Giáo trình Phương pháp Nghiên cứu Khoa học - Cơ sở lý thuyết và kỹ thuật

Tài liệu cung cấp kiến thức chi tiết về phương pháp nghiên cứu khoa học (NCKH), từ cách chọn đề tài, xây dựng giả thuyết đến phân tích dữ liệu và viết báo cáo.

• Tác giả: Nguyễn Văn A
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Nghiên cứu khoa học
• Đề tài: Phương pháp Nghiên cứu Khoa Học
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: (không rõ)

Tóm tắt

I. Khám phá Phương pháp nghiên cứu khoa học Nền tảng thành công

Trong bối cảnh khoa học và công nghệ không ngừng phát triển, việc nắm vững phương pháp nghiên cứu khoa học trở nên thiết yếu đối với mọi nhà nghiên cứu, sinh viên, và những ai hoạt động trong môi trường học thuật. Đây không chỉ là một tập hợp các kỹ thuật hay quy trình mà còn là một tư duy hệ thống, giúp con người tiếp cận, phân tích và giải quyết các vấn đề một cách khách quan, logic. Nghiên cứu khoa học (NCKH) được xem là hoạt động then chốt, tạo ra những phát hiện mới, phát triển nhận thức và sáng tạo các phương tiện kỹ thuật có giá trị cao. Việc thiếu hụt kiến thức về phương pháp nghiên cứu khoa học có thể dẫn đến những hạn chế trong việc xây dựng luận văn tốt nghiệp, thực hiện các đề tài hoặc đóng góp vào kho tàng tri thức chung. Bởi lẽ đó, việc trang bị nền tảng vững chắc về môn học này là vô cùng quan trọng, giúp mở cánh cửa đến với thế giới tri thức rộng lớn và phức tạp. Nội dung này sẽ đi sâu vào định nghĩa, vai trò cũng như sự khác biệt giữa các loại tri thức, đặt nền móng cho việc hiểu rõ hơn về phương pháp nghiên cứu khoa học.

1.1. Phương pháp nghiên cứu khoa học là gì và tầm quan trọng

Trong lĩnh vực học thuật, phương pháp nghiên cứu khoa học là tập hợp các nguyên tắc, quy trình và kỹ thuật được sử dụng để tiến hành nghiên cứu khoa học (NCKH) một cách có hệ thống, khách quan và đáng tin cậy. Mục tiêu chính của phương pháp này là khám phá, giải thích, dự đoán hoặc kiểm soát các hiện tượng tự nhiên và xã hội. Theo nhiều tài liệu học thuật, NCKH không chỉ là việc thu thập thông tin mà còn là quá trình tư duy phê phán, phân tích sâu sắc để tìm ra tri thức khoa học mới, những quy luật ẩn giấu. Tầm quan trọng của nó thể hiện ở khả năng tạo ra tri thức mới, cải tiến công nghệ, và đóng góp vào sự phát triển bền vững của xã hội. Một phương pháp nghiên cứu khoa học chặt chẽ đảm bảo rằng các kết quả thu được là hợp lệ, có thể tái lập và được cộng đồng khoa học chấp nhận, từ đó xây dựng nền tảng vững chắc cho các nghiên cứu tiếp theo và ứng dụng thực tiễn.

1.2. Phân biệt Tri thức kinh nghiệm và Tri thức khoa học trong NCKH

Trong quá trình hình thành tri thức khoa học, việc phân biệt giữa tri thức kinh nghiệm và tri thức khoa học là rất quan trọng. Tri thức kinh nghiệm là những hiểu biết được tích lũy thông qua hoạt động sống hàng ngày, qua sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội. Đây là những kinh nghiệm trực quan, mang tính cá nhân và thường không có sự kiểm chứng hệ thống. Ví dụ, quan niệm cũ rằng thực vật không có cảm giác là một dạng tri thức kinh nghiệm cho đến khi các nghiên cứu khoa học chứng minh điều ngược lại. Mặc dù tri thức kinh nghiệm là cơ sở ban đầu cho sự hiểu biết, nó thường chưa đi sâu vào bản chất, chưa nhìn nhận đầy đủ các thuộc tính và mối quan hệ bên trong của sự vật. Ngược lại, tri thức khoa học là những hiểu biết được tích lũy một cách có hệ thống thông qua các hoạt động nghiên cứu khoa học có mục tiêu xác định và sử dụng phương pháp khoa học. Tri thức khoa học dựa trên quan sát, thí nghiệm và các sự kiện được thu thập, phân tích một cách có kiểm soát và có thể kiểm chứng. Sự khác biệt cốt lõi nằm ở tính hệ thống, phương pháp luận chặt chẽ và khả năng kiểm chứng khách quan.

II. Tại sao Phương pháp nghiên cứu khoa học là chìa khóa giải quyết thách thức

Việc thực hiện nghiên cứu khoa học (NCKH) thường đối mặt với nhiều thách thức, từ việc xác định vấn đề, lựa chọn phương pháp phù hợp cho đến việc đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy của kết quả. Phương pháp nghiên cứu khoa học cung cấp một khung sườn có cấu trúc để vượt qua những khó khăn này, biến những vấn đề phức tạp thành các câu hỏi nghiên cứu có thể giải quyết được. Không có một phương pháp nghiên cứu khoa học rõ ràng, các nỗ lực nghiên cứu có thể trở nên rời rạc, thiếu định hướng và dễ dẫn đến sai lệch. Ví dụ, trong quá trình làm luận văn tốt nghiệp, sinh viên thường gặp khó khăn trong việc xây dựng luận cứ, chọn mẫu hay phân tích dữ liệu nếu không được trang bị đầy đủ kiến thức về phương pháp NCKH. Điều này nhấn mạnh vai trò không thể thiếu của các kỹ thuật nghiên cứu và quy trình chuẩn trong việc định hình và hướng dẫn các hoạt động khoa học. Việc áp dụng đúng phương pháp nghiên cứu khoa học không chỉ giúp tìm ra câu trả lời mà còn mở ra những câu hỏi mới, thúc đẩy sự tiến bộ của tri thức.

