Chương 1 NH÷NG VÊN §Ò C¥ B¶N VÒ TµI CHÝNH Chương này đề cập đến những vấn đề cơ bản về phạm trù tài chính với việc tìm hiểu nguồn gốc ra đời và phát triển của nó, làm rõ bản chất của tài chính giúp người đọc phân biệt giữa tài chính với tiền tệ và với các phạm trù phân phối khác, đi sâu luận giải các chức năng của tài chính và hệ thống tài chính trong nền kinh tế quốc dân.1 QU¸ TR×NH H×NH THµNH Vµ PH¸T TRIÓN CñA TµI CHÝNH Tài chính là một phạm trù kinh tế khách quan, có lịch sử hình thành và phát triển của nó. Lịch sử đã chứng minh, tài chính chỉ ra đời, tồn tại và phát triển trong những điều kiện nhất định, khi mà ở đó có những hiện tượng kinh tế