Giáo trình Hình họa 2: Vẽ chân dung và toàn thân người - Trường ĐH Công nghiệp Hà Nội

Giáo trình hình họa 2 cung cấp kiến thức nền tảng về phương pháp biểu diễn không gian, phép chiếu và kỹ thuật vẽ hình học ứng dụng trong mỹ thuật và thiết kế.

• Tác giả: Phan Thị Phương
• Trường học: Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội
• Chuyên ngành: Thiết kế thời trang
• Đề tài: Hình họa 2
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo trình Hình họa 2 Đại học Công nghiệp Hà Nội

Giáo trình Hình họa 2 của Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội do Nhà xuất bản Đại học Sư phạm ấn hành năm 2015. Cuốn sách do tác giả Phan Thị Phương chủ biên cùng Nguyễn Phương Việt biên soạn. Đây là tài liệu học tập cốt lõi dành cho sinh viên ngành Thiết kế thời trang. Tác phẩm kế thừa toàn bộ nền tảng nhập môn từ tập tài liệu Hình họa 1 trước đó. Nội dung sách tập trung nghiên cứu đối tượng trung tâm của nghệ thuật tạo hình là con người. Cấu trúc giáo trình chia làm hai chương trọng tâm. Chương một khảo sát đặc điểm cấu trúc chân dung và bán thân mẫu nam nữ. Chương hai đi sâu vào kỹ năng vẽ toàn thân người trong không gian thực tế. Mỗi bài giảng kết hợp hài hòa giữa cơ sở lý luận giải phẫu và hình vẽ thị giác mẫu mực. Sinh viên tiếp thu quy trình từ phân tích hình khối đến diễn tả tương quan sáng tối bằng chất liệu chì. Cuốn sách giúp người học nâng cao năng lực quan sát thẩm mỹ. Nền tảng hình họa này trực tiếp hỗ trợ các đồ án phác thảo trang phục chuyên nghiệp.

1.1. Mục tiêu đào tạo và đối tượng nghiên cứu

Cuốn sách hướng tới việc rèn luyện tư duy không gian và khả năng biểu đạt hình thể người. Sinh viên mỹ thuật ứng dụng cần nắm vững cấu trúc giải phẫu học để dựng hình chính xác. Đối tượng nghiên cứu xuyên suốt chương trình là hình thể người mẫu nam và nữ thanh niên. Người học khám phá quy luật biến đổi giải phẫu khi cơ thể vận động hoặc thay đổi tư thế. Các bài tập rèn luyện đôi tay khéo léo cùng khả năng phân tích tỉ lệ thị giác. Kiến thức tạo hình này là bàn đạp quan trọng cho quá trình sáng tạo mẫu trang phục. Nền tảng hội họa vững chắc giúp nhà thiết kế thể hiện trọn vẹn ý tưởng trên trang giấy.

1.2. Kết cấu nội dung và phân bố chương trình

Giáo trình xây dựng lộ trình sư phạm bài bản gồm hai phần chính yếu. Phần đầu hướng dẫn vẽ khối đầu tượng chuyển tiếp sang chân dung và bán thân người thực. Nội dung này phân tích chi tiết diện mạo ngũ quan, đai vai và khối lồng ngực. Phần sau nâng cao yêu cầu kỹ thuật với bài vẽ nghiên cứu toàn thân. Người học tiếp cận phương pháp dựng trục thắt lưng, định vị chậu hông và giải phẫu chi. Mỗi chương đều có hệ thống bài tập thực hành kèm hình ảnh tham khảo đa dạng. Cấu trúc tuần tự tạo điều kiện thuận lợi cho sinh viên tự học và thực hành liên tục.

II. Khó khăn khi học Giáo trình Hình họa 2 trong thực tế

Quá trình tiếp thu Giáo trình Hình họa 2 đặt ra nhiều thách thức lớn cho người học. Khác với khối thạch cao tĩnh vật ở học phần trước, người mẫu sống luôn có sự dịch chuyển vi mô liên tục. Cơ bắp co giãn theo từng nhịp thở khiến dáng vẻ thay đổi. Sinh viên thường mất phương hướng trong việc xác định các điểm mốc giải phẫu cốt lõi. Sự thiếu hụt kiến thức nhân trắc học dẫn đến bài vẽ bị sai lệch tỉ lệ cơ bản. Khó khăn lớn thứ hai nằm ở việc phân biệt đặc điểm giới tính và lứa tuổi. Cấu trúc khung xương nam giới vuông vức với cơ bắp nổi rõ, đai vai rộng và hông hẹp. Ngược lại, khung xương nữ giới mềm mại, xương chậu nở rộng theo chiều ngang nhưng thấp về chiều cao. Sự khác biệt này chi phối trực tiếp đến dáng dấp và đường lượn cơ thể. Nhiều bài vẽ rơi vào tình trạng sao chép chi tiết vụn vặt. Sinh viên thường sa đà vào tả lông mi, nếp nhăn mà quên liên kết khối tổng thể. Tương quan sáng tối không được kiểm soát khiến bức tranh trở nên vụn nát và mất chiều sâu không gian.