2.1. Vấn đề thiếu hụt kiến thức về Phương pháp nghiên cứu khoa học

Thực tế cho thấy, nhiều sinh viên khi bắt đầu làm luận văn tốt nghiệp hay những người mới ra trường làm việc trong các cơ quan nghiên cứu thường thiếu kiến thức nền tảng và kinh nghiệm về phương pháp nghiên cứu khoa học. Sự thiếu hụt này biểu hiện ở việc không biết cách xác định vấn đề nghiên cứu một cách rõ ràng, lúng túng trong việc lựa chọn thiết kế nghiên cứu, hoặc không nắm vững các bước trong NCKH. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng công trình mà còn làm giảm hiệu quả của quá trình nghiên cứu, gây lãng phí thời gian và nguồn lực. Một ví dụ điển hình là việc không thể xây dựng một bộ câu hỏi khảo sát hợp lệ hoặc không biết cách xử lý dữ liệu thu thập được. Vì vậy, việc trang bị môn học phương pháp nghiên cứu khoa học là nền tảng để sinh viên và nhà nghiên cứu trẻ tiếp cận NCKH một cách hiệu quả, tránh những sai lầm cơ bản và xây dựng được năng lực nghiên cứu vững chắc.

2.2. Thách thức trong việc đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy

Một trong những thách thức lớn nhất của nghiên cứu khoa học (NCKH) là đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy của kết quả. Tính khách quan đòi hỏi nhà nghiên cứu phải loại bỏ tối đa các định kiến cá nhân, cảm xúc và giả định không có cơ sở khi thu thập và phân tích dữ liệu. Độ tin cậy liên quan đến khả năng tái lập kết quả nếu nghiên cứu được thực hiện lại trong cùng điều kiện. Nếu phương pháp nghiên cứu khoa học không được áp dụng chặt chẽ, kết quả có thể bị ảnh hưởng bởi lỗi hệ thống, lỗi ngẫu nhiên hoặc thiên lệch của người nghiên cứu. Ví dụ, việc chọn mẫu không ngẫu nhiên có thể dẫn đến kết quả không đại diện cho tổng thể, làm mất đi tính tổng quát của nghiên cứu. Để vượt qua thách thức này, phương pháp NCKH yêu cầu sự minh bạch trong mọi các bước trong NCKH, từ việc đặt giả thuyết, thiết kế nghiên cứu, thu thập dữ liệu đến phân tích thống kê và trình bày kết quả nghiên cứu. Việc tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc này là cần thiết để xây dựng một hệ thống tri thức đáng tin cậy.

III. Hướng dẫn các bước Phương pháp nghiên cứu khoa học Quy trình chuẩn

Việc thực hiện một nghiên cứu khoa học (NCKH) đòi hỏi một quy trình có tổ chức và logic, được gọi là các bước trong NCKH. Những bước này không chỉ giúp nhà nghiên cứu duy trì sự tập trung mà còn đảm bảo tính hệ thống và hiệu quả của toàn bộ dự án. Từ việc xác định vấn đề ban đầu cho đến khi trình bày kết quả nghiên cứu, mỗi giai đoạn đều có vai trò quan trọng và liên kết chặt chẽ với nhau. Việc nắm vững phương pháp nghiên cứu khoa học thông qua các bước cụ thể này giúp tối ưu hóa nỗ lực, tránh lãng phí thời gian và nguồn lực. Một quy trình chuẩn hóa không chỉ định hướng cho nhà nghiên cứu mà còn là tiêu chí để đánh giá chất lượng của một công trình khoa học. Phần này sẽ trình bày chi tiết về cách xác định vấn đề nghiên cứu và xây dựng giả thuyết khoa học, hai yếu tố cơ bản khởi đầu cho mọi hành trình khám phá tri thức.

3.1. Xác định vấn đề nghiên cứu và đặt mục tiêu cụ thể

Bước đầu tiên và quan trọng nhất trong phương pháp nghiên cứu khoa học là xác định vấn đề nghiên cứu. Vấn đề này cần phải rõ ràng, cụ thể, có ý nghĩa và khả thi để nghiên cứu. Một vấn đề nghiên cứu tốt thường xuất phát từ sự thiếu hụt tri thức khoa học hiện có, một mâu thuẫn trong thực tiễn hoặc một câu hỏi chưa được giải đáp. Sau khi xác định vấn đề, nhà nghiên cứu cần đặt ra các mục tiêu nghiên cứu cụ thể, đo lường được, có thể đạt được, phù hợp và có thời hạn (SMART). Mục tiêu tổng quát thường mô tả kết quả cuối cùng mong muốn, trong khi các mục tiêu cụ thể chi tiết hóa các khía cạnh cần đạt được để giải quyết vấn đề. Chẳng hạn, một nghiên cứu về tình trạng sức khỏe sinh viên có thể có mục tiêu tổng quát là đánh giá tình trạng sức khỏe, và mục tiêu cụ thể là xác định tỷ lệ sinh viên mắc các bệnh phổ biến. Việc xác định rõ ràng vấn đề và mục tiêu là kim chỉ nam cho toàn bộ quá trình NCKH và giúp định hình các kỹ thuật nghiên cứu phù hợp.

3.2. Xây dựng giả thuyết khoa học và phương án thực hiện NCKH

Sau khi xác định vấn đề và mục tiêu, bước tiếp theo trong phương pháp nghiên cứu khoa học là xây dựng giả thuyết khoa học và lập kế hoạch nghiên cứu. Giả thuyết là một phát biểu dự đoán về mối quan hệ giữa các biến số, có thể kiểm chứng được. Giả thuyết cần dựa trên cơ sở lý thuyết vững chắc hoặc các quan sát sơ bộ. Ví dụ, 'sinh viên thường xuyên tập thể dục có sức khỏe tốt hơn sinh viên ít vận động' là một giả thuyết có thể kiểm chứng. Cùng với giả thuyết, nhà nghiên cứu cần xây dựng phương án thực hiện nghiên cứu khoa học. Phương án này bao gồm việc lựa chọn thiết kế nghiên cứu (ví dụ: nghiên cứu thực nghiệm, khảo sát, nghiên cứu định tính), xác định đối tượng và phạm vi nghiên cứu, kỹ thuật thu thập dữ liệu, phương pháp xử lý dữ liệu, và các công cụ cần thiết. Một kế hoạch chi tiết giúp đảm bảo rằng các bước trong NCKH được thực hiện một cách có tổ chức, hiệu quả và đáng tin cậy, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc trình bày kết quả nghiên cứu một cách rõ ràng và thuyết phục.

