Giáo trình Nhập môn và phương pháp luận design - PGS.TS Nguyễn Lan Hương, Viện Đại học Mở Hà Nội

Giáo trình Nhập môn và phương pháp luận design cung cấp kiến thức nền tảng về bản chất thiết kế, lịch sử mỹ thuật công nghiệp và phương pháp hành nghề.

• Tác giả: Nguyễn Lan Hương
• Trường học: Viện Đại học Mở Hà Nội
• Chuyên ngành: Tạo dáng công nghiệp
• Đề tài: Giáo trình Nhập môn và phương pháp luận design
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan giáo trình Nhập môn và phương pháp luận design

Giáo trình Nhập môn và phương pháp luận design do Khoa Tạo dáng Công nghiệp thuộc Viện Đại học Mở Hà Nội biên soạn năm 2018. PGS. TS Nguyễn Lan Hương đảm nhiệm vai trò chủ biên công trình học thuật giá trị này. Tài liệu đóng vai trò kim chỉ nam đào tạo cử nhân ngành mỹ thuật ứng dụng. Nội dung sách xác lập các khái niệm nền tảng về design hiện đại. Cuốn sách giúp người học phân biệt ranh giới giữa nghệ thuật thuần túy và thiết kế công nghiệp. Tác phẩm xây dựng góc nhìn toàn cảnh về quá trình hình thành nghề thiết kế. Cấu trúc nội dung đi từ định nghĩa cơ bản đến lịch sử phát triển thế giới và Việt Nam. Các chương sách phản ánh mối quan hệ chặt chẽ giữa design và văn hóa xã hội. Tác giả nhấn mạnh tính thời đại song hành cùng bản sắc dân tộc trong từng đồ án. Sinh viên tiếp cận quy chuẩn thiết kế thông qua các luận điểm khoa học rõ ràng. Nhờ vậy, người đọc dễ dàng định vị vị trí của nhà thiết kế trong chuỗi sản xuất công nghiệp hiện đại.

1.1. Mục tiêu đào tạo và sứ mệnh học thuật

Giáo trình hướng đến mục tiêu chuẩn hóa tư duy thiết kế cho sinh viên chuyên ngành. Sinh viên cần nắm vững bản chất sáng tạo gắn liền với nhu cầu thực tế. Đồ án thiết kế không chỉ phục vụ thị giác đơn thuần. Sản phẩm phải giải quyết bài toán tiện ích cuộc sống hàng ngày. Khoa Tạo dáng Công nghiệp định hướng người học tôn trọng giá trị nhân văn. Mỗi tác phẩm phải thể hiện trách nhiệm văn hóa cộng đồng sâu sắc. Sứ mệnh của cuốn sách là chuyển hóa nhận thức mỹ thuật hàn lâm sang năng lực tạo dáng công nghiệp. Người học được trang bị tư duy phản biện khoa học trước mọi vấn đề tạo hình.

1.2. Khung chương trình và kết cấu nội dung

Nội dung giáo trình gồm sáu chương lý thuyết trọng tâm và danh mục viết tắt chuẩn xác. Chương một mở đầu bằng khái niệm bản chất và đặc trưng cơ bản của design. Chương hai và chương bốn phân tích dòng chảy lịch sử từ Trung cổ, Phục hưng đến trường phái Bauhaus. Chương ba nghiên cứu sự hình thành làng nghề truyền thống gắn liền với bản sắc Việt Nam. Hai chương cuối tập trung làm rõ chủ nghĩa công năng và phương pháp hành nghề chuyên nghiệp. Hệ thống bài giảng liên kết logic từ lý luận đại cương đến kỹ năng hành nghề cụ thể. Sự kết hợp này mang lại cái nhìn toàn diện cho người nghiên cứu.

II. Phân tích giáo trình Nhập môn và phương pháp luận design

Nhiều sinh viên thiết kế hiện nay thường sa vào bẫy hình thức thuần túy. Họ chú trọng vẻ ngoài hào nhoáng nhưng bỏ quên công năng cốt lõi của vật phẩm. Giáo trình chỉ rõ sai lầm khi đồng nhất sáng tạo design với hội họa tự do. Nghệ thuật thuần túy phản ánh cảm xúc cá nhân của tác giả. Ngược lại, mỹ thuật công nghiệp hướng đến việc phục vụ đại chúng số đông. Mâu thuẫn giữa vẻ đẹp thẩm mỹ và chi phí sản xuất luôn là thách thức lớn. Tác phẩm phân tích sâu sắc các đặc trưng cốt lõi của một sản phẩm thành công. Bảy yếu tố then chốt gồm tính thẩm mỹ, ích dụng, kinh tế, phổ biến, thời đại, giáo dục và dân tộc. Mỗi sản phẩm phải dung hòa nhu cầu cá nhân với lợi ích kinh tế của nhà sản xuất. Nếu thiếu tư duy phương pháp luận, nhà thiết kế dễ tạo ra sản phẩm vô dụng hoặc giá thành quá cao. Giáo trình chỉ ra sự thiếu hụt kiến thức công nghệ chế tạo trong khâu phác thảo ban đầu. Đây là nguyên nhân khiến nhiều ý tưởng sáng tạo bị từ chối khi đưa vào dây chuyền nhà máy.