2.1. Sai lệch tỉ lệ giải phẫu giữa nam và nữ

Sinh viên hay mắc lỗi áp đặt tỉ lệ nam giới thô cứng sang cơ thể mẫu nữ mềm mại. Hệ thống xương đai vai và lồng ngực nam giới có độ mở lớn. Ngược lại, khung xương chậu nữ quyết định dáng mông nở nang và các đường cong chuyển động mềm mại. Khi ngồi hoặc quỳ, độ dốc của xương chậu nữ thay đổi rõ nét. Người vẽ thiếu kinh nghiệm dễ bỏ qua các điểm gồ xương sườn thứ bảy hay xương đòn. Hậu quả là hình vẽ mất đi vẻ đẹp đặc trưng về giới tính của nhân vật. Bài vẽ trở nên cứng nhắc và thiếu sức sống tự nhiên.

2.2. Lỗi sa đà chi tiết và mất tương quan đậm nhạt

Lỗi phổ biến tiếp theo là thói quen vội vã diễn tả chi tiết khi chưa dựng xong diện lớn. Sinh viên thường tập trung vẽ mắt, mũi, râu hay nếp nhăn trên khuôn mặt người già. Việc này phá vỡ cấu trúc khối cầu và khối hộp của hộp sọ. Kỹ thuật đánh bóng bằng chì chưa chuẩn khiến các mảng sáng tối bị phân tán. Bức vẽ không xác định được hướng nguồn sáng chính chiếu rọi vào mẫu thực. Sự thiếu hụt các mảng tối trung gian làm cho không gian bài vẽ phẳng lì và thô ráp. Việc không quy nạp mảng diện lớn khiến tổng thể tác phẩm thiếu tính kết nối thị giác.

III. Phương pháp nghiên cứu theo Giáo trình Hình họa 2 chuẩn

Giáo trình đề xuất quy trình thực hành chuẩn xác gồm bốn bước bài bản. Bước một bắt đầu từ việc lựa chọn góc quan sát và nhận xét đặc điểm riêng của mẫu. Người vẽ quan sát kỹ đường hướng chuyển động của cột sống, đai vai và khung chậu hông. Bước hai tiến hành xác định bố cục hài hòa trên mặt giấy vẽ canson hoặc roki. Sinh viên phác họa những diện lớn bằng các nét thẳng nhẹ nhàng, dứt khoát. Bước ba là giai đoạn phân mảng sáng tối lớn để tạo dựng thể tích không gian. Người vẽ quy nạp ánh sáng thành hai mảng rõ ràng là sáng và tối. Khi khối lớn đã vững vàng, người vẽ mới bắt đầu đẩy sâu chi tiết giải phẫu học. Kỹ thuật đan nét chì cần đi theo chiều hướng của khối cơ bắp và xương dưới da. Bước bốn hướng đến việc cân bằng sắc độ và hoàn thiện bài vẽ tổng thể. Người vẽ chủ động giản lược các chi tiết phụ và nhấn mạnh điểm nhấn trọng tâm. Phương pháp này bảo đảm bức vẽ có chiều sâu và truyền tải được thần thái sống động của người mẫu.

3.1. Các bước dựng hình và kiểm tra tỉ lệ chuẩn

Dựng hình đòi hỏi sự chuẩn bị chu đáo về bảng vẽ, que đo và dây dọi. Người vẽ ngồi thẳng lưng và giữ khoảng cách mắt gấp ba lần chiều dài mẫu. Thao tác đo đạc quy chiếu giúp xác định tỉ lệ giữa đầu, thân và các chi. Trục trung tâm khuôn mặt cùng đường chân mày, cánh mũi được phác bằng nét mờ. Quy tắc so sánh gióng trục ngang và trục dọc ngăn ngừa sai lệch phối cảnh. Các mảng xương gò má, quai hàm và sống mũi được đơn giản hóa thành diện đa giác. Quá trình kiểm tra liên tục giữa mẫu và bản vẽ tạo sự chuẩn xác tuyệt đối trước khi lên bóng.

3.2. Kỹ thuật lên sắc độ và đặc tả chất liệu chì

Diễn tả đậm nhạt đòi hỏi kỹ năng làm chủ các loại bút chì từ 2B đến 6B. Người học bắt đầu phủ một lớp chì nhẹ phân định ranh giới vùng tối và vùng sáng. Mảng tối lớn được gọt giũa êm dịu nhằm mô tả độ cong mềm mại của da thịt. Điểm tiếp giáp giữa sáng và tối cần được nhấn nhá chính xác theo cấu trúc xương. Sinh viên dùng tẩy vát nhọn để lấy lại các điểm bắt sáng tinh tế trên đỉnh mũi hay gò má. Độ chuyển tiếp của sắc độ tạo nên ảo giác về không gian ba chiều phong phú. Việc phối hợp hài hòa các thang độ đậm nhạt giúp bức vẽ truyền tải nội tâm sinh động.

IV. Ứng dụng thực tiễn của Giáo trình Hình họa 2 trong đào tạo

Giáo trình Hình họa 2 giữ vai trò nền tảng trong chương trình đào tạo thiết kế thời trang. Môn học không chỉ dừng lại ở kỹ năng sao chép cơ thể người mẫu một cách thụ động. Kiến thức giải phẫu và tỉ lệ nhân trắc học hình thành tư duy tạo hình nhạy bén cho nhà thiết kế tương lai. Sinh viên nắm vững cách cơ thể chuyển động để dựng phom dáng trang phục chuẩn xác. Các nét phác họa dáng người nhanh trở thành công cụ đắc lực khi phát triển ý tưởng bộ sưu tập. Người học dễ dàng biểu đạt độ rủ, nếp gấp vải và cấu trúc khối áo quần trên cơ thể mẫu. Năng lực quan sát tinh tế giúp nhận diện vẻ đẹp hình thể để tôn vinh qua từng đường may nét chỉ. Tài liệu của Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội là cẩm nang học thuật mẫu mực và thiết thực. Sự kết hợp giữa lý thuyết kinh điển và thực hành trực quan giúp sinh viên tự tin sáng tạo. Giá trị cốt lõi của cuốn sách góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho ngành công nghiệp may mặc.

