện cơ sở hạ tầng nông thôn.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Giáo trình gồm 4 bài chuyên môn được cấu trúc tuần tự theo chu trình chuẩn bị - thu gom - xử lý sơ bộ - tồn trữ:

[Bài 1: Chuẩn bị điều kiện thu gom]
[Bài 2: Thu gom, bảo quản phân trâu, bò]
[Bài 3: Thu gom, bảo quản bã bùn mía]
[Bài 4: Thu gom, bảo quản nguyên liệu phụ]

• Bài 1: Chuẩn bị điều kiện thu gom (Mã bài: MĐ02-01)

  • Nội dung cốt lõi: Hướng dẫn lựa chọn và sử dụng trang thiết bị đo lường (ẩm kế điện tử có điện trở, ẩm nhiệt kế cơ học, cân bàn cơ/điện tử, cân đồng hồ); máy móc chuyên dụng (máy sấy băng tải, máy sấy dạng ống, máy ép tách nước phân công suất 4 m³/h, máy đóng bao, xe nâng, xe đẩy, băng tải cao su/con lăn); trang bị bảo hộ lao động (ủng, găng tay, khẩu trang, quần áo bảo hộ);
  • Khung pháp lý: Nguyên tắc lập kế hoạch thu mua, thẩm tra nguồn hàng, soạn thảo hợp đồng mua bán hàng hóa căn cứ Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Thương mại 2005; thiết lập hợp đồng vận chuyển và xây dựng tiêu chuẩn nhân lực.

• Bài 2: Thu gom, bảo quản phân trâu, bò (Mã bài: MĐ02-02)

  • Nội dung cốt lõi: Tiêu chuẩn tuyển chọn phân trâu bò (chưa hoai mục, không quá nhiều tạp chất xơ, không bị lẫn nước tiểu khó tách nước); quy trình phân loại tại bãi; kỹ thuật tách tạp chất cơ học (giới hạn rơm rạ và cỏ tạp ≤ 5%, loại bỏ đất đá, gỗ vụn, kim loại);
  • Quy chuẩn kỹ thuật: Quy cách nhà màng phơi phân (nền xi măng, màng lưới chắn côn trùng, tường bao 0,5 m); kỹ thuật trải mỏng lớp phân 3–5 cm, đảo trộn chu kỳ 1 giờ/lần; phương pháp xác định độ ẩm đạt mức 25–30% (bằng ẩm kế điện trở và cảm quan bóp bể vụn); kỹ thuật đóng bao tải 50 kg và bảo quản kho có pallet cách ẩm, kiểm soát độ ẩm không khí < 75%.

• Bài 3: Thu gom, bảo quản bã bùn mía (Mã bài: MĐ02-03)

  • Nội dung cốt lõi: Yêu cầu bã bùn mía mới xuất xưởng từ nhà máy đường, không nhiễm dầu mỡ, hóa chất; phương án vận chuyển đảm bảo độ ẩm 75–76%;
  • Phương pháp làm khô: Vận hành máy sấy băng tải nhiều tầng (diện tích sấy 80–640 m², sấy không tải 30 phút, nhiệt độ buồng sấy 90–100°C, thời gian lưu 2–2,5 giờ) hoặc phơi sân xi măng nắng tự nhiên (trải dày 3–5 cm, đảo 1 giờ/lần); kiểm soát độ ẩm thành phẩm đạt 12–15%; kỹ thuật tách tạp nhiễm sau làm khô, đóng bao 50 kg và xếp kho trên kệ pallet.

• Bài 4: Thu gom, bảo quản nguyên liệu phụ (Mã bài: MĐ02-04)

  • Nội dung cốt lõi: Quy trình tiếp nhận các phế phụ phẩm nông nghiệp bổ trợ; phân loại, loại bỏ thân cành thô cứng; tách tạp nhiễm cơ học; phơi khô đạt ẩm độ tiêu chuẩn bảo quản; bao gói, vận chuyển và bố trí kho lưu trữ.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xây dựng hệ thống kiến thức nền tảng dựa trên ba trụ cột:

• Lý thuyết nhiệt ẩm và chuyển pha trong chế biến phụ phẩm: Bản chất của quá trình thoát ẩm tự nhiên và cưỡng bức; mối quan hệ giữa độ ẩm nguyên liệu, nhiệt độ sấy, lưu lượng gió và thời gian lưu giữ; nguyên lý cân bằng ẩm giữa khối vật liệu và môi trường không khí kho bảo quản (giới hạn an toàn < 75%).
• Nguyên lý cơ giới hóa và phân tách cơ học: Cấu tạo và nguyên lý vận hành của thiết bị sấy băng tải nhiều tầng, máy sấy dạng ống, máy ép trục vít tách nước phân gia súc (đưa ẩm độ về 55–65%); cơ chế hoạt động của cảm biến điện trở trong ẩm kế đo nhanh.
• Pháp lý kinh tế nông nghiệp: Các nguyên tắc cơ bản trong giao kết hợp đồng kinh tế theo Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Thương mại 2005; các điều khoản về chất lượng, dung sai thương mại, phương thức bốc dỡ, trách nhiệm vật chất và thủ tục thanh lý hợp đồng.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Thao tác chính xác ẩm kế điện tử đầu dò điện trở; đo nhiệt ẩm kế môi trường; vận hành máy sấy nhiệt băng tải; sử dụng máy đóng bao và máy khâu miệng bao công nghiệp; kiểm soát hệ thống thông gió kho xưởng.
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Đánh giá chất lượng nguyên liệu bằng phương pháp cảm quan kết hợp đo đạc thông số (màu sắc vàng đậm/nâu đen, cấu trúc liên kết, mùi hôi nhẹ); phát hiện sớm tạp nhiễm đất đá, dầu mỡ, nước tiểu; tính toán định mức khối lượng, số chuyến xe và diện tích kho bãi cần thiết.
• Kỹ năng thực hành tổng hợp (Practical competencies): Soạn thảo hoàn chỉnh hợp đồng mua bán và hợp đồng vận chuyển nguyên phụ liệu; tổ chức sắp xếp kho bãi theo lô hàng trên kệ pallet; xử lý các sự cố phát tán mùi hôi hoặc rơi vãi nguyên liệu gây ô nhiễm môi trường.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tiếp cận sư phạm (Pedagogical approach)

Giáo trình áp dụng phương pháp đào tạo định hướng hành động (Action-oriented training) với tỷ trọng thực hành chiếm 75% tổng thời lượng (36/48 giờ). Giáo viên đóng vai trò hướng dẫn quy trình, thị phạm thao tác mẫu và kiểm soát an toàn; học viên trực tiếp tham gia vào từng công đoạn xử lý vật liệu.

Bài tập và case studies

• Bài tập tình huống pháp lý: Học viên thực hành soạn thảo hợp đồng thu mua bã bùn mía với Nhà máy đường An Khê, xử lý các điều khoản phạt vi phạm hợp đồng về độ ẩm và thời gian giao nhận;
• Tình huống quản trị vận tải: Phân tích và lựa chọn giữa phương tiện thô sơ (xe rùa, xe bò kéo tiếp cận ngõ hẹp) và phương tiện cơ giới (xe tải che phủ bạt kín đường dài) dựa trên cự ly, khối lượng và chi phí vận chuyển;
• Bài tập tình huống kỹ thuật: Nhận diện và phân loại các mẫu phân trâu bò thực tế bị lẫn nước tiểu hoặc lẫn rác thải hữu cơ > 5% để đề xuất giải pháp xử lý.

Bài tập thực hành (Practical exercises)

• Bài thực hành MĐ02-02.1: Thực hiện quy trình tách tạp nhiễm đất, đá, rác thải cho lô mẫu 1.000 kg phân trâu, bò trên nền bạt;
• Bài thực hành MĐ02-02.2: Tiến hành phơi khô 1.000 kg phân trâu bò trong nhà màng, thực hiện kỹ thuật rải lớp dày 3–5 cm, đảo trộn định kỳ 1 giờ/lần và đo độ ẩm bằng ẩm kế điện trở đến khi đạt mức 25–30%;
• Bài thực hành MĐ02-03: Vận hành thiết bị sấy băng tải hoặc tổ chức sân phơi cho bã bùn mía, khâu bao 50 kg và xếp cây lô trên pallet.