2.1. Ranh giới giữa mỹ thuật ứng dụng và nghệ thuật tạo hình

Nghệ thuật tạo hình thuần túy tập trung biểu đạt tâm lý và cảm xúc của nghệ sĩ. Tác phẩm hội họa không chịu áp lực về số lượng sao chép hay tiêu chuẩn công thái học. Trái lại, mỹ thuật ứng dụng phục vụ trực tiếp sinh hoạt xã hội. Thiết kế công nghiệp gắn chặt với dây chuyền cơ khí và công nghệ vật liệu. Người thiết kế phải tuân thủ nghiêm ngặt quy cách kỹ thuật lẫn giá thành tiêu dùng. Sự sai lệch nhỏ về kích thước có thể gây khó khăn cho người thao tác. Giáo trình làm sáng tỏ sự khác biệt bản chất giữa cái đẹp trưng bày và cái đẹp tiện dụng. Nhận thức chuẩn xác ranh giới này giúp người học tránh ảo tưởng khi hành nghề.

2.2. Xung đột giữa công năng thẩm mỹ và bài toán kinh tế

Sản phẩm công nghiệp luôn đòi hỏi sự cân bằng khắt khe giữa ba trục giá trị. Kiểu dáng xuất sắc nhưng khó chế tạo sẽ làm đội chi phí sản xuất. Ngược lại, sản phẩm bền chắc nhưng thiếu thẩm mỹ sẽ nhanh chóng bị thị trường đào thải. Tác phẩm dẫn chứng bài học thực tế từ ngành sản xuất điện thoại di động và đồ gia dụng. Thiết kế thành công phải tạo ra mẫu mã nhỏ gọn, tiện lợi và chi phí hợp lý. Khả năng tái sản xuất hàng loạt với giá cạnh tranh quyết định sự sống còn của doanh nghiệp. Sinh viên cần nhận thức rõ ràng áp lực thị trường ngay trên ghế nhà trường để chủ động thích ứng.

III. Giải pháp từ giáo trình Nhập môn và phương pháp luận design

Để khắc phục các hạn chế trên, cuốn sách cung cấp một quy trình thiết kế bài bản và khoa học. Phương pháp luận sáng tạo được chuẩn hóa thành các bước logic rõ ràng. Nhà thiết kế bắt đầu bằng việc nghiên cứu sâu nhu cầu sử dụng của thị trường. Tiếp theo là giai đoạn thu thập dữ liệu kỹ thuật và phân tích đặc tính công thái học. Quá trình phác thảo ý tưởng được kiểm soát chặt chẽ bởi các tiêu chí đánh giá nghiêm ngặt. Mỗi phương án tạo hình phải trải qua các bước phản biện về tính khả thi trong sản xuất. Tác giả giới thiệu hệ thống tiêu chuẩn quốc tế từ tổ chức ICSID làm thước đo chuyên nghiệp. Giáo trình hướng dẫn kỹ thuật chuyển giao hồ sơ thiết kế từ bản vẽ sang mô hình chế thử. Người làm thiết kế phải đối thoại liên tục với kỹ sư công nghệ và chuyên gia tiếp thị. Cách tiếp cận đa ngành này giúp thu hẹp khoảng cách giữa ý tưởng đồ họa và dây chuyền chế tạo. Sinh viên nắm vững tiến trình này sẽ phát triển tư duy thiết kế mạch lạc và tự tin giải quyết các đề tài phức tạp.

3.1. Tiến trình thiết kế mỹ thuật công nghiệp chuẩn mực

Quy trình sáng tạo mỹ thuật công nghiệp được cấu trúc thành các giai đoạn chặt chẽ. Khởi đầu là khâu khảo sát thực địa và xác định yêu cầu nhiệm vụ của đề tài. Tiếp đến, người thiết kế triển khai phác thảo hàng loạt ý tưởng tạo dáng sơ bộ. Các phương án xuất sắc được tuyển chọn để dựng mô hình không gian ba chiều. Tài liệu nhấn mạnh việc thử nghiệm mẫu vật thực tế nhằm kiểm tra công năng tiện ích. Sau đó, hồ sơ kỹ thuật chi tiết được hoàn thiện để phục vụ sản xuất thử nghiệm. Quy trình khép kín này giảm thiểu rủi ro sai sót trước khi chế tạo quy mô lớn. Nhờ đó, sản phẩm đạt chất lượng cao và tiết kiệm tài nguyên.

3.2. Tiêu chí đánh giá chất lượng sản phẩm thiết kế

Đánh giá sản phẩm thiết kế dựa trên năm tiêu chí cốt lõi có mối liên kết hữu cơ. Tiêu chí đầu tiên là mức độ thỏa mãn công năng tiện ích của người dùng. Tiếp theo, sản phẩm phải đảm bảo hình thức thẩm mỹ hiện đại và hài hòa tỷ lệ. Tiêu chí thứ ba yêu cầu tính sáng tạo khác biệt so với các sản phẩm đã có. Tiêu chí thứ tư là khả năng tương thích cao với phương thức sản xuất công nghiệp sẵn có. Tiêu chí cuối cùng xem xét hiệu quả kinh tế thông qua giá thành tối ưu. Sự kết hợp chặt chẽ các tiêu chí này tạo ra giải pháp thiết kế bền vững. Đây là thước đo đánh giá đồ án công bằng cho sinh viên.