IV. Kỹ thuật Phương pháp nghiên cứu khoa học Thu thập và phân tích dữ liệu hiệu quả

Để đạt được những kết quả chính xác và có giá trị trong nghiên cứu khoa học (NCKH), việc áp dụng các kỹ thuật nghiên cứu thu thập và phân tích dữ liệu hiệu quả là yếu tố then chốt. Phương pháp nghiên cứu khoa học không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn được hiện thực hóa thông qua các công cụ và quy trình cụ thể. Việc lựa chọn phương pháp thí nghiệm phù hợp, thực hiện chọn mẫu ngẫu nhiên một cách khoa học, và sử dụng các kỹ thuật phân tích thống kê tiên tiến đều đóng góp vào độ tin cậy của nghiên cứu. Các kỹ thuật này giúp biến dữ liệu thô thành tri thức khoa học có ý nghĩa, hỗ trợ việc kiểm chứng giả thuyết và đưa ra kết luận. Một trong những khía cạnh quan trọng nhất của giai đoạn này là đảm bảo rằng dữ liệu được thu thập một cách có hệ thống, không bị sai lệch và đủ để đại diện cho tổng thể nghiên cứu. Phần này sẽ đi sâu vào việc lựa chọn mẫu và các cách thức chọn mẫu ngẫu nhiên để tối ưu hóa tính chính xác của dữ liệu.

4.1. Tầm quan trọng của chọn mẫu ngẫu nhiên trong Phương pháp NCKH

Trong nhiều nghiên cứu khoa học (NCKH), việc khảo sát toàn bộ quần thể là không khả thi. Do đó, kỹ thuật chọn mẫu đóng vai trò cực kỳ quan trọng, đặc biệt là chọn mẫu ngẫu nhiên. Chọn mẫu ngẫu nhiên là một phương pháp nghiên cứu khoa học trong đó mỗi cá thể trong quần thể có cơ hội được chọn như nhau vào mẫu nghiên cứu. Điều này giúp đảm bảo tính đại diện của mẫu, từ đó tăng cường khả năng tổng quát hóa kết quả nghiên cứu cho toàn bộ quần thể. Nếu sự lựa chọn không ngẫu nhiên, tức là có một số cá thể có cơ hội xuất hiện nhiều hơn, thì kết quả có thể bị thiên lệch và không chính xác. Để tối ưu hóa mức độ chính xác, người nghiên cứu thường sử dụng phương pháp lấy mẫu ngẫu nhiên. Theo các tài liệu về thống kê, việc áp dụng đúng kỹ thuật chọn mẫu ngẫu nhiên là điều kiện tiên quyết để thực hiện các phân tích thống kê suy luận, cho phép nhà nghiên cứu đưa ra kết luận có ý nghĩa về quần thể dựa trên dữ liệu từ mẫu.

4.2. Các phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phổ biến và hiệu quả

Trong khuôn khổ phương pháp nghiên cứu khoa học, có nhiều phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên khác nhau, mỗi phương pháp có ưu và nhược điểm riêng, phù hợp với từng loại nghiên cứu. Chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản (simple random sampling) là cách cơ bản nhất, trong đó mỗi cá thể trong quần thể có xác suất được chọn như nhau. Ví dụ, nếu một trường học có 1.000 sinh viên và muốn chọn 100 sinh viên để nghiên cứu tình trạng sức khỏe, người nghiên cứu có thể viết tên tất cả sinh viên vào các mẫu giấy nhỏ, bỏ vào thùng và rút ngẫu nhiên 100 mẫu. Tỷ lệ chọn là 10%. Ngoài ra, có thể sử dụng bảng số ngẫu nhiên hoặc các chương trình thống kê trên máy tính để tạo số ngẫu nhiên một cách khách quan. Các phương pháp khác bao gồm chọn mẫu hệ thống, chọn mẫu phân tầng và chọn mẫu cụm, tùy thuộc vào đặc điểm của quần thể và mục tiêu nghiên cứu. Việc lựa chọn phương pháp lấy mẫu ngẫu nhiên phù hợp là một phần không thể thiếu của kỹ thuật nghiên cứu hiệu quả, đảm bảo tính khoa học và đáng tin cậy của dữ liệu đầu vào.

V. Ứng dụng Phương pháp nghiên cứu khoa học thực tiễn Nâng cao chất lượng luận văn

Việc áp dụng phương pháp nghiên cứu khoa học vào thực tiễn có ý nghĩa quan trọng, đặc biệt trong việc nâng cao chất lượng các công trình học thuật như luận văn tốt nghiệp, đề tài nghiên cứu khoa học các cấp. Không chỉ dừng lại ở lý thuyết, phương pháp nghiên cứu khoa học cung cấp một bộ công cụ mạnh mẽ giúp sinh viên và nhà nghiên cứu giải quyết các vấn đề phức tạp, từ việc thiết kế thí nghiệm đến trình bày kết quả nghiên cứu một cách khoa học. Các kỹ thuật nghiên cứu cụ thể, ví dụ như phân tích thống kê và cách trình bày bảng số liệu, là những yếu tố then chốt giúp một công trình trở nên thuyết phục và có giá trị học thuật cao. Một luận văn tốt nghiệp được thực hiện dựa trên nền tảng phương pháp nghiên cứu khoa học vững chắc không chỉ thể hiện năng lực của người nghiên cứu mà còn đóng góp vào tri thức khoa học hiện có. Phần này sẽ tập trung vào cách thức trình bày và diễn giải kết quả, một giai đoạn cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng của các bước trong NCKH.

5.1. Kỹ thuật trình bày kết quả nghiên cứu khoa học và bảng số liệu

Sau khi thu thập và phân tích dữ liệu, việc trình bày kết quả nghiên cứu một cách rõ ràng, súc tích và khoa học là một kỹ năng không thể thiếu trong phương pháp nghiên cứu khoa học. Kết quả thường được trình bày dưới dạng bảng, biểu đồ hoặc văn bản. Đối với bảng số liệu, cần tuân thủ các nguyên tắc nhất định để đảm bảo tính dễ đọc và dễ hiểu. Ví dụ, Bảng 6.3 trong tài liệu gốc cho thấy cách trình bày các đặc tính lý hóa của lớp đất mặt, bao gồm tên đặc tính, đơn vị, giá trị trung bình và sai số chuẩn. Bảng 6.4 minh họa cách trình bày biến động về nở con của trứng cá Rô Phi cái với các cột như Nơi lấy mẫu, Trung bình (%), Độ lệch chuẩn, Dãy biến động, và số lượng cá cái được khảo sát (N*). Các bảng này cần có tiêu đề rõ ràng, đơn vị đo lường chính xác và chú thích đầy đủ. Việc sắp xếp dữ liệu một cách logic giúp người đọc dễ dàng theo dõi và hiểu được ý nghĩa của các con số. Đây là một phần quan trọng trong các bước trong NCKH, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp nhận và đánh giá của cộng đồng khoa học.