Phương pháp đánh giá (Assessment methods)

Việc đánh giá được thực hiện kết hợp giữa đánh giá quá trình và đánh giá định kỳ:

• Bảng kiểm kỹ năng (Checklist): Đánh giá mức độ chuẩn xác trong việc mang bảo hộ lao động, thao tác cắm que đo ẩm kế, cách thức cầm cào đảo trộn, độ kín của đường khâu bao bì;
• Đánh giá sản phẩm: Kiểm tra độ ẩm lô nguyên liệu thành phẩm sau sơ chế (phân trâu bò: 25–30%; bã bùn mía: 12–15%), tỷ lệ tạp chất còn sót lại (phải ≤ 5%), màu sắc và mùi đặc trưng;
• Kiểm tra viết/vấn đáp: Kiểm tra kiến thức về an toàn lao động, các điều khoản bắt buộc trong hợp đồng thương mại và tiêu chuẩn kho bảo quản.

Hướng dẫn tự học (Self-study guidelines)

Người học sử dụng hệ thống câu hỏi củng cố và bài tập trắc nghiệm cuối mỗi bài (ví dụ: bảng lựa chọn công cụ/máy móc tương ứng từng công đoạn thu gom) để tự kiểm tra kiến thức; tham khảo các biểu mẫu hợp đồng mua bán hàng hóa ban hành theo mẫu chuẩn của Bộ luật Dân sự để rèn luyện kỹ năng soạn thảo văn bản.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Bối cảnh biên soạn và cập nhật

Giáo trình được xuất bản vào tháng 6 năm 2017 nhằm giải quyết tình trạng thiếu hụt tài liệu đào tạo nghề chuẩn hóa trong lĩnh vực xử lý chất thải chăn nuôi và phụ phẩm công nghiệp chế biến đường tại Việt Nam. Đây là tài liệu đào tạo nghề đầu tiên trong lĩnh vực sản xuất phân hữu cơ sinh học do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) ban hành.

Xu hướng nông nghiệp các-bon thấp (LCASP)

Tài liệu tích hợp định hướng chiến lược của Dự án Nông nghiệp Các bon thấp:

• Khai thác nguồn phân trâu bò và bã bùn mía làm tài nguyên đầu vào thay vì thải bỏ gây ô nhiễm nguồn nước và phát sinh khí nhà kính methane ($CH_4$), nitrous oxide ($N_2O$);
• Áp dụng các giải pháp giảm phát thải mùi hôi bằng công nghệ nhà màng và sấy cưỡng bức kín;
• Giảm thiểu dấu chân carbon trong chuỗi vận chuyển thông qua kỹ thuật ép tách nước tại nguồn (giảm thể tích và trọng lượng vận chuyển từ 4 m³/h với độ ẩm 55–65%).

Ứng dụng thực tế và gắn kết công nghiệp

Giáo trình thiết lập mối liên kết thực tế giữa các mắt xích công nghiệp:

• Chuỗi liên kết Nhà máy đường - Nhà máy phân bón: Chuẩn hóa quy trình thu gom bã bùn trực tiếp từ các nhà máy đường (ví dụ nhà máy đường An Khê) ngay khi kết thúc công đoạn lọc ép;
• Chuỗi liên kết Chăn nuôi tập trung - Sản xuất phân vi sinh: Xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật tiếp nhận phân thô từ các trang trại nuôi nhốt quy mô vừa và lớn, bảo đảm nguyên liệu đầu vào đồng nhất cho quy trình ủ vi sinh tiếp theo.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Học viên và sinh viên

• Học viên sơ cấp nghề: Người học các khóa đào tạo nghề dưới 3 tháng về sản xuất phân bón hữu cơ sinh học, kỹ thuật xử lý chất thải chăn nuôi;
• Sinh viên các trường đại học, cao đẳng: Sinh viên thuộc các chuyên ngành Nông học, Khoa học đất, Quản lý tài nguyên & Môi trường, Công nghệ sinh học, Chăn nuôi - Thú y, Công nghệ kỹ thuật môi trường sử dụng làm tài liệu tham khảo chuyên đề về xử lý phụ phẩm nông nghiệp và quản trị nguyên liệu thô.

Yêu cầu tiên quyết (Prerequisites)

• Người học cần có kiến thức phổ thông cơ bản về sinh học, an toàn lao động trong sản xuất nông nghiệp;
• Có hiểu biết ban đầu về các dạng chất thải hữu cơ và thao tác sử dụng các công cụ lao động phổ thông (cuốc, xẻng, xe rùa, cân đo).