IV. Ứng dụng thực tiễn giáo trình Nhập môn và phương pháp luận design

Giáo trình mang lại giá trị thực tiễn to lớn cho công tác đào tạo chuyên ngành tạo dáng công nghiệp. Tác phẩm không dừng lại ở khuôn khổ lý thuyết hàn lâm trên giảng đường. Những nguyên lý từ giáo trình trực tiếp dẫn đường cho quá trình nghiên cứu và sáng tạo sản phẩm. Người học biết cách kết hợp tinh hoa thủ công truyền thống với công nghệ sản xuất hiện đại. Đặc biệt, chương phân tích làng nghề Việt Nam cung cấp chất liệu dồi dào cho các đề tài bản địa. Tài liệu là cẩm nang hữu ích cho các nhà thiết kế trẻ khi bước vào thị trường lao động. Cuốn sách giúp họ tự tin tham gia vào các dự án công nghiệp quy mô lớn. Phương pháp luận khoa học trang bị năng lực giải quyết vấn đề sáng tạo một cách có hệ thống. Doanh nghiệp sản xuất cũng có thể dùng các tiêu chí này để tuyển dụng và đánh giá năng lực nhân sự. Giáo trình khẳng định vị thế của Viện Đại học Mở Hà Nội trong việc chuẩn hóa đào tạo thiết kế. Đây là nền tảng tri thức vững chắc góp phần phát triển bền vững ngành mỹ thuật ứng dụng quốc gia.

4.1. Kế thừa di sản văn hóa làng nghề truyền thống

Nghiên cứu làng nghề mang lại nguồn cảm hứng bản địa độc đáo cho sinh viên. Giáo trình phân loại chi tiết các ngành nghề mộc, gốm, kim loại và đan lát truyền thống. Tinh hoa nghệ nhân xưa là kho tàng tri thức quý giá về xử lý vật liệu tự nhiên. Người học biết cách chắt lọc đường nét dân gian để đưa vào kiểu dáng hiện đại. Sự kết hợp này tạo nên sản phẩm mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam. Đồ án thiết kế nhờ đó vừa giữ được linh hồn truyền thống vừa đáp ứng tiện ích đời sống mới. Đây là hướng đi khác biệt tạo lợi thế cạnh tranh trên trường quốc tế.

4.2. Nâng cao năng lực hành nghề trong thời kỳ công nghiệp

Năng lực hành nghề được rèn luyện qua việc áp dụng nghiêm ngặt các nguyên lý thiết kế. Sinh viên tự tin thích ứng với môi trường sản xuất hiện đại và công nghệ tự động hóa. Cuốn sách định hình tác phong làm việc chuẩn mực từ khâu lên ý tưởng đến nghiệm thu. Người làm thiết kế không bị bỡ ngỡ trước các tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe của đối tác. Khả năng phân tích bài toán thị trường giúp tối ưu hóa giá trị thương mại cho đồ án. Tư duy phương pháp luận giúp các chuyên gia tương lai không ngừng đổi mới sáng tạo. Nhờ đó, chuyên viên thiết kế đóng góp tích cực vào sự phát triển của nền công nghiệp nước nhà.

Nội dung chính

THƯ MỤC HỌC THUẬT: GIÁO TRÌNH NHẬP MÔN VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN DESIGN

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Nhập môn và Phương pháp luận Design do PGS. TS Nguyễn Lan Hương chủ biên, được Hội đồng Khoa học Khoa Tạo dáng Công nghiệp thuộc Viện Đại học Mở Hà Nội nghiệm thu và phát hành lưu hành nội bộ năm 2018. Trong khung chương trình đào tạo trình độ đại học khối ngành Mỹ thuật ứng dụng (MTƯD) và Mỹ thuật công nghiệp (MTCN), công trình này giữ vị trí học phần cơ sở ngành bắt buộc. Học phần cung cấp tri thức nhập môn về mặt lý luận, lịch sử hình thành nghề thiết kế và phương pháp luận tạo tác sản phẩm công nghiệp.

Mục tiêu học tập của giáo trình được xác định rõ:

• Cung cấp cơ sở lý luận về khái niệm Design (thiết kế), xác lập ranh giới học thuật giữa mỹ thuật tạo hình thuần túy (hội họa, điêu khắc phục vụ nhu cầu ngắm nhìn) và mỹ thuật ứng dụng (phục vụ nhu cầu sử dụng thực tiễn và sản xuất hàng loạt).
• Phân tích 7 đặc trưng bản thể của sản phẩm mỹ thuật ứng dụng: tính thẩm mỹ, tính ích dụng, tính kinh tế, tính phổ biến, tính thời đại, tính giáo dục và tính dân tộc.
• Trang bị phương pháp luận khảo cứu lịch sử thiết kế thông qua các nền văn hóa lớn (Hy Lạp, Trung cổ, thời kỳ tiền công nghiệp, trường phái Bauhaus) và hệ thống làng nghề thủ công truyền thống Việt Nam.
• Thiết lập quy trình thiết kế công nghiệp chuẩn mực dựa trên mối quan hệ tương hỗ giữa công năng, vật liệu, kỹ thuật công nghệ, yếu tố nhân trắc học và các tiêu chí của Hội đồng Quốc tế các Hiệp hội Thiết kế Công nghiệp (ICSID).

Cấu trúc giáo trình gồm 6 chương lý thuyết kết hợp khảo cứu hiện vật lịch sử và phân tích thực tiễn nghề nghiệp. Cách tiếp cận của tài liệu mang tính liên ngành: kết hợp mỹ học Mác - Lênin, triết học văn hóa, giải phẫu nhân trắc học và quy luật kinh tế hàng hóa thị trường. Điểm đặc sắc của giáo trình nằm ở việc gắn liền lý thuyết thiết kế với dữ liệu vật thể cụ thể: từ cabin điện thoại màu đỏ của Anh, thiết bị Braun của Đức, nồi gang Le Creuset của Pháp, xe máy Honda Dream tại thị trường Đông Nam Á đến đồ gốm sứ Hải Dương và cấu trúc thức cột cổ điển.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc nội dung giáo trình gồm 6 chương trọng tâm:

1. Chương 1: Thế nào là Design: Trình bày bản chất, nguồn gốc phát sinh của hoạt động thiết kế từ lao động sinh tồn của con người nguyên thủy. Chương này phân tích chi tiết 7 đặc trưng cốt lõi của mỹ thuật ứng dụng; làm rõ vai trò của Design như một phạm trù văn hóa - xã hội; khảo sát mối liên hệ giữa thẩm mỹ kỹ thuật, nhân trắc học (economic/ergonomics) và điều kiện môi trường lao động.
2. Chương 2: Design trong các nền văn hóa lớn: Khảo sát lịch sử mỹ thuật ứng dụng qua hai cột mốc lớn của văn minh phương Tây:
   • Văn hóa Hy Lạp cổ đại: Sự gắn kết giữa tôn giáo, thể chế dân chủ thành bang và nghệ thuật; nghiên cứu tỷ lệ toán học Pythagoras, nhà hát Dionysos, kiến trúc đền Parthenon; phân tích cấu tạo và đặc điểm tạo hình của 3 thức cột kinh điển (Doric thô sơ nam tính 20 gờ sống đứng; Ionic mảnh dẻ nữ tính 24 gờ sống đứng đầu cột cuộn xoắn ốc; Corinthian trang trí hoa lá phiên thảo diệp); khảo cứu cấu trúc tạo dáng trang phục cổ Peplos và Chiton.
   • Nền văn hóa Trung cổ: Phân kỳ giai đoạn Roman (thế kỷ 11-12) với kiến trúc vòm cong tròn, tường đá nặng nề, cửa sổ hẹp và văn hóa hiệp sĩ; giai đoạn Gothic (từ nửa sau thế kỷ 12) với bước đột phá về kết cấu khung chịu lực, cuộn bay (flying buttress), vòm mái nhọn có sống múi, tháp lấy sáng cao 60m và hệ thống cửa kính màu 8-12m; trang phục nhiều lớp giữ nhiệt trong lâu đài phong kiến.
3. Chương 3: Design tại Việt Nam: Nghiên cứu cơ sở tổ chức văn hóa làng xã nông nghiệp; quá trình chuyển hóa từ công cụ lao động sang đồ vật giàu giá trị thẩm mỹ; phân loại các nhóm làng nghề thủ công truyền thống (chế tác kim loại; mộc và chạm khắc; đan lát; thêu dệt; làm giấy; đồ mã; tranh dân gian; chế tác đá và nghề sơn).
4. Chương 4: Sự ra đời của Bauhaus: Lịch sử thành lập Trường Đại học Bauhaus tại Đức; các giai đoạn chuyển biến tư tưởng; xu hướng dung hợp giữa nghệ thuật và công nghệ sản xuất cơ khí, đặt nền tảng cho phương pháp đào tạo mỹ thuật công nghiệp hiện đại.
5. Chương 5: Design trong thời kỳ đầu công nghiệp: Sự hình thành của Chủ nghĩa công năng (Functionalism); nghệ thuật xử lý không gian công nghiệp; bước chuyển dịch sang sản xuất quy mô lớn; tiền đề hình thành các trường phái thiết kế tối giản và công nghệ cao.
6. Chương 6: Design ngành nghệ thuật mới và Phương pháp hành nghề Design: Quá trình thể chế hóa ngành nghề thông qua sự ra đời của tổ chức ICSID; hệ thống định nghĩa chuẩn mực; phân định các chuyên ngành hẹp của MTCN; phân tích chức năng, tiêu chí đánh giá sản phẩm thiết kế; tiến trình thực hiện và những nhân tố tác động đến hoạt động sáng tác công nghiệp.

Progression logic (tiến trình phát triển logic) của giáo trình đi từ nhận thức bản chất lý luận (Chương 1) $\rightarrow$ khảo cứu lịch sử phong cách nhân loại và dân tộc (Chương 2, 3) $\rightarrow$ nghiên cứu các mô hình công nghiệp kinh điển (Chương 4, 5) $\rightarrow$ hệ thống hóa quy chuẩn và phương pháp hành nghề thực tiễn (Chương 6).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống lý luận học thuật dựa trên các nền tảng:

• Hệ thống lý thuyết mỹ học và triết học văn hóa: Vận dụng luận điểm mỹ học của Immanuel Kant về "cái đẹp không vụ lợi" để phản biện, khẳng định Design gắn liền đời thường; tiếp thu học thuyết C. Mác về lao động sáng tạo theo quy luật cái đẹp và sự phân biệt năng lực chế tác giữa con người với loài vật (so sánh nhà ở của người với tổ ong, tổ kiến); sử dụng dẫn chứng của V.I. Lênin về tính đa công năng của đồ vật (cái cốc dùng để uống nước hoặc làm vật chặn giấy); tham chiếu phân loại nghệ thuật thị giác trong công trình Các hình thái nghệ thuật của M. S. Kagan; định nghĩa văn hóa chỉnh thể phức hợp của E. B. Tylor và quan điểm của Federico Mayor (Tổng Giám đốc UNESCO).
• Nguyên lý Thẩm mỹ kỹ thuật và Nhân trắc học (Ergonomics): Xác lập nguyên tắc thiết kế công cụ lao động dựa trên giải phẫu cơ thể học (nghiên cứu kích thước lòng bàn tay để tạo dáng chuôi tuốc-nơ-vít nhằm giảm thiểu tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp).
• Mô hình chỉnh thể tam giác sản phẩm: Mối quan hệ biện chứng giữa ba yếu tố: Công năng sử dụng - Vật liệu chế tạo - Kỹ thuật công nghệ.