5.2. Diễn giải và phân tích kết quả bằng Phương pháp thống kê hiệu quả

Việc diễn giải và phân tích kết quả là giai đoạn chuyển đổi dữ liệu thô thành tri thức khoa học có ý nghĩa. Trong phương pháp nghiên cứu khoa học, các phương pháp thống kê đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc kiểm định giả thuyết và đưa ra kết luận. Ví dụ, khi phân tích biến động (ANOVA) có ý nghĩa, có thể sử dụng các phép thử hậu kiểm như LSD (Least Significant Difference) để so sánh trung bình giữa các nghiệm thức. Tuy nhiên, việc áp dụng kiểm định LSD cần tuân thủ quy luật: chỉ sử dụng khi kiểm định F có ý nghĩa và khi số nghiệm thức từ 5 trở xuống. Bảng 6.5 trong tài liệu minh họa cách so sánh năng suất của các giống bắp qua phép thử LSD. Việc diễn giải cần liên hệ kết quả với giả thuyết ban đầu, các lý thuyết hiện có và các nghiên cứu trước đây. Phân tích không chỉ mô tả những gì đã tìm thấy mà còn giải thích tại sao nó xảy ra và ý nghĩa của nó đối với lĩnh vực nghiên cứu. Một phân tích hiệu quả giúp khẳng định giá trị của phương pháp nghiên cứu khoa học đã được áp dụng và là bước cuối cùng trước khi đưa ra kết luận tổng thể.

VI. Tương lai Phương pháp nghiên cứu khoa học Xu hướng và tầm quan trọng bền vững

Trong bối cảnh thế giới không ngừng biến đổi với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin và trí tuệ nhân tạo, phương pháp nghiên cứu khoa học cũng đang trải qua những thay đổi đáng kể. Tương lai của nghiên cứu khoa học (NCKH) hứa hẹn sự tích hợp sâu rộng hơn giữa các phương pháp truyền thống và các công cụ hiện đại, như phân tích dữ liệu lớn, học máy và mô phỏng. Điều này sẽ giúp tăng cường hiệu quả, độ chính xác và khả năng khám phá những mối quan hệ phức tạp mà trước đây khó có thể nhận ra. Mặc dù các kỹ thuật nghiên cứu có thể thay đổi, tầm quan trọng của việc tuân thủ các bước trong NCKH một cách có hệ thống và khách quan vẫn sẽ là nền tảng. Nhu cầu về tri thức khoa học mới sẽ luôn hiện hữu, thúc đẩy sự cần thiết của một phương pháp nghiên cứu khoa học vững chắc để giải quyết các thách thức toàn cầu như biến đổi khí hậu, dịch bệnh và phát triển bền vững. Phần này sẽ tổng kết lại những giá trị cốt lõi và đưa ra những nhận định về xu hướng phát triển của lĩnh vực này trong tương lai.

6.1. Tầm quan trọng bền vững của Phương pháp nghiên cứu khoa học

Mặc dù các công cụ và lĩnh vực nghiên cứu có thể phát triển, tầm quan trọng của phương pháp nghiên cứu khoa học vẫn giữ nguyên giá trị cốt lõi. Nó không chỉ là một tập hợp các quy tắc mà còn là một tư duy hệ thống, giúp con người tiếp cận và giải quyết vấn đề một cách có tổ chức, khách quan. Phương pháp NCKH đảm bảo rằng các phát hiện mới đều dựa trên bằng chứng, có thể kiểm chứng và được xây dựng trên hệ thống tri thức hiện có. Đây là nền tảng để tránh các suy luận sai lầm và thông tin không chính xác. Trong một thế giới tràn ngập thông tin, khả năng phân biệt tri thức khoa học và tri thức kinh nghiệm, đánh giá độ tin cậy của các nguồn thông tin trở nên cực kỳ quan trọng. Do đó, việc trang bị kỹ năng phương pháp nghiên cứu khoa học không chỉ dành cho các nhà khoa học mà còn cần thiết cho mọi công dân để phát triển tư duy phản biện và đưa ra quyết định sáng suốt.

6.2. Xu hướng phát triển và vai trò của công nghệ trong NCKH tương lai

Tương lai của phương pháp nghiên cứu khoa học sẽ chứng kiến sự tích hợp sâu rộng của công nghệ, đặc biệt là trong lĩnh vực phân tích dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo (AI) và học máy. Các công nghệ này cho phép các nhà khoa học xử lý lượng dữ liệu khổng lồ, phát hiện các mẫu ẩn và đưa ra dự đoán chính xác hơn. Ví dụ, việc sử dụng các thuật toán AI trong phương pháp thí nghiệm có thể tối ưu hóa thiết kế thí nghiệm, giảm thiểu chi phí và thời gian. Công nghệ cũng sẽ thúc đẩy sự hợp tác liên ngành, cho phép các nhà nghiên cứu từ các lĩnh vực khác nhau cùng nhau giải quyết các vấn đề phức tạp. Tuy nhiên, vai trò của nhà nghiên cứu trong việc đặt câu hỏi, xây dựng giả thuyết và diễn giải kết quả vẫn là không thể thay thế. Công nghệ là một công cụ mạnh mẽ, nhưng phương pháp nghiên cứu khoa học vẫn là kim chỉ nam để đảm bảo rằng công cụ đó được sử dụng một cách đạo đức, có trách nhiệm và hướng tới việc tạo ra tri thức khoa học có giá trị.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Phương Pháp Nghiên Cứu Khoa Học (do PGS. Nguyễn Bảo Vệ và ThS. Nguyễn Huy Tài cùng nhóm tác giả biên soạn) là tài liệu học tập thuộc khối kiến thức cơ sở và phương pháp luận trong chương trình đào tạo đại học và sau đại học. Môn học giữ vị trí nền tảng nhằm trang bị năng lực nghiên cứu cho sinh viên trước khi thực hiện khóa luận, luận văn tốt nghiệp, đồng thời hỗ trợ cán bộ mới tiếp cận công tác nghiên cứu tại các cơ quan chuyên môn.

Mục tiêu học tập của giáo trình bao gồm:

• Hệ thống hóa các khái niệm nền tảng về khoa học, tri thức khoa học và phân định các hình thức tổ chức nghiên cứu.
• Cung cấp phương pháp luận logic (suy luận diễn dịch, quy nạp, cấu trúc luận đề - luận cứ - luận chứng).
• Hướng dẫn quy trình xác định vấn đề, thiết lập giả thuyết khoa học và kỹ thuật thu thập dữ liệu qua thực nghiệm và phi thực nghiệm.
• Trang bị kỹ năng xử lý sai số, tính toán cỡ mẫu thống kê và quy chuẩn trình bày kết quả nghiên cứu qua văn bản và bảng biểu học thuật.

Giáo trình được tiếp cận theo logic phát triển của một đề tài thực tế: từ tư duy nhận thức trừu tượng đến thao tác kỹ thuật thực nghiệm, phân tích dữ liệu và công bố kết quả. Điểm đặc sắc của tài liệu là sự tích hợp đồng thời giữa phương pháp luận nghiên cứu khoa học tự nhiên (bố trí thí nghiệm, quản lý biến số sinh học - nông nghiệp) và khoa học xã hội (kỹ thuật phỏng vấn, thiết kế bảng câu hỏi điều tra).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

1. Khái niệm khoa học và nghiên cứu khoa học: Phân định tri thức kinh nghiệm và tri thức khoa học; phân biệt 4 hình thức tổ chức nghiên cứu gồm Đề tài (giải quyết câu hỏi học thuật), Dự án (mục đích ứng dụng, ràng buộc nguồn lực), Đề án (văn kiện trình duyệt tài trợ/thành lập) và Chương trình (tập hợp nhiều đề tài/dự án); phân biệt đối tượng và phạm vi nghiên cứu; phân định mục đích ("nhằm vào việc gì") và mục tiêu ("làm cái gì", có thể đo lường được, minh họa qua đề tài bón phân N cho lúa Hè thu tại Đồng bằng sông Cửu Long).
2. Phương pháp khoa học và cấu trúc phương pháp luận: Trình bày lịch sử logic học từ phương pháp suy diễn của Aristotle (Bảng 2.1) đến phương pháp quy nạp của Francis Bacon (Bảng 2.2) và mô hình phương pháp khoa học kết hợp (Bảng 2.3); xác lập cấu trúc 3 thành phần của phương pháp luận gồm Luận đề ("cần chứng minh điều gì"), Luận cứ ("chứng minh bằng cái gì", gồm luận cứ lý thuyết và luận cứ thực tiễn) và Luận chứng ("chứng minh bằng cách nào"); khái quát chu trình 5 bước cơ bản của phương pháp khoa học (Bảng 2.4).
3. Vấn đề nghiên cứu khoa học: Phân tích bản chất quan sát khách quan qua giác quan; phân loại 3 nhóm câu hỏi nghiên cứu gồm câu hỏi thực nghiệm (quan hệ nhân - quả), câu hỏi quan niệm/nhận thức (phân tích logic) và câu hỏi đánh giá (tiêu chuẩn giá trị thực chất và giá trị sử dụng); tổng hợp 6 tình huống phát hiện vấn đề nghiên cứu từ khoảng trống tài liệu, tranh luận học thuật đến thực tiễn sản xuất.
4. Thu thập tài liệu và xây dựng giả thuyết: Phân loại nguồn tài liệu sơ cấp và thứ cấp; xác định đặc tính và cấu trúc của giả thuyết khoa học (quan hệ nhân - quả, cấu trúc "Nếu - vậy thì", minh họa qua thực nghiệm chất kích thích sinh trưởng NAA trên xoài Cát Hòa Lộc và sự nảy mầm của hạt đậu); phương pháp kiểm chứng giả thuyết bằng đối chiếu tiên đoán với kết quả thực nghiệm (Hình 4.1).
5. Phương pháp thu thập số liệu: Trình bày 3 phương pháp thu thập số liệu gồm:
   • Tham khảo tài liệu: Sử dụng dữ liệu công bố (dẫn chứng nghiên cứu cây bạch đàn của Vũ Cao Đàm, 2003 và số liệu FAO).
   • Thực nghiệm: Định nghĩa biến độc lập (nghiệm thức), biến phụ thuộc (chỉ tiêu theo dõi), nghiệm thức đối chứng; kỹ thuật xác lập khung mẫu; các phương pháp chọn mẫu xác suất (ngẫu nhiên đơn giản, phân lớp theo Bảng 5.2, hệ thống, không gian) và phi xác suất (chọn mẫu chỉ tiêu); công thức tính cỡ mẫu tối thiểu dựa trên sai số biên và độ tin cậy ($n = [z_{\alpha/2} \cdot \sigma / d]^2$).
   • Phi thực nghiệm: Kỹ thuật phỏng vấn cá nhân, phỏng vấn nhóm, phỏng vấn nhóm trung tâm; thiết kế bảng câu hỏi cấu trúc đóng/mở/thang đo vi sai; phương pháp nhật ký ghi chép; phương pháp điều chỉnh sai lệch số liệu do nhóm không phản hồi theo mô hình của Jordan bằng kiểm định t-test.
6. Cách trình bày số liệu kết quả nghiên cứu: Quy chuẩn cấu trúc bảng số liệu học thuật (Bảng 6.1); nguyên tắc sử dụng bảng mô tả (Bảng 6.2 về cơ cấu công nghiệp Malaysia 1992, Bảng 6.3 về lý hóa đất, Bảng 6.4 về tỷ lệ nở cá Rô phi 1997) và bảng số liệu thống kê một nhân tố với phép thử LSD (Bảng 6.5 so sánh năng suất các giống bắp).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết nền tảng (Fundamental theories): Lý thuyết nhận thức luận và logic học (diễn dịch Aristotle, quy nạp Bacon); lý thuyết mẫu và phân phối chuẩn trong thống kê ứng dụng.
• Nguyên lý cốt lõi (Core principles): Nguyên lý quan sát khách quan; nguyên tắc bất biến và kiểm chứng được của giả thuyết; nguyên tắc xác suất đồng đều trong chọn mẫu ngẫu nhiên.
• Khung phương pháp luận (Essential frameworks): Khung luận đề - luận cứ - luận chứng; quy trình nghiên cứu 5 giai đoạn; mô hình điều chỉnh sai số điều tra của Jordan.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Kỹ thuật tính toán kích thước mẫu $n$ dựa trên bảng giá trị Z (Bảng 5.3); kỹ thuật chọn mẫu phân lớp theo tỷ lệ; kỹ thuật thiết kế bảng câu hỏi theo thang đo Likert và thang đo vi sai ngữ nghĩa; kỹ thuật lập bảng biểu số liệu chuẩn.
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Kỹ năng phân tích mối liên hệ nhân - quả giữa biến độc lập và biến phụ thuộc; kỹ năng phân biệt mục đích và mục tiêu; kỹ năng thẩm định tài liệu sơ cấp và thứ cấp.
• Kỹ năng thực hành (Practical competencies): Kỹ năng điều hành phỏng vấn nhóm trung tâm; kỹ năng ghi chép nhật ký quan sát; kỹ năng áp dụng phép kiểm định t-test và so sánh trung bình bằng LSD trong báo cáo thực nghiệm.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tiếp cận sư phạm

Giáo trình kết hợp giữa thuyết giảng lý thuyết logic học và phân tích các trường hợp nghiên cứu điển hình (case studies). Nội dung bài học luôn gắn liền giữa định nghĩa khái niệm với mô hình biểu diễn hoặc ví dụ số liệu cụ thể.

Bài tập và nghiên cứu tình huống

• Tình huống nghiên cứu nông nghiệp: Phân tích đề tài bón phân N cho lúa Hè thu tại Đồng bằng sông Cửu Long nhằm rèn luyện kỹ năng phân biệt mục đích thực tiễn và mục tiêu định lượng; bài toán xử lý chất điều hòa sinh trưởng NAA trên xoài Cát Hòa Lộc để thực hành xây dựng giả thuyết dạng "Nếu - vậy thì".
• Tình huống chọn mẫu xã hội học: Bài toán phân lớp 200 mẫu phỏng vấn trên 4 huyện (A, B, C, D) với quy mô 1.000 hộ gia đình (Bảng 5.2); bài toán điều tra động cơ của 500 khách du lịch tại Cần Thơ theo tỷ lệ chỉ tiêu xác định trước.
• Bài tập tính toán thống kê: Tính toán cỡ mẫu nước cần thiết để xác định hàm lượng phosphorus trong ao hồ dựa trên độ lệch chuẩn $\sigma = 1{,}5\text{ g/l}$ và sai số biên $d = 0{,}1\text{ g}$; thực hành kiểm định t-test xử lý nhóm đối tượng vắng mặt theo mô hình Jordan.

Hướng dẫn tự học và đánh giá

• Bộ tiêu chí tự kiểm tra: Cung cấp 5 câu hỏi định hướng để thẩm định tính khả thi của một giả thuyết (khả năng thực nghiệm, xác định biến, phương pháp thí nghiệm, chỉ tiêu đo đạc, phương pháp xử lý số liệu).
• Quy tắc lựa chọn hình thức báo cáo: Hướng dẫn định lượng rõ ràng: sử dụng dạng câu văn viết khi số lượng dữ liệu ít ($< 6$ chỉ số); sử dụng dạng bảng khi cần hệ thống hóa biến số trung gian; chuyển đổi sang dạng đồ thị khi chuỗi số liệu quá lớn ($> 40$ chỉ số).

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Dữ liệu thực chứng và cơ sở trích dẫn

Giáo trình sử dụng hệ thống dữ liệu thực nghiệm và tài liệu trích dẫn khoa học có nguồn gốc rõ ràng:

• Trích dẫn dữ liệu nghiên cứu tăng trưởng của cây bạch đàn so với cây dẻ, cây sồi và thống kê xuất nhập khẩu của tổ chức FAO từ tài liệu của Vũ Cao Đàm (2003).
• Cập nhật số liệu cơ cấu công nghiệp Malaysia năm 1992 (Bảng 6.2) để minh họa bảng mô tả kinh tế.
• Tích hợp số liệu thực nghiệm sinh học về tỷ lệ nở con của trứng cá Rô phi thu thập năm 1997 tại 12 thủy vực tự nhiên (Bảng 6.4).
• Dẫn chứng số liệu nông học về các đặc tính hóa lý lớp đất mặt (pH, chất hữu cơ, N tổng số, P dễ tiêu, K trao đổi, CEC) trong Bảng 6.3.

Ứng dụng thực tiễn đa ngành

Giáo trình không giới hạn trong một chuyên ngành đơn lẻ mà bao quát:

• Khối Khoa học Tự nhiên và Kỹ thuật: Hướng dẫn thiết lập các nghiệm thức thí nghiệm, biến phụ thuộc sinh trưởng, kỹ thuật lấy mẫu không gian 2D/3D (nước sông, đất sườn đồi, không khí phòng thí nghiệm).
• Khối Khoa học Xã hội và Quản trị: Hướng dẫn kỹ thuật phỏng vấn nhóm trung tâm (focus group) từ 5–10 người để phát triển sản phẩm mới; các biện pháp gia tăng tỷ lệ phản hồi thư khảo sát (thông báo trước, bao thư dán sẵn tem, thiết kế câu hỏi đóng).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học: Sinh viên năm 3 và năm 4 thuộc các ngành Nông nghiệp, Sinh học, Khoa học Môi trường, Kinh tế, Quản trị kinh doanh và Xã hội học sử dụng làm tài liệu học tập bắt buộc để chuẩn bị viết đề cương và khóa luận tốt nghiệp.
• Học viên cao học: Học viên sau đại học sử dụng giáo trình để chuẩn hóa phương pháp luận nghiên cứu, thiết kế khung mẫu thực địa và lựa chọn thuật toán kiểm định thống kê cho luận văn thạc sĩ.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần có kiến thức cơ bản về logic tư duy và nắm được các khái niệm xác suất thống kê nền tảng (giá trị trung bình $\mu$, phương sai, độ lệch chuẩn $\sigma$, phân phối chuẩn).
• Giảng viên và cán bộ nghiên cứu: Giảng viên sử dụng làm đề cương bài giảng môn Phương pháp nghiên cứu khoa học; cán bộ nghiên cứu tại các viện, trung tâm sử dụng làm tài liệu tham khảo trong việc lập thuyết minh đề tài, đề án và trình bày báo cáo nghiệm thu.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình phục vụ sinh viên đại học chuẩn bị làm khóa luận tốt nghiệp, học viên cao học, giảng viên phụ trách bộ môn phương pháp nghiên cứu và những người mới bắt đầu công tác nghiên cứu tại các cơ quan, viện nghiên cứu chuyên ngành.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần có kiến thức tổng quan về chuyên ngành nghiên cứu của mình cùng kiến thức toán thống kê cơ bản (hiểu cách tính giá trị trung bình, độ lệch chuẩn, bảng tra phân phối chuẩn Z và phép thử so sánh trung bình).

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác là gì?

Tài liệu kết hợp toàn diện giữa phương pháp nghiên cứu thực nghiệm trong phòng thí nghiệm/đồng ruộng (khoa học tự nhiên) với phương pháp điều tra bảng hỏi, phỏng vấn nhóm trung tâm (khoa học xã hội), đồng thời cung cấp công thức tính cỡ mẫu và thuật toán kiểm định t-test xử lý sai số mẫu khuyết của Jordan.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Người học nên học tuần tự theo 5 bước của phương pháp khoa học: từ nhận diện vấn đề, phân loại tài liệu sơ cấp/thứ cấp, xây dựng cấu trúc giả thuyết "Nếu - vậy thì", xác định cỡ mẫu $n$ theo công thức thống kê và thực hành lập bảng biểu số liệu theo chuẩn quy định.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Giáo trình tích hợp hệ thống bảng tra số liệu chuyên dụng gồm: Bảng giá trị ngưỡng Z theo độ tin cậy (Bảng 5.3), các bảng số liệu thực nghiệm mẫu (Bảng 5.2, 6.2, 6.3, 6.4, 6.5) và các sơ đồ hướng dẫn lấy mẫu ngẫu nhiên, phân lớp, hệ thống.

---

Kết luận

Giáo trình Phương Pháp Nghiên Cứu Khoa Học là tài liệu học thuật hoàn chỉnh, chuẩn hóa toàn bộ tiến trình nghiên cứu từ tư duy phương pháp luận, thiết lập giả thuyết, thu thập dữ liệu thực nghiệm/phi thực nghiệm đến phân tích và công bố số liệu. Lộ trình tiếp cận logic được đề xuất gồm:

Để hoàn thiện kỹ năng nghiên cứu, người học nên kết hợp giáo trình với việc tra cứu số liệu tại các Niên giám thống kê, các bài báo khoa học chuyên ngành và sử dụng các phần mềm thống kê bổ trợ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề nghiên cứu 3 Đặt giả thuyết hay sự tiên đoán 4 Thu thập thông tin hay số liệu thí nghiệm 5 Kết luận Summary: Vấn đề nghiên cứu khoa học Bản chất của quan sát Trước đây, con người dựa vào niềm tin để giải thích những gì thấy được xảy ra trong thế giới xung quanh mà không có kiểm chứng hay thực nghiệm để chứng minh tính vững chắc của những quan niệm, tư tưởng, học thuyết mà họ đưa ra. Ngoài ra, con người cũng không sử dụng phương pháp khoa học để có câu trả lời cho câu hỏi. Thí dụ ở thời đại của Aristotle (thế kỷ IV trước công nguyên), con người (kể cả một số nhà khoa học) tin rằng: các sinh vật đang sống có thể tự xuất hiện, các vật thể trơ (không có sự sống) có thể biến đổi thành vật thể hay sinh vật sống, và cho rằng con trùn, bọ, ếch nhái,… xuất hiện từ bùn lầy, bụi đất khi ngập lũ xảy ra. Ngày nay, các nhà khoa học không ngừng quan sát, theo dõi sự vật, hiện tượng, qui luật của sự vận động, mối quan hệ, … trong thế giới xung quanh và dựa vào kiến thức, kinh nghiệm hay các nghiên cứu có trước để khám phá, tìm ra kiến thức mới, giải thích các qui luật vận động, mối quan hệ giữa các sự vật một cách khoa học.

Bản chất của quan sát là cảm giác được cảm nhận nhờ giác quan như thị giác, thính giác, xúc giác, khướu giác và vị giác. Các giác quan nầy giúp cho nhà nghiên cứu phát hiện hay tìm ra “vấn đề” NCKH. Khi quan sát phải khách quan, không được chủ quan, vì quan sát chủ quan thường dựa trên các ý kiến cá nhân và niềm tin thì không thuộc lĩnh vực khoa học. Tóm lại, quan sát hiện tượng, sự vật là quá trình mà ý nghĩ hay suy nghĩ phát sinh trước cho bước đầu làm NCKH.

Việc quan sát kết hợp với kiến thức có trước của nhà nghiên cứu là cơ sở cho việc hình thành câu hỏi và đặt ra giả thuyết để nghiên cứu. “Vấn đề” nghiên cứu khoa học Đặt câu hỏi Bản chất của quan sát thường đặt ra những câu hỏi, từ đó đặt ra “vấn đề” nghiên cứu cho nhà khoa học và người nghiên cứu. Câu hỏi đặt ra phải đơn giản, cụ thể, rõ ràng (xác định giới hạn, phạm vi nghiên cứu) và làm sao có thể thực hiện thí nghiệm để kiểm chứng, trả lời. Thí dụ, câu hỏi: “Có bao nhiêu học sinh đến trường hôm nay?”.

Câu trả lời được thực hiện đơn giản bằng cách đếm số lượng học sinh hiện diện ở trường. Nhưng một câu hỏi khác đặt ra: “Tại sao bạn đến trường hôm nay?”. Rõ ràng cho thấy rằng, trả lời câu hỏi này thực sự hơi khó thực hiện, thí nghiệm khá phức tạp vì phải tiến hành điều tra học sinh. Cách đặt câu hỏi thường bắt đầu như sau: Làm thế nào, bao nhiêu, xảy ra ở đâu, nơi nào, khi nào, ai, tại sao, cái gì, …? Đặt câu hỏi hay đặt “vấn đề” nghiên cứu là cơ sở giúp nhà khoa học chọn chủ đề nghiên cứu (topic) thích hợp.

Sau khi chọn chủ đề nghiên cứu, một công việc rất quan trọng trong phương pháp nghiên cứu là thu thập tài liệu tham khảo (tùy theo loại nghiên cứu mà có phương pháp thu thập thông tin khác nhau). Phân loại “vấn đề” nghiên cứu khoa học Sau khi đặt câu hỏi và “vấn đề” nghiên cứu khoa học đã được xác định, công việc tiếp theo cần biết là “vấn đề” đó thuộc loại câu hỏi nào. Nhìn chung, “vấn đề” được thể hiện trong 3 loại câu hỏi như sau: a/ Câu hỏi thuộc loại thực nghiệm. b/ Câu hỏi thuộc loại quan niệm hay nhận thức.

c/ Câu hỏi thuộc loại đánh giá. a/ Câu hỏi thuộc loại thực nghiệm Câu hỏi thuộc loại thực nghiệm là những câu hỏi có liên quan tới các sự kiện đã xảy ra hoặc các quá trình có mối quan hệ nhân-quả về thế giới của chúng ta. Để trả lời câu hỏi loại nầy, chúng ta cần phải tiến hành quan sát hoặc làm thí nghiệm; Hoặc hỏi các chuyên gia, hay nhờ người làm chuyên môn giúp đở. Câu hỏi thuộc loại nầy có trong các lãnh vực như sinh học, vật lý, hóa học, kinh tế, lịch sử,… Thí dụ: Cây lúa cần bao nhiêu phân N để phát triển tốt? Một số câu hỏi có thể không có câu trả lời nếu như không tiến hành thực nghiệm.

Thí dụ, loài người có tiến hóa từ các động vật khác hay không? Câu hỏi này có thể được trả lời từ các NCKH nhưng phải hết sức cẩn thận, và chúng ta không có đủ cơ sở và hiểu biết để trả lời câu hỏi nầy. Tất cả các kết luận phải dựa trên độ tin cậy của số liệu thu thập trong quan sát và thí nghiệm. Những suy nghĩ đơn giản, nhận thức không thể trả lời câu hỏi thuộc loại thực nghiệm nầy mà chỉ trả lời cho các câu hỏi thuộc về loại quan niệm. b/ Câu hỏi thuộc loại quan niệm hay nhận thức Loại câu hỏi này có thể được trả lời bằng những nhận thức một cách logic, hoặc chỉ là những suy nghĩ đơn giản cũng đủ để trả lời mà không cần tiến hành thực nghiệm hay quan sát.

Thí dụ “Tại sao cây trồng cần ánh sáng?”. Suy nghĩ đơn giản ở đây được hiểu là có sự phân tích nhận thức và lý lẽ hay lý do, nghĩa là sử dụng các nguyên tắc, qui luật, pháp lý trong xã hội và những cơ sở khoa học có trước. Cần chú ý sử dụng các qui luật, luật lệ trong xã hội đã được áp dụng một cách ổn định và phù hợp với “vấn đề” nghiên cứu. c/ Câu hỏi thuộc loại đánh giá Câu hỏi thuộc lọai đánh giá là câu hỏi thể hiện giá trị và tiêu chuẩn.

Câu hỏi này có liên quan tới việc đánh giá các giá trị về đạo đức hoặc giá trị thẩm mỹ. Để trả lời các câu hỏi loại nầy, cần hiểu biết nét đặc trưng giữa giá trị thực chất và giá trị sử dụng. Giá trị thực chất là giá trị hiện hữu riêng của sự vật mà không lệ thuộc vào cách sử dụng. Giá trị sử dụng là sự vật chỉ có giá trị khi nó đáp ứng được nhu cầu sử dụng và nó bị đánh giá không còn giá trị khi nó không còn đáp ứng được nhu cầu sử dụng nữa.

Thí dụ: “Thế nào là hạt gạo có chất lượng cao?”. Cách phát hiện “vấn đề” nghiên cứu khoa học Các “vấn đề” nghiên cứu khoa học thường được hình thành trong các tình huống sau: * Quá trình nghiên cứu, đọc và thu thập tài liệu nghiên cứu giúp cho nhà khoa học phát hiện hoặc nhận ra các “vấn đề” và đặt ra nhiều câu hỏi cần nghiên cứu (phát triển “vấn đề” rộng hơn để nghiên cứu). Đôi khi người nghiên cứu thấy một điều gì đó chưa rõ trong những nghiên cứu trước và muốn chứng minh lại. Đây là tình huống quan trọng nhất để xác định “vấn đề” nghiên cứu.

* Trong các hội nghị chuyên đề, báo cáo khoa học, kỹ thuật, … đôi khi có những bất đồng, tranh cải và tranh luận khoa học đã giúp cho các nhà khoa học nhận thấy được những mặt yếu, mặt hạn chế của “vấn đề” tranh cải và từ đó người nghiên cứu nhận định, phân tích lại và chọn lọc rút ra “vấn đề” cần nghiên cứu. * Trong mối quan hệ giữa con người với con người, con người với tự nhiên, qua hoạt động thực tế lao động sản xuất, yêu cầu kỹ thuật, mối quan hệ trong xã hội, cư xử, … làm cho con người không ngừng tìm tòi, sáng tạo ra những sản phẩm tốt hơn nhằm phục vụ cho nhu cầu đời sống con người trong xã hội. Những hoạt động thực tế này đã đặt ra cho người nghiên cứu các câu hỏi hay người nghiên cứu phát hiện ra các “vấn đề” cần nghiên cứu. * “Vấn đề” nghiên cứu cũng được hình thành qua những thông tin bức xúc, lời nói phàn nàn nghe được qua các cuộc nói chuyện từ những người xung quanh mà chưa giải thích, giải quyết được “vấn đề” nào đó.

* Các “vấn đề” hay các câu hỏi nghiên cứu chợt xuất hiện trong suy nghĩ của các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu qua tình cờ quan sát các hiện tượng của tự nhiên, các hoạt động xảy ra trong xã hội hàng ngày. * Tính tò mò của nhà khoa học về điều gì đó cũng đặt ra các câu hỏi hay “vấn đề” nghiên cứu. Summary: Đây là tài liệu về thu thập tài liệu và đặt giả thuyết Tài liệu Mục đích thu thập tài liệu Thu thập và nghiên cứu tài liệu là một công việc quan trọng cần thiết cho bất kỳ hoạt động nghiên cứu khoa học nào. Các nhà nghiên cứu khoa học luôn đọc và tra cứu tài liệu có trước để làm nền tảng cho NCKH.

Đây là nguồn kiến thức quí giá được tích lũy qua quá trình nghiên cứu mang tính lịch sử lâu dài. Vì vậy, mục đích của việc thu thập và nghiên cứu tài liệu nhằm: * Giúp cho người nghiên cứu nắm được phương pháp của các nghiên cứu đã thực hiện trước đây. * Làm rõ hơn đề tài nghiên cứu của mình. * Giúp người nghiên cứu có phương pháp luận hay luận cứ chặt chẻ hơn.

* Có thêm kiến thức rộng, sâu về lĩnh vực đang nghiên cứu. * Tránh trùng lập với các nghiên cứu trước đây, vì vậy đở mất thời gian, công sức và tài chánh. * Giúp người nghiên cứu xây dựng luận cứ (bằng chứng) để chứng minh giả thuyết NCKH. Phân loại tài liệu nghiên cứu Phân loại tài liệu để giúp cho người nghiên cứu chọn lọc, đánh giá và sử dụng tài liệu đúng với lãnh vực chuyên môn hay đối tượng muốn nghiên cứu.

Có thể chia ra 2 loại tài liệu: tài sơ cấp (hay tài liệu liệu gốc) và tài liệu thứ cấp. Tài liệu sơ cấp Tài liệu sơ cấp là tài liệu mà người nghiên cứu tự thu thập, phỏng vấn trực tiếp, hoặc nguồn tài liệu cơ bản, còn ít hoặc chưa được chú giải. Một số vấn đề nghiên cứu có rất ít tài liệu, vì vậy cần phải điều tra để tìm và khám phá ra các nguồn tài liệu chưa được biết. Người nghiên cứu cần phải tổ chức, thiết lập phương pháp để ghi chép, thu thập số liệu.

Tài liệu thứ cấp Loại tài liệu nầy có nguồn gốc từ tài liệu sơ cấp đã được phân tích, giải thích và thảo luận, diễn giải.