Giảng viên và cán bộ kỹ thuật

• Giảng viên giáo dục nghề nghiệp: Cán bộ giảng dạy tại các trường cao đẳng nông nghiệp, trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên sử dụng tài liệu để xây dựng giáo án bài giảng lý thuyết (8 giờ) và lập kế hoạch hướng dẫn bài tập thực hành (36 giờ);
• Cán bộ khuyến nông và chuyên gia dự án: Sử dụng các thông số kỹ thuật chuẩn (nhiệt độ sấy, độ ẩm, tỷ lệ tạp chất) làm tài liệu tập huấn kỹ thuật chuyển giao công nghệ cho các hợp tác xã nông nghiệp.

Cán bộ quản lý trang trại và doanh nghiệp

• Chủ trang trại chăn nuôi gia súc, chủ cơ sở sản xuất phân bón sử dụng giáo trình làm tài liệu quy chuẩn hóa thao tác chuẩn (SOP) cho công nhân trong khâu thu mua, vận chuyển và bảo quản kho nguyên liệu thô.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình phù hợp với học viên học nghề sơ cấp, sinh viên các ngành Nông nghiệp - Môi trường, giảng viên đào tạo nghề, cán bộ khuyến nông cùng các chủ trang trại chăn nuôi, cán bộ kỹ thuật tại các cơ sở sản xuất phân bón hữu cơ sinh học.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học chỉ cần kiến thức phổ thông cơ bản, nắm vững các quy tắc an toàn lao động thông thường và có khả năng tiếp thu các thao tác kỹ thuật cơ học (vận hành máy đo ẩm, cân, máy sấy, máy ép tách nước).

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác?

Khác với các giáo trình tập trung vào lý thuyết vi sinh hoặc phối trộn phân bón chung, tài liệu này tập trung chuyên sâu vào công đoạn MĐ02: thu gom, sơ chế và bảo quản nguyên liệu đặc thù (phân trâu bò, bã bùn mía). Giáo trình cung cấp các thông số kỹ thuật chi tiết (độ ẩm phân khô 25–30%, bã bùn khô 12–15%, nhiệt độ sấy 90–100°C) và biểu mẫu hợp đồng kinh tế theo luật định.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Học viên cần đối chiếu kỹ phần mô tả lý thuyết với hệ thống hình ảnh minh họa thao tác chuẩn (từ cách cầm ẩm kế, cách rải lớp phơi 3–5 cm đến cách khâu bao), đồng thời tự làm các bài tập soạn thảo hợp đồng và trả lời câu hỏi ôn tập ở cuối mỗi bài học.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Giáo trình thuộc bộ 4 mô đun đào tạo đồng bộ của Dự án LCASP, kèm theo các tài liệu bổ trợ:

• Giáo trình MĐ01: Chuẩn bị điều kiện sản xuất phân hữu cơ sinh học;
• Giáo trình MĐ03: Ủ và hoàn thiện phân hữu cơ sinh học từ phân trâu, bò và bã bùn mía;
• Giáo trình MĐ04: Tiêu thụ sản phẩm phân hữu cơ sinh học;
• Phần hướng dẫn giảng dạy, hướng dẫn bài tập thực hành và tiêu chí đánh giá kết quả học tập đính kèm ở cuối tài liệu.

---

Kết luận

Giáo trình mô đun Thu gom phân trâu, bò, bã bùn mía và nguyên liệu phụ sản xuất phân hữu cơ sinh học (MĐ02) đóng vai trò chuẩn hóa toàn bộ các tiêu chuẩn kỹ thuật, phương pháp cơ giới hóa và cơ sở pháp lý cho công đoạn chuẩn bị nguyên liệu đầu vào trong chuỗi sản xuất phân bón vi sinh.

Lộ trình học tập khuyến nghị cho người học là nghiên cứu tuần tự từ mô đun MĐ01 (xây dựng mặt bằng xưởng) $\rightarrow$ MĐ02 (thu gom, kiểm soát độ ẩm nguyên liệu thô) $\rightarrow$ MĐ03 (kỹ thuật phối trộn ủ men vi sinh) $\rightarrow$ MĐ04 (bao gói thành phẩm và xúc tiến thương mại).

Để mở rộng kiến thức, người học nên kết hợp nghiên cứu các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về phân bón hữu cơ (TCVN) và các tài liệu hướng dẫn kỹ thuật của Dự án Hỗ trợ Nông nghiệp Các bon thấp (LCASP - Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn).