Kỹ năng phát triển

Tài liệu hướng tới rèn luyện 3 nhóm năng lực cốt lõi cho người học:

• Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Nhận diện tính chất cơ lý hóa và ngôn ngữ thẩm mỹ của các loại vật liệu (gỗ, đá, kim loại, gốm, nhựa tổng hợp); xác định phương pháp gia công cơ học phù hợp (như kỹ thuật uốn cong gỗ bằng nhiệt và hơi nước của ghế Thonet).
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Thẩm định phong cách tạo hình qua các thời kỳ lịch sử; phân tích thị hiếu, tâm lý, thói quen tiêu dùng theo lứa tuổi, giới tính và vùng miền văn hóa; đánh giá tính ưu việt công năng của sản phẩm qua các giai đoạn cải tiến kỹ thuật.
• Năng lực hành nghề thực tiễn (Practical competencies): Vận dụng quy trình thiết kế MTCN; cân đối giữa yêu cầu thẩm mỹ hình dáng với điều kiện chế tạo hàng loạt và bài toán tối ưu hóa giá thành sản xuất.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình định hướng phương pháp sư phạm tiếp cận đa chiều, tích hợp chặt chẽ giữa truyền thụ nguyên lý và đối chiếu hiện vật lịch sử:

• Phương pháp tiếp cận sư phạm (Pedagogical approach): Giảng viên đóng vai trò định hướng lý luận, sử dụng phương pháp phân tích so sánh đối chiếu (comparative analysis). Các hiện tượng thiết kế được giải thích thông qua điều kiện kinh tế, tôn giáo và trình độ khoa học kỹ thuật tương ứng của từng thời kỳ xã hội.
• Bài tập tình huống (Case studies):
  • Khảo sát sự dịch chuyển công năng: Phân tích sự phân hóa công năng tinh tế của chiếc kéo (kéo tỉa cây, kéo cắt tóc) đối lập với xu hướng tích hợp đa năng trên cùng một thiết bị (điện thoại di động, máy vi tính).
  • Phân tích kinh tế - tiếp thị: Tình huống hãng Honda áp dụng thiết kế và định vị thương hiệu xe Dream tại thị trường Thái Lan và châu Á dựa trên tâm lý tiêu dùng xem phương tiện là tài sản lớn.
  • Phân tích hạn chế sản xuất truyền thống: Tình huống sản xuất tại Nhà máy sứ Hải Dương trong quá khứ khi sử dụng con kê làm khuôn nung hàng loạt nhưng thiếu sự đa dạng về kiểu dáng và giá trị thẩm mỹ.
• Bài tập thực hành (Practical exercises):
  • Thực hành vẽ phân tích hình học, bóc tách tỷ lệ thức cột Doric, Ionic và Corinthian.
  • Vẽ sơ đồ phân tích kết cấu chịu lực của hệ thống vòm múi, cột và cuộn bay trong kiến trúc Gothic.
  • Khảo sát điền dã một cơ sở sản xuất thủ công truyền thống (mộc chạm, gốm, đan lát) để lập báo cáo đánh giá về kỹ thuật gia công và trang trí bề mặt.
• Phương pháp đánh giá (Assessment methods): Đánh giá năng lực người học qua bài kiểm tra tự luận lý thuyết (bám sát ngân hàng câu hỏi ôn tập cuối chương); chấm điểm đồ án tiểu luận phân tích mối quan hệ giữa công năng và thẩm mỹ của một sản phẩm công nghiệp gia dụng cụ thể.
• Chỉ dẫn tự học (Self-study guidelines): Sinh viên được yêu cầu chủ động quan sát thế giới đồ vật xung quanh (đồ điện gia dụng, bao bì, phương tiện giao thông); lập bảng tra cứu thuật ngữ chuyên môn viết tắt (MTCN, TKMT, MTƯD); nghiên cứu các mẫu hiện vật khảo cổ học (mảnh tước, rìu đá, vòng trang sức đá, đồ đồng) tại các bảo tàng lịch sử để hiểu rõ tiến trình tiến hóa của hình thái đồ dùng.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình năm 2018 của Khoa Tạo dáng Công nghiệp phản ánh các cập nhật học thuật và thực tiễn ngành nghề:

• Chuẩn hóa khung lý luận theo tiêu chuẩn quốc tế: Tài liệu cập nhật các định nghĩa chuẩn tắc về ngành nghề thiết kế từ Hội đồng Quốc tế các Hiệp hội Thiết kế Công nghiệp (ICSID), giúp người học vượt qua quan niệm truyền thống coi thiết kế đơn thuần là "mỹ nghệ thủ công" hoặc "trang trí bề mặt".
• Tích hợp các trào lưu và xu hướng hiện đại:
  • Chủ nghĩa tối thiểu (Minimalism Design): Giáo trình truy nguyên nguồn gốc từ hội họa thế kỷ 18 ở Nga và trường phái kiến trúc Chicago tại Mỹ, phân tích nguyên nhân ra đời do nhu cầu tinh giản thông tin thị giác và nâng cao chất lượng tiêu dùng hiện đại.
  • Chủ nghĩa công nghệ cao (Hightech): Khái quát bước phát triển từ cấu trúc hữu cơ thời kỳ hậu Bauhaus đến việc ứng dụng công nghệ vật liệu mới vào tạo dáng công nghiệp.
  • Khoa học lao động hiện đại: Đưa yếu tố công thái học và môi trường làm việc của công nhân (độ ồn, độ ẩm, độ bụi) thành tiêu chuẩn bắt buộc khi đánh giá sản phẩm thiết kế công nghiệp.
• Phân tích thực tiễn chuyển giao công nghệ: Giáo trình làm rõ hiện tượng vòng đời sản phẩm bị rút ngắn do sự thay thế của các thế hệ công nghệ mới. Tài liệu dẫn chứng cụ thể sự tiêu biến của các bốt điện thoại công cộng tại Anh trước sự phổ biến của điện thoại thông minh, hay sự thay thế của băng từ cassette, đĩa VCD/DVD bằng công nghệ âm thanh kỹ thuật số MP3.
• Gắn kết hoạt động thiết kế với hiệu quả thương mại: Nhấn mạnh vai trò của mẫu mã, bao bì và kiểu dáng sản phẩm trong chu trình kinh tế "tiền - hàng - lợi nhuận", hỗ trợ doanh nghiệp gia tăng năng lực cạnh tranh khi công nghệ chế tạo dần bão hòa.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Tài liệu được biên soạn phục vụ các nhóm đối tượng học thuật cụ thể:

• Sinh viên chuyên ngành: Phục vụ trực tiếp sinh viên năm thứ nhất và năm thứ hai theo học các ngành đào tạo: Thiết kế Mỹ thuật Công nghiệp (Tạo dáng Công nghiệp), Thiết kế Nội thất, Thiết kế Đồ họa và Thiết kế Thời trang.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các môn học cơ sở mỹ thuật căn bản bao gồm: Hình họa, Bố cục thị giác, Nguyên lý thị giác và Lịch sử mỹ thuật đại cương.
• Giảng viên đại học: Sử dụng giáo trình làm tài liệu chuẩn để xây dựng đề cương chi tiết môn học Nhập môn Thiết kế, thiết kế các chủ đề thảo luận trên lớp, xây dựng ngân hàng đề thi và định hướng phương pháp nghiên cứu khoa học cho sinh viên.
• Học viên sau đại học và chuyên viên phát triển sản phẩm: Cung cấp tư liệu tham khảo cơ sở cho học viên cao học ngành Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật ứng dụng; làm tài liệu tham chiếu lý luận cho các chuyên viên thiết kế sản phẩm, kỹ sư cơ khí chế tạo mẫu mã tại các doanh nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên bậc đại học bắt đầu tiếp cận khối kiến thức cơ sở ngành Thiết kế Mỹ thuật Công nghiệp, đồng thời là tài liệu tham khảo học thuật cho giảng viên và chuyên viên tạo dáng công nghiệp.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này?

Người học cần trang bị kiến thức nền tảng về lịch sử văn hóa thế giới, kiến thức hình họa đại cương, nguyên lý tạo hình thị giác và khả năng đọc hiểu bản vẽ cấu trúc hình học căn bản.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu khác là gì?

Giáo trình thiết lập mối liên kết hữu cơ giữa triết học mỹ học (quan điểm của Kant, Mác, Lênin, Hegel) với kỹ thuật sản xuất hàng loạt; khảo cứu lịch sử thiết kế thế giới (Hy Lạp, Roman, Gothic, Bauhaus) song hành với việc phân tích có hệ thống cấu trúc làng nghề truyền thống tại Việt Nam.

4. Làm sao để tự học giáo trình này hiệu quả?

Người học nên học tuần tự theo tiến trình 6 chương; sau mỗi chương cần trả lời các câu hỏi ôn tập lý thuyết; chủ động bóc tách bản vẽ thức cột cổ điển và liên hệ trực tiếp 7 đặc trưng của MTƯD vào việc đánh giá các sản phẩm tiêu dùng trong đời sống hàng ngày.

5. Có tài liệu bổ trợ nào được nêu trong giáo trình?

Các tài liệu bổ trợ được dẫn nhập trực tiếp trong nội dung gồm: công trình nghiên cứu Văn hóa thẩm mỹ và nhân cách của TS. Lương Quỳnh Khuê, khảo luận Các hình thái nghệ thuật của M. S. Kagan, các chuyên khảo mỹ học của G. W. F. Hegel, văn kiện văn hóa của UNESCO và các văn bản tiêu chuẩn của tổ chức thiết kế quốc tế ICSID.

---

Kết luận

Giáo trình Nhập môn và Phương pháp luận Design do PGS. TS Nguyễn Lan Hương chủ biên cung cấp hệ thống tri thức chuẩn mực về bản chất, lịch sử và phương pháp tạo tác sản phẩm mỹ thuật công nghiệp. Tài liệu phân định ranh giới giữa nghệ thuật tạo hình thuần túy và thiết kế ứng dụng sản xuất hàng loạt dựa trên 7 đặc trưng cốt lõi.

Lộ trình học tập khuyến nghị bắt đầu từ việc nắm vững lý luận bản chất và đặc trưng sản phẩm ở Chương 1; phân tích đối chiếu các phong cách lịch sử văn hóa nhân loại và làng nghề Việt Nam tại Chương 2 và Chương 3; nghiên cứu nguyên lý công năng thời kỳ công nghiệp và Bauhaus tại Chương 4, 5; cuối cùng là áp dụng quy trình thiết kế và tiêu chí đánh giá của ICSID ở Chương 6 vào đồ án chuyên ngành. Sinh viên nên khai thác bổ sung các nguồn tư liệu thực tế tại bảo tàng lịch sử và hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật nhân trắc học để hoàn thiện năng lực thực hành.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 : THẾ NÀO LÀ DESIGN Mục tiêu của bài học : - Sinh viên nắm được khái niệm về Design (thiết kế). - Đặc trưng của Design và các đặc tính của 1 sản phẩm Design cần có. Design là gì ? Nếu nói Design là sự sáng tạo thì phải hiểu vị trí và cách làm việc để hiểu được cách sáng tạo. Design cũng giống như các ngành nghệ thuật khác ta phải nghiên cứu lịch sử của nó: lịch sử về thẩm mỹ sáng tạo nghệ thuật khác với những sáng tạo khoa học.

Bằng cách thông qua tác phẩm của những người đi trước và sự thẩm định của mình ta mới thấy được cái đẹp. Chữ Design tự thân nó đã mang một ý nghĩa quốc nội, thể hiện một phầnlinh hồn, giá trị vật chất và tinh thần của một quốc gia. Nếu như người Anh luôn tự hào vì có những cabin điện thoại công cộng sơn màu đỏ, người Đức có các sản phẩm điện gia dụng Braun thì người Pháp có chiếc nồi Le Creuset. Mỗi sản phẩm này đều được xem như là hình ảnh riêng của từng đất nước và được cả thế giới biết đến.

Vì thế ở nghĩa chung nhất, từ Design không bao giờ đại diện cho một cái gì đó cao sang mà bao gồm tất cả mọi lĩnh vực của cuộc sống hàng ngày: từ việc tạo dáng sản phẩm cho đến việc tìm tòi và sử dụng các chất liệu phù hợp. Hơn bao giờ hết, ngày nay Design phát triển mạnh mẽ và phát triển nhanh chưa từng thấy ở nhiều quốc gia trên thế giới. Design làm thay đổi từng ngày từng giờ sản phẩm vật chất hàng hóa nhằm đáp ứng nhu cầu nhiều mặt của con người sống trong môi trường sống hiện đại. 5 Sự phát triển nhanh chóng của khoa học kỹ thuật hiện đại cũng góp phần thúc đẩy, tương hỗ cho sự sáng tạo Design.

Chúng ta nghiên cứu Design là đề cập tới mối quan hệ của con người với tự nhiên và xã hội thể hiện trong sản xuất, cũng như trong sinh hoạt vui chơi và hưởng thụ thưởng thức sản phẩm vật chất mang giá trị văn hóa. Chức năng và mục đích của Design là nhằm thỏa mãn tâm sinh lý của người sử dụng, tức hàm chứa về mặt thẩm mỹ và chứa đựng giá trị sử dụng, phù hợp với mọi đối tượng và phù hợp về mặt giá cả kinh tế. Sản phẩm của mỹ thuật ứng dụng hết sức đa dạng và phong phú, với nhiều chủng loại sản phẩm và có giá trị rất lớn đối với đời sống sinh hoạt của con người, phục vụ cho con người, thỏa mãn cho con người cả về nhu cầu vật chất và tinh thần. Và sự thỏa mãn nhu cầu vật chất, tinh thần ấy cần phải phù hợp với bản sắc văn hóa và thị thiếu thẩm mỹ của mỗi dân tộc cộng đồng người khác nhau.

Thế giới đồ vật được con người tạo ra gắn liền với môi trường sản xuất và đời sống hằng ngày của con người. Điều căn bản nhất của Design là tập trung đáp ứng các nhu cầu của xã hội. Sự hiện diện của nó được nhận thấy ở tất cả mọi mặt trong cuộc sống của con người như: ăn, mặc, ở trong sinh hoạt, học tập, sản xuất, các phương tiện, công cụ, sản xuất, lao động, vui chơi, giải trí. Từ sản phẩm đến bao gói đựng chứa cho đến những sản phẩm công nghệ thông tin hàm chứa giá trị trí tuệ cao, tất cả đều mang dấu ấn của Design.

Sản phẩm Design là sản phẩm hay kết quả sáng tạo mang giá trị ích dụng và thẩm mỹ chứa trong một sản phẩm. Một sản phẩm Design không chỉ dừng ở sự đạt giá trị công năng, công thái học, sinh thái học mà phải bao hàm cả giá trị thẩm mỹ mang tính xã hội, văn hóa và phản ánh trình độ, phát triển kỹ thuật công nghệ của cộng đồng. Tất cả những giá trị ấy thống nhất chặt chẽ và được liên kết trong một chỉnh thể, đáp ứng nhu cầu đời sống xã hội. Từ sáng tạo mẫu mã, sản xuất ra sản phẩm rồi đến tay người tiêu dùng là một chu trình mang giá trị sử dụng, giá trị kinh tế, giá trị văn hóa thẩm mỹ theo cơ chế của cung và cầu.

Và cơ chế ấy là một vấn đề luôn luôn được đặt ra trong xã hội, cho bất kỳ một 6 loại sản phẩm mỹ thuật ứng dụng nào. Và thực sự chúng đã trở thành cơ sở, động lực cho Design phát triển và phát triển không ngừng. Con người luôn luôn hướng tới cái đẹp bởi vì sự đòi hỏi thỏa mãn nhu cầu về cái đẹp là một đặc trưng thuộc bản chất người. Trong quá trình phát triển, nhu cầu thẩm mỹ của con người đòi hỏi ngày càng cao, càng nhiều và đa dạng, đã thúc đẩy Design cũng phải phát triển không ngừng để đáp ứng những nhu cầu đó.

Và như vậy Design phải đảm bảo nhiệm vụ sáng tạo đi liền với chế tác và sản xuất, với mục tiêu đáp ứng ngày một tốt hơn về nhu cầu vật chất và tinh thần cho con người. Điều đó cho thấy hoạt động Design chứa đựng trong nó tính nhân văn. Có thể nói Design là một phạm trù văn hóa và khoa học. Một sản phẩm Design vừa tạo giá trị về thẩm mỹ vừa có khả năng sáng chế, kích thích công nghệ phát triển tạo ra những sản phẩm có giá trị về khoa học công nghệ, điều khiển sử dụng và giá trị kinh tế cao.

Giá trị thẩm mỹ chính là hình dáng, màu sắc, bố cục, chất liệu. Khoa học công nghệ đòi hỏi trình độ hiểu biết về kỹ thuật chế tạo, công nghệ, vật liệu, chuyên chở. Điều khiển sử dụng là sáng tạo ra máy móc phù hợp với tầm vóc thể lực, tâm sinh lý để tránh bệnh nghề nghiệp, tai nạn lao động 7 Hình 1.Nghiên cứu nhân trắc học phục vụ sản xuất. - Các khái niệm về Economic nói về mối liên quan của con người với Design (những vấn đề về giải phẫu).

Một ví dụ cơ bản là nghiên cứu lòng bàn tay để thiết kế một cái tuốc nơ vít. Nếu ta không chú ý đến giải phẫu sẽ sinh ra bệnh nghề nghiệp. - Nghiên cứu về môi trường làm việc của công nhân. Việc sản xuất ra hàng hoá đòi hỏi công nghệ như thế nào và người công nhân đó làm việc trong môi trường khắc nghiệt như tiếng ồn, độ ẩm, độ bụi.

tạo ra các loại bệnh nghề nghiệp. Do đó, độ tuổi của người công nhân lao động thường ngắn hơn. Chính vì vậy, các nhà Design cần phải sáng tạo ra các sản phẩm dựa trên những nguyên lý cụ thể, trong đó có tính đến yếu tố môi trường để giải quyết và khắc phục vấn đề đó. - Sự phát triển của khoa học kỹ thuật ảnh hưởng đến sự phát triển của thẩm mỹ kỹ thuật.

Một công trình kiến trúc sử dụng hình thức nghệ thuật nào thì đẻ ra nhu cầu thẩm mỹ đó. Nghệ thuật ở các thời kỳ là khác nhau như một chiếc điện thoại di động dùng công nghệ cao có thể điều chỉnh được hình dáng tạo ra công nghệ đa chức năng và chú ý đến thẩm mỹ kỹ thuật (1 sản phẩm Design gồm: cái đẹp, nhu cầu sử dụng, công nghệ chế tác, tâm lý tiêu dùng tạo nên thẩm mỹ kỹ thuật). VD: 1 cái kéo có thể phân chia thành nhiều chức năng tinh tế của nó như tỉa cây, cắt tóc. Nhưng 1 sản phẩm có thể gộp nhiều chức năng lại như chiếc máy vi tính, điện thoại di động.

8 Hình 2 : Điện thoại phát triển qua các thời kỳ. Sự phát triển nhanh chóng của khoa học kỹ thuật hiện đại cũng góp phần thúc đẩy, tương hỗ cho sự sáng tạo Design. Chúng ta nghiên cứu Design là đề cập tới mối quan hệ của con người với tự nhiên và xã hội thể hiện trong sản xuất, cũng như trong sinh hoạt vui chơi và hưởng thụ thưởng thức sản phẩm vật chất mang giá trị văn hóa. Chức năng và mục đích của Design là nhằm thỏa mãn tâm sinh lý của người sử dụng, tức hàm chứa về mặt thẩm mỹ và chứa đựng giá trị sử dụng, phù hợp với mọi đối tượng và phù hợp về mặt giá cả kinh tế.

Sản phẩm của mỹ thuật ứng dụng hết sức đa dạng và phong phú, với nhiều chủng loại sản phẩm và có giá trị rất lớn đối với đời sống sinh hoạt của con người, phục vụ cho con người, thỏa mãn cho con người cả về nhu cầu vật chất và tinh thần. Và sự thỏa mãn nhu cầu vật chất, tinh thần ấy cần phải phù hợp với bản sắc văn hóa và thị thiếu thẩm mỹ của mỗi dân tộc cộng đồng người khác nhau. Thế giới đồ vật được con người tạo ra gắn liền với môi trường sản xuất và đời sống hằng ngày của con người. Điều căn bản nhất của Design là tập trung đáp ứng các nhu cầu của xã hội.

Sự hiện diện của nó được nhận thấy ở tất cả mọi mặt trong cuộc sống của con người như: ăn, mặc, ở trong sinh hoạt, học tập, sản xuất, các phương tiện, công cụ, sản xuất, lao động, vui chơi, giải trí. Từ sản phẩm đến bao gói đựng chứa cho đến những sản phẩm công nghệ thông tin hàm chứa giá trị trí tuệ cao, tất cả đều mang dấu ấn của Design. Như vậy nhà Design phải làm việc độc lập nhưng vẫn phải kết hợp với những kỹ sư. Kiến thức của họ có lúc là nhà nghệ thuật nhưng cũng có lúc lại là nhà kỹ thuật.

Mỹ thuật tạo hình bao gồm hội họa, điêu khắc mà các sản phẩm đặc trưng là tranh, tượng. Mỹ thuật ứng dụng sản phẩm là thủ công mỹ nghệ và mỹ thuật công nghiệp. Hai loại hình này có sự khác biệt cơ bản bởi mỗi loại hình đều có đặc thù riêng. Mỹ thuật tạo hình chỉ chú trọng cái đẹp để ngắm còn mỹ thuật ứng dựng vừa chú trọng đến cái đẹp vừa phải thực dụng tức là sản phẩm phải 9 sản xuất được hàng loạt.

Nếu thực dụng mà không đẹp thì vẫn có thể sử dụng được còn sản phẩm đẹp mà không điều khiển sử dụng được thì nó vô giá trị. Một sản phẩm Design tốt phải được đánh giá mọi khía cạnh về thẩm mỹ, sản phẩm gọn nhẹ, bố cục chặt chẽ, màu sắc hấp dẫn, thiết kế, chế tạo, vận chuyển dễ, tiết kiệm vật liệu, năng lượng và quan trọng phải được sản xuất hàng loạt với công nghệ hiện đại.