4.1. Hỗ trợ chuyên ngành thiết kế thời trang ứng dụng

Vẽ hình họa người là kỹ năng sống còn của nhà thiết kế thời trang chuyên nghiệp. Việc thấu hiểu hệ thống khung xương và cơ bắp giúp tạo nên những bản phác thảo cân đối. Nhà thiết kế phác họa dáng người mẫu chuẩn mực để làm nổi bật trang phục trình diễn. Tỉ lệ cơ thể chính xác giúp xác định vị trí cắt cúp, đường chiết eo và độ dài tà áo hợp lý. Nếp vải buông rủ phụ thuộc hoàn toàn vào chuyển động của vai, hông và đầu gối mẫu vẽ. Sinh viên vận dụng triệt để kiến thức hình họa để hiện thực hóa các ý tưởng trang phục độc đáo trên sàn diễn thời trang thực tế.

4.2. Giá trị tham khảo lâu dài cho sinh viên mỹ thuật

Giáo trình đóng vai trò như một cẩm nang tra cứu thường xuyên trong suốt quá trình học tập. Sinh viên có thể liên tục đối chiếu các bản vẽ phác với giải phẫu học chuẩn xác. Tài liệu tổng hợp nhiều bài vẽ mẫu chân dung nam, nữ và toàn thân với độ hoàn thiện cao. Hệ thống hình ảnh minh họa chân thực giúp người học tự đánh giá và chỉnh sửa bài tập tại nhà. Đây cũng là nguồn tài liệu hữu ích cho các nghệ sĩ trẻ muốn trau dồi tay nghề vẽ người mẫu thực. Kiến thức nền tảng trong sách xây dựng sự tự tin vững chắc cho mọi hoạt động sáng tạo nghệ thuật lâu dài.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Hình hoạ 2 là tài liệu học tập chính quy do Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội tổ chức biên soạn, Nhà xuất bản Đại học Sư phạm phát hành năm 2015 (Mã số xuất bản: 02.06/11 - GT 2015). Công trình do Thạc sĩ Phan Thị Phương đảm nhiệm vai trò chủ biên cùng tác giả Nguyễn Phương Việt. Trong chương trình đào tạo mỹ thuật ứng dụng, môn học Hình hoạ 2 giữ vị trí học phần cơ sở ngành bắt buộc, được giảng dạy nối tiếp sau khi sinh viên đã hoàn thành học phần Hình hoạ 1 (học phần nghiên cứu khối cơ bản, đầu tượng và tượng bán thân thạch cao).

Mục tiêu học tập của giáo trình tập trung vào việc củng cố nhận thức về cấu tạo giải phẫu và vẻ đẹp hình thể của con người ở các đối tượng: nam, nữ thanh niên và người cao tuổi. Sinh viên được trang bị năng lực nhận biết tỉ lệ, cấu trúc xương cơ, vận dụng kiến thức Giải phẫu tạo hình để thực hiện hoàn chỉnh các bài vẽ chân dung, bán thân và toàn thân. Mục tiêu đào tạo hướng đến việc kiểm soát tương quan đậm nhạt bằng chất liệu chì trên không gian hai chiều, tạo tiền đề trực tiếp phục vụ cho việc học tập chuyên ngành Thiết kế thời trang.

Cấu trúc giáo trình gồm 124 trang, chia làm hai phần nội dung chính:

• Chương 1 (trang 7 – 106): Vẽ chân dung và bán thân người.
• Chương 2 (trang 107 – 122): Vẽ toàn thân người.
• Phần phụ lục (trang 123): Thư mục tài liệu tham khảo trong và ngoài nước.

Điểm đặc thù của tài liệu là phương pháp biên soạn kết hợp giữa lý thuyết giải phẫu học với hệ thống sơ đồ phân tích tỉ lệ và hình vẽ minh họa từng bước. Thay vì dừng lại ở các mẫu tĩnh thạch cao, giáo trình chuyển trọng tâm hoàn toàn sang nghiên cứu người thật (mẫu sống) với những biến đổi thực tế về chuyển động và đặc điểm giới tính.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung học thuật của giáo trình được thiết lập theo trật tự phát triển từ bộ phận đến toàn thể:

• Chương 1: Vẽ chân dung và bán thân người (trang 7 – 106):
  • Kiến thức chung: Phân tích đối tượng nghiên cứu của hình hoạ là cơ thể người sống; vai trò của hình hoạ đối với ngành tạo mẫu thời trang; sự khác biệt về trạng thái tâm lý và chuyển động cơ thể.
  • Cấu trúc, tỉ lệ chân dung: Quy nạp đầu người vào khối hình hộp và hình quả trứng; quy luật phân chia trục dọc (đường đối xứng chia đôi khuôn mặt) và hệ thống các trục ngang (đường chân mày, mắt, chân mũi, miệng); phân biệt giải phẫu chân dung người già (tiêu giảm xương hàm dưới do rụng răng, cằm nhô, nếp nhăn trán và hốc mắt sâu) và thanh niên.
  • Cấu trúc, tỉ lệ bán thân: Nghiên cứu phần cơ thể từ đỉnh đầu đến đầu gối/bộ phận sinh dục; lấy chiều dài đầu làm đơn vị chuẩn để xác định chiều dài thân, sải tay, bề rộng vai; phân tích chuyển động của cột sống (đốt sống cổ, đốt sống lưng), hệ xương đai vai và xương chậu hông.
  • Phương pháp và thực hành: Trình bày quy trình 4 bước chuẩn mực và hướng dẫn chi tiết qua các bài tập: Bài 1 (Vẽ chân dung nam), Bài 2 (Vẽ chân dung nữ), Bài vẽ mẫu tham khảo (Mẫu nam già góc nghiêng).
• Chương 2: Vẽ toàn thân người (trang 107 – 122):
  • Trình bày kiến thức chung về cấu trúc toàn thân người mẫu nam và nữ; hệ thống tỉ lệ giải phẫu trục đứng và trục ngang khi cơ thể ở trạng thái đứng, ngồi, chuyển động; phương pháp dựng hình nghiên cứu toàn diện và bài vẽ minh họa tham khảo.

Progression logic (tiến trình phát triển logic) của giáo trình đi từ việc giải quyết các chi tiết giác quan trên khuôn mặt (mắt, mũi, miệng, tai), mở rộng ra hệ thống cấu trúc thân trên (lồng ngực, cánh tay, chậu hông), và cuối cùng là giải quyết sự cân bằng trọng lực của toàn bộ cơ thể trong không gian.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình cung cấp nền tảng lý thuyết mỹ thuật dựa trên ba trụ cột:

1. Giải phẫu tạo hình (Artistic Anatomy): Phân tích chi tiết vị trí cơ và xương ảnh hưởng đến hình thái bên ngoài: xương sọ, xương quai hàm, xương đòn, xương ức, xương bả vai, lồng ngực và xương chậu hông. Về hệ cơ, tài liệu phân tích cơ vùng mặt (cơ tháp mũi, cơ tiếp lớn, cơ nâng chung cánh mũi, cơ nâng môi trên), cơ ngực và cơ bụng.
2. Hệ thống tỉ lệ quy chuẩn:
   • Tỉ lệ khuôn mặt: Từ chân tóc đến cằm chia làm 3 phần bằng nhau (chân tóc đến lông mày, lông mày đến chân mũi, chân mũi đến cằm). Chiều ngang mặt chia làm 5 phần bằng nhau theo điểm lồi của hai xương thái dương. Bề ngang miệng bằng 1,5 bề ngang mắt. Vành tai trên ngang hàng lông mày, dái tai dưới ngang chân mũi.
   • Tỉ lệ bán thân: Lấy đầu làm đơn vị đo chuẩn. Chiều dài thân người trưởng thành đo được 4 đầu (tính từ đỉnh đầu đến bộ phận sinh dục ở mặt trước, hoặc từ đỉnh đầu đến ngấn mông ở mặt sau). Chiều dài tay từ mỏm cùng vai đến đầu ngón tay giữa gần bằng 3,5 đầu. Chiều ngang vai nam rộng gần 2 đầu, trong khi nữ rộng 1,5 đầu. Vị trí vú ở nữ giới trung bình nằm ở xương sườn thứ 5 (nằm trong khoảng giữa xương sườn thứ 3 đến thứ 6).
3. Nguyên lý hình học hóa và không gian: Sử dụng các khối đa diện cơ bản (khối hộp, quả trứng, khối trụ) để đơn giản hóa cấu trúc phức tạp của cơ thể người, từ đó phân định diện tiếp nhận ánh sáng (diện sáng), diện khuất sáng (diện tối) và diện trung gian.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Sử dụng các loại bút chì có sắc độ khác nhau (2B, 4B, 6B), que đo và dây dọi để đo đạc tỉ lệ; kỹ thuật đi nét ki hà (đường thẳng khái quát) khi phác hình; phương pháp đánh bóng đan nét, di nhòe và gạt tẩy để tạo chất da thịt, tóc mềm hoặc tóc rễ tre.
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Năng lực quan sát và so sánh sự khác biệt giải phẫu theo giới tính (xương quai hàm nam bạnh vuông, nữ thon gọn; lồng ngực nữ ngắn và tròn hơn nam; xương chậu nữ rộng nhưng thấp hơn nam) và độ tuổi; khả năng nheo mắt để loại bỏ chi tiết vụn vặt nhằm nắm bắt các mảng sáng tối lớn.
• Kỹ năng thực hành ứng dụng (Practical competencies): Khả năng tái hiện hình thể người mẫu sống chính xác về tỉ lệ và khối nổi; xử lý tương quan đậm nhạt giữa mẫu và nền vải trung tính để tạo chiều sâu không gian; cung cấp năng lực dựng phom dáng người phục vụ trực tiếp cho việc vẽ phác thảo mẫu trang phục.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng phương pháp sư phạm trực quan kết hợp phân tích cấu trúc logic. Bài giảng được tổ chức theo quy trình thao tác hóa, trong đó mỗi bài học đều bao gồm phần phân tích lý thuyết giải phẫu, đối sánh đặc điểm hình thể và hướng dẫn thực hành qua 4 bước cụ thể:

• Bước 1: Chọn mẫu vẽ, quan sát và nhận xét mẫu:
  • Thiết lập điều kiện vẽ: Mẫu ngồi ngang tầm mắt người vẽ; nền phía sau sử dụng vải màu trung tính; nguồn sáng bố trí chiếu từ một phía duy nhất để tránh hiện tượng loạn sáng.
  • Quan sát đặc trưng khuôn mặt (mặt vuông chữ điền, mặt trái xoan, mặt lưỡi cày); phân tích hướng quay của đầu, cổ, vai và chuyển động của cột sống.
• Bước 2: Xây dựng hình:
  • Quy khung hình chữ nhật đứng tương ứng với tỉ lệ chiều cao và chiều ngang của mẫu lên giấy vẽ A3.
  • Xác định trục dọc chính (chạy từ đỉnh sọ qua trán, mũi, miệng, cằm) và các trục ngang.
  • Phác nét bằng các đoạn thẳng ki hà nhẹ tay, sử dụng que đo và dây dọi kiểm tra lại các điểm gióng; đẩy sâu nét ở các điểm tiếp giáp (khoé mắt, cánh mũi, khoé miệng).
• Bước 3: Vẽ đậm nhạt:
  • Nheo mắt phân diện các mảng bóng lớn dựa trên việc xác định diện tối nhất và diện sáng nhất.
  • Đẩy sâu sắc độ từ tối sang sáng, diễn tả độ cứng của xương ở gò má, độ mềm của cơ má, cơ ngực và phân lớp tóc.
• Bước 4: Hoàn thiện bài vẽ:
  • Đứng lùi xa bài vẽ để kiểm tra tương quan tổng thể, tránh việc sa đà vào chi tiết làm vỡ hình khối.
  • Đánh bóng sắc độ cho nền nhằm tạo không gian hai chiều, làm mềm ranh giới giữa mẫu và không gian xung quanh.

Phương pháp đánh giá kết quả học tập được căn cứ trên 6 tiêu chí kỹ thuật: bố cục bài vẽ trên khổ giấy A3; tính chính xác của tỉ lệ giải phẫu; tương quan khối sáng tối; khả năng gợi tả chất liệu da thịt và tóc; không gian thực của mẫu; độ giống mẫu và tinh thần nhân vật. Giáo trình tích hợp hệ thống bài tập tự học tại nhà (yêu cầu vẽ chân dung người thân trong gia đình và vẽ bán thân nam góc nghiêng 1/2) nhằm rèn luyện kỹ năng độc lập tác nghiệp.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

So với Giáo trình Hình hoạ 1, tài liệu này đánh dấu bước chuyển từ nghiên cứu vật thể tĩnh sang đối tượng sống. Việc nghiên cứu người mẫu thật đòi hỏi sinh viên phải xử lý các biến đổi phát sinh trong thực tế: hiện tượng mẫu thay đổi tư thế do hô hấp và mệt mỏi, sự thay đổi vi mô của nét mặt theo cảm xúc, và độ phức tạp của sắc độ da thịt so với màu đơn sắc của thạch cao.

Giáo trình tích hợp các nội dung gắn kết với thực tiễn ngành Thiết kế thời trang. Các tác giả dành dung lượng phân tích chuyên biệt về cách phác hình bàn tay trong nghiên cứu mỹ thuật thuần túy so với cách phác hình bàn tay trong diễn họa thời trang (Hình 1.18 và Hình 1.19, trang 21). Cấu trúc giải phẫu phần thân trên (lồng ngực, xương ức, hệ thống xương đai vai, xương chậu hông) được phân tích kỹ lưỡng, cung cấp cơ sở để sinh viên hiểu rõ cấu trúc giá đỡ cơ thể, từ đó thiết kế trang phục ôm khít hoặc thả lỏng theo đúng phom dáng nhân thể.

Nội dung cập nhật thể hiện rõ qua các bảng phân tích giải phẫu đối chiếu:

• Khác biệt giới tính: Chỉ rõ xương ức của nữ nhỏ và mỏng hơn nam; gờ trước nách do cơ ngực tạo thành; xương chậu hông của nữ rộng về chiều ngang nhưng thấp về chiều cao; xương hàm dưới của nữ thon và cơ mặt tròn trịa hơn nhờ lớp mỡ dưới da.
• Biến đổi nhân trắc học theo tuổi tác: Phân tích cụ thể cơ chế tiêu giảm chiều dài khuôn mặt ở người già do hiện tượng rụng răng, cơ nhai kéo xương hàm dưới co lên khiến cằm nhô ra trước, môi mỏng đi và thụt vào trong, cùng sự xuất hiện của các nếp nhăn sâu tại trán và mắt.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được thiết kế phục vụ các đối tượng đào tạo và nghiên cứu cụ thể:

• Sinh viên đại học: Giáo trình là tài liệu học tập bắt buộc cho sinh viên năm thứ nhất và năm thứ hai chuyên ngành Thiết kế thời trang thuộc Khoa Công nghệ May & Thiết kế Thời trang, Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội. Tài liệu cũng có giá trị sử dụng cho sinh viên các ngành Hội họa, Sư phạm Mỹ thuật và Thiết kế Đồ họa tại các trường đại học khối nghệ thuật.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành học phần Hình hoạ 1, nắm vững các quy tắc đo đạc bằng que đo, dây dọi, định luật thấu thị (luật xa gần) và các nguyên lý dựng khối hình học cơ bản đã học từ tượng thạch cao.
• Giảng viên chuyên ngành: Tài liệu đóng vai trò là khung chương trình chuẩn để giảng viên xây dựng đề cương chi tiết, thiết lập giáo án giảng dạy lý thuyết và tổ chức hướng dẫn thực hành tại xưởng vẽ (workshop), đồng thời là căn cứ thiết lập thang điểm đánh giá đồ án học phần.
• Người tự học và nghiên cứu mỹ thuật: Cung cấp tài liệu tra cứu chuẩn xác về tỉ lệ nhân trắc giải phẫu tạo hình cho các họa sĩ phác thảo thời trang, người luyện thi mỹ thuật nâng cao và những người thực hành vẽ chân dung bằng bút chì than.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình phù hợp với sinh viên bậc đại học chuyên ngành Thiết kế thời trang, sinh viên các khối ngành mỹ thuật ứng dụng, giảng viên giảng dạy môn Hình họa và người thực hành mỹ thuật đã có kiến thức nền tảng về vẽ khối tĩnh vật.

2. Cần chuẩn bị kiến thức và dụng cụ gì trước khi học?

Người học cần hoàn thành học phần Hình hoạ 1 (vẽ khối và đầu tượng thạch cao). Về dụng cụ học tập, sinh viên phải chuẩn bị đầy đủ: giá vẽ, bảng vẽ, giấy vẽ kích thước A3, các loại bút chì độ đậm 2B, 4B, 6B, than vẽ, tẩy, que đo và dây dọi.

3. Giáo trình này có điểm gì khác biệt so với các giáo trình hình họa truyền thống?

Khác với các tài liệu thuần túy phục vụ hội họa giá vẽ, giáo trình này lồng ghép kiến thức giải phẫu cơ thể người với ứng dụng trong thiết kế thời trang. Các phân tích về xương lồng ngực, xương đai vai, xương chậu và cách phác họa bàn tay đều được liên hệ trực tiếp với mục tiêu tạo dáng trang phục.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả?

Người học cần tuân thủ nghiêm ngặt quy trình 4 bước được hướng dẫn trong giáo trình: không vẽ vội chi tiết khi chưa dựng xong khung chữ nhật và các trục ngang/dọc; luôn nheo mắt để kiểm soát mảng sáng tối lớn; thực hiện đầy đủ các bài tập tự luyện tại nhà như vẽ chân dung người thân và vẽ mẫu góc nghiêng.

5. Giáo trình có cung cấp tài liệu bổ trợ nào không?

Giáo trình tích hợp hệ thống hình vẽ phân tích giải phẫu xương, cơ, sơ đồ phân chia tỉ lệ, các bước vẽ phác từ nét đến bóng, các bài vẽ mẫu hoàn chỉnh của tác giả (trang 48 – 106) và danh mục tài liệu tham khảo chuyên ngành ở trang 123.

---

Kết luận

Giáo trình Hình hoạ 2 của Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội xác lập một hệ thống kiến thức chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu cơ thể người sống bằng chất liệu chì. Giá trị cốt lõi của tác phẩm nằm ở việc chuyển hóa các lý thuyết giải phẫu tạo hình phức tạp thành quy trình tạo hình 4 bước mang tính ứng dụng cao cho ngành Thiết kế thời trang.

Lộ trình học tập được định hình rõ ràng: bắt đầu từ việc làm chủ cấu trúc chân dung (nam, nữ, người già), mở rộng sang bán thân người nhằm kiểm soát chuyển động của cột sống và hệ xương đai vai, tiến tới thực hiện hoàn chỉnh bài vẽ toàn thân. Để đạt được kết quả học tập tối ưu, người học cần kết hợp nghiên cứu giáo trình này với các kiến thức nền tảng trong Giáo trình Hình hoạ 1 cùng hệ thống thư mục tham khảo chuyên khảo được cung cấp tại trang 123 của tài liệu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 VẼ CHÂN DUNG VÀ BÁN THÂN NGƯỜI MỤC TIÊU Củng cỗ vầ táng cường nhận thức vẻ đẹp trong cẫu tạo của chân dung v ỉ bán thân người nam và nữ. ŨUỈ íó nhận biẽt được các đặc điếm cũng như cẫu trúc và ti lệ cùa chân dung và bán thân nam, nữ. Hiểu đưạc sự khác nhau ca bản giữa chân dung người già và thanh niên. Biết vận dụng kiến thức môn Giải phẫu tạo hình vào các bài vẽ.

Vẽ hoàn thiện được các bài chân dung và bắn thân nam, nữ đúng phương pháp, đàm bảo tì lệ, hình khói, kiểu dáng, tưang quan đậm nhạt củ ỉ mẫu. Tạo tiễn ổé tốt cho việc nghiên cứu môn chuyên ngành. Kiến thức chung 7. Đặc điểm Nghiên cứu mẫu người luôn là mục tiêu và có vai trò hết sức quan trọng ừong học tập và sáng tạo nghệ thuật.

Sự hiện diện của con người trong các tác phẩm hội hoạ và điêu khắc luôn là niềm say mê sáng tạo của hoạ sĩ. Vẽ chân dung nam, nữ 7 Hình hoạ chân dung người là vẽ khuôn mặt con người thông qua một hình mẫu cụ thể, đặc tà các chi tiết giác quan biểu hiện tình cảm như mắt và miệng. Việc nghiên cứu tuân thú chặt chẽ các cấu trúc của giải phẫu tạo hình và diễn tả không gian thực đang có ờ thời điểm vẽ. Khi vẽ chân dung một mẫu người nào đó, việc đầu tiên là phải tập trung sự chú ý vào việc tìm tòi để nắm bắt được đặc điểm của đối tượng thông qua cấu tạo hình khối, đường nét, các tương quan cấu trúc đậm nhạt sáng tối và không gian của mẫu.

Tuy có cấu tạo giống nhau nhưng mỗi người mẫu (do đặc điểm giới tính, dân tộc, tuổi tác) lại có những nét riêng. Quan sát, tìm tòi và phát hiện đúng là cơ sở để quá trình tiến hành bài vẽ thuận lợi hơn. Vẽ chân dung người cần diễn tả được chất của da thịt, tóc, lông mày của người mẫu. Với chất da thịt, ở trình độ diễn tả cao còn phải gợi nơi có độ cứng cùa xương, độ mềm của cơ, các chất liệu tóc khác nhau: tóc cứng, mềm, tóc dễ tre, tóc tơ,.

Có thể khẳng định rằng, bài vẽ chân dung có tính phức tạp và khó khăn hom so với vẽ đầu tượng rất nhiều. Mẩu chân dung n ữ 8 Vẽ hình hoạ chân dung là vẽ trực tiếp từ người mẫu nên ngoài việc giống mẫu còn phải diễn tà đầy đủ các chi tiết, các màng lớn quan trọng. Đồng thời thể hiện chính xác cấu tạo hỉnh khối, các độ sáng tối, đậm nhạt của không gian hai chiều. Bài vẽ chân dung nghiên cứu luôn phải lưu ý đến tính toàn bộ cùa đường hướng lớn, tương quan lớn về ti lệ cũng như về đậm nhạt, diễn tả được tinh thần, đặc điểm của mẫu.

Khác với vẽ tượng là những mẫu tĩnh, đơn sắc, vẽ chân dung là nghiên cứu người thật với những diễn biến phức tạp về màu sắc cũng như trạng thái tâm lí. Vì vậy, ngoài các yêu cầu cơ bản về hình khối, ti lệ, đậm nhạt nên tập trung vào việc tìm và nắm bắt các đặc trưng cơ bản của đối tượng: hình dáng cụ thể của mất, mũi, miệng, tai,. tạo nên đặc tính riêng của mẫu. Luôn quan sát, phân tích cấu tạo đầu người dựa trên các khối hình học đơn giản.

Đó là cơ sờ tốt để cảm thụ được tính hoàn chinh của hình thể, lược bỏ đi những chi tiết nhỏ để nó nàm trong các khối đa diện như khối hình hộp, khối hình quả trứng, khối hình trụ,— Dựa trên các khối hình cơ bản dễ dàng hơn khi xác định đường nét, phương hướng của khuôn mặt. Bên cạnh đó, khi ánh sáng tác động lên mặt khối, thì các khối hỉnh học cơ bản giúp phân biệt rõ hom các sắc diện sáng, tối, trung gian. Là cơ sờ tạo không gian của mẫu trên mặt tranh. Đe làm nổi bật hiệu quả của bức chân dung, có thề quy đầu người mẫu nằm trong khối hình hộp.

Khối hinh đã phân diện khá cụ thể mặt chính diện và nơi tiếp nhận nguồn sáng. Toàn bộ phía trước của khuôn mặt, từ gò má bên trái đến gò má bên phải là một tổ hợp của sẳc độ khác nhau song gần như rõ ràng cụ thể. Người mẫu luôn biến động (do mệt mỏi hoặc do thói quen hoạt động) nên đôi khi thế dáng của mẫu bị thay đổi ít nhiều. Vì thế nhiều khi vẽ đúng ở thời điểm này song kiểm tra lại vẫn thấy sai, cần lưu ý tới điều này trong cả quá trình thực hiện bài vẽ.

Khi vẽ cần định hình ngay một dáng cụ thể của mẫu, tránh tình trạng luôn phải “đuổi theo mẫu” để sừa chữa. Sự biểu hiện tỉnh cảm của người mẫu phụ thuộc rất nhiều vào các giác quan trên mặt. Khi vẽ chân dung không thể không chú ý đến hướng các trục ngang của cổ, đó là hướng phía trên của cổ với đầu, hướng phía dưới của cổ với vai. Xác định được đúng vị trí và hướng của đầu, cổ và vai cũng chính là 9 đã tạo nên được kết cấu hợp lí, đúng giải phẫu.

Các hướng cùa trục ngang này tuy tuân theo một quy luật song lại không cứng nhẳc hoặc cố định. Có thể nhiều hay ít, xa hay gần, rộng hay hẹp hoàn toàn phụ thuộc vào hoạt động của đầu người. Các chiểu hướng xoay cùa cơ thể Tiếp sau bài vẽ chân dung là bài vẽ bán thân người. Với bố cục được tính từ đẩu gối đến kết thúc phần đinh đầu.

Neu chân dung chi vẽ khuôn mặt con người (thường được đặc tả rất chi tiết cấu tạo và các bộ phận cấu tạo nên đầu người, đến cổ và vai) thì ờ loại chân dung bán thân, ngoài việc diễn tà khuôn mặt người vẽ còn các chi tiết khác như hình thể phần hông, đùi và phần cánh tay, bàn tay ngay cả trang phục của nhân vật cũng được thể hiện để phô diễn vè đẹp của hình thể. Bên cạnh đó, người vẽ có điều kiện để xem xét quy luật vận động của cơ thể con người với quy luật thay đổi của hình thể. Bán thân người do ba bộ phận cơ bản là đầu, thân và mông tạo thành. Trong vận động, khi các cơ co giãn thì sự biến đổi bên ngoài tuy không nhiều song lại có quan hệ tới chiều hướng và đúng sai của cơ thể.

Tuy nhiên, các tác động của cơ thể dù rất phong phú, đa dạng nhưng tất cả đều phụ thuộc vào chuyên động của cột sống, đặc biệt là đốt sống cồ và đốt sống lưng. Vì vậy, cần có kiến thức tốt về giải phẫu, nếu không sẽ bị lúng túng khi xử lí các dáng mẫu. Bán thân n ữ Chi với đen trắng, thông qua việc diễn tả đậm nhạt với các sắc độ khác nhau dưới tác động của ánh sáng mặt trời, hình dáng cùa nhân vật được thể hiện một cách sống động và qua đó có thể thấy sự tinh tế về màu sắc, chất không gian được diễn tả của nhân vật. Hỉnh hoạ cũng đóng một vai trò hết sức quan trọng trong thiết kế thời trang.

Yếu tố nghiên cứu của thời trang là con người. Chính vì vậy nắm chắc cấu trúc, ti lệ con người sẽ dễ dàng làm chủ trong quá trình sáng tạo thiết kế mẫu.2ẽ cấ u trúc, t ỉ lệ chân dung 1. Cách phân chia tì lệ trên khuôn mặt - Khuôn mặt giữ vai trò quan trọng trong vẽ chân dung bởi ở đây có mắt, mũi, miệng, tai - những giác quan giao tiếp và biểu hiện cảm xúc con người. Xét về tổng thể, đầu người giống như hình quả trứng và được nằm gần trọn trong một khối hình hộp; phần to của xương sọ là hộp sọ, phần nhỏ là xương cằm.

Hình quả trứng tròn hay dài là do khuôn mặt cụ thể của từng người tạo nên. - Trên cơ sờ của khung hình khuôn mặt, cấu trúc và ti lệ chung của người trường thành được phân chia như sau: + Từ chân tóc đến cằm được chia làm ba phần bàng nhau: trán đến lông mày, lông mày đến chân mũi và chân mũi đến chân cằm (Hình 1ễ5). + Từ điểm lồi nhất của hai xương thái dương, bề dọc của khuôn mặt chia làm nãm phần: từ vành tai đến đuôi mắt, mỗi bên chiếm một phần. Còn lại là hai con mắt và từ đầu mắt trái sang đầu mắt phải.

+ Neu nhìn nghiêng, từ đình sọ đến cằm thì đường ngang chạy qua hai mất là đường chia đôi khuôn mặt. + Khoảng cách từ lông mày đến mắt, từ chân mũi đến miệng chiếm 1/3 ti lệ từ lông mày đến chân mũi và từ chân mũi đến cằm. + Be ngang cùa miệng dài gấp rưỡi bề ngang một con mắt. Nếu nhìn thẳng, chính diện sẽ thấy đường nhân trung chia đôi miệng, mỗi khoé miệng chiếm 1/4 con mắt.

12 + Khi mặt nhìn thẳng thì vành tai trên chớm vào đường chiếu ngang lông mày, còn dái tai dưới chớm ngang chân mũi. Khi nhìn nghiêng các đường này phụ thuộc vào đường trục chính nên cần quan sát kĩ mới không bị vẽ sai. - Tuy nhiên, đây chi là những cấu tạo chuẩn, cơ bản. Trong thực tế, chân dung mỗi người có những khác nhau về cấu tạo và đặc điểm, không ai giống ai.

Vì vậy, cần quan sát kĩ đặc điểm dài ngắn, béo gầy cụ thể của mẫu rồi mới vẽ để đạt được kết quả theo yêu càu. Các đường trục dọc và ngang trên khuôn mặt 1. Đường trục dọc và trục ngang - Đường trục dọc: Là đường trục chính của cấu trúc khuôn mặt, chạy dọc và chia đôi khuôn mặt (khi nhìn thẳng, chính diện), bắt đầu từ đinh sọ tới chân cằm và đi qua đinh mũi, giữa hai con mắt (người ta còn gọi là đường trục của khuôn mặt). Như vậy, đường trục dọc chia khuôn mặt thành hai phần đối xứng với nhau.

Xác định được đường này sẽ thuận lợi rất nhiều khi vẽ đầu tượng người, ờ các hướng nhìn ấy thì đường trục dọc (và cả các đường trục ngang) sẽ có những chuyển động phù hợp. Khi ấy, đường trục dọc và các đường trục ngang trờ thành những đường cong chạy theo khối hình quả trứng của xương sọ. 14 - Đường trục ngang: Đó là các đường chạy ngang qua đường trục dọc và song song với nhau. Các đường trục ngang là cơ sở của đường chân mày, mắt, chân mũi và giữa hai môi của miệng.

Xác đinh đúng vị trí của các đường trục ngang giúp người vẽ có cơ sở để tính ti lệ đúng cấu tạo khuôn mặt. Các đường trục ngang phụ thuộc vào vị trí và sự thay đổi (đường cong nhiều hay ít, vồng lên hay võng xuống) của đường trục dọc. Bên cạnh đó, các bộ phận trên khuôn mặt đóng vai trò hết sức quan trọng trong vê chân dung.