Trích đoạn nội dung tài liệu

1 BỘ NÔNG NGHIỆP NGÂN HÀNG VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN (MARD) PHÁT TRIỂN CHÂU Á (ADB) GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN THU GOM PHÂN TRÂU, BÒ, BÃ BÙN MÍA VÀ NGUYÊN LIỆU PHỤ SẢN XUẤT PHÂN HỮU CƠ SINH HỌC MÃ SỐ: MĐ02 NGHỀ: SẢN XUẤT PHÂN HỮU CƠ SINH HỌC TỪ PHÂN TRÂU, BÒ VÀ BÃ BÙN MÍA Trình độ: Dạy nghề dưới 3 tháng LỜI NÓI ĐẦU Ô nhiễm môi trường chăn nuôi hiện đang là vấn đề bức xúc ở nhiều vùng nông thôn Việt Nam. Ở nhiều địa phương, nguồn nước quanh các khu vực dân cư có các trang trại chăn nuôi đang bị ô nhiễm nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sức khỏe và môi trường sống của người dân. Nhiều công nghệ xử lý ô nhiễm chất thải chăn nuôi đã và đang được áp dụng như công nghệ khí sinh học, ủ phân hữu cơ, nuôi giun, …. Do mỗi công nghệ có những ưu điểm và hạn chế riêng đòi hỏi phải được áp dụng ở những điều kiện phù hợp và nhiều khi cần phải có một tổ hợp các công nghệ khác nhau áp dụng cho một trang trại chăn nuôi nhằm xử lý toàn diện, triệt để các loại hình ô nhiễm của môi trường chăn nuôi.

Một trong những mục tiêu chính của Dự án Hỗ trợ Nông nghiệp Các bon thấp (LCASP) là hỗ trợ kỹ thuật cho các chủ trang trại, các hộ chăn nuôi xử lý bền vững môi trường chăn nuôi thông qua sử dụng chất thải chăn nuôi làm nguồn nguyên liệu tạo ra các sản phẩm có giá trị, vừa giúp nâng cao thu nhập của người dân, vừa giúp giảm ô nhiễm môi trường. Hiện nay một số trang trại, hộ chăn nuôi đã ứng dụng các công nghệ để sử dụng chất thải chăn nuôi làm phân bón hữu cơ,. Tuy vậy, do chưa có tài liệu hướng dẫn chi tiết và người dân chưa được học nghề để làm việc này, nên hiệu quả chưa cao. Xuất phát từ thực tế từ trước đến nay chưa có tài liệu đào tạo nghề về lĩnh vực này, Dự án LCASP đã phối hợp với Cục Kinh tế hợp tác, Bộ Nông nghiệp và PTNT, biên soạn bộ giáo trình đào tạo sơ cấp nghề “Sản xuất phân hữu cơ sinh học từ phân trâu bò và bã bùn mía” nhằm giúp các hộ chăn nuôi có thêm kiến thức và kỹ năng để xử lý hiệu quả môi trường chăn nuôi thông qua các hoạt động tạo thu nhập từ ứng dụng công nghệ sản xuất phân hữu cơ.

Bộ giáo trình được xây dựng với các mô đun, bài giảng lý thuyết và thực hành có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Các thông tin trong giáo trình này có giá trị hướng dẫn giáo viên thiết kế, tổ chức giảng dạy và vận dụng phù hợp với điều kiện, bối cảnh thực tế của từng vùng trong quá trình dạy học. Quá trình biên soạn giáo trình mặc dù đã hết sức cố g ng nhưng ch c ch n không tránh khỏi những thiếu sót. Chúng tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp từ các chuyên gia, các độc giả để giáo trình được điều chỉnh, bổ sung ngày càng hoàn thiện hơn.

Để hoàn thiện được cuốn giáo trình này chúng tôi đã nhận được sự giúp đỡ của các nhà khoa học, các cán bộ phụ trách kỹ thuật nông nghiệp, các thành viên trong hội đồng nghiệm thu, các cán bộ và chuyên gia từ dự án Hỗ trợ nông nghiệp các bon thấp, Trường Cao đẳng Lương thực thục phẩm Đà Nẵng, Cục Kinh tế Hợp tác, … đã tham gia đóng góp ý kiến chuyên môn và tạo mọi điều kiện tốt nhất để hoàn thành xây dựng chương trình và biên soạn giáo trình này. Hà Nội, tháng 6 năm 2017 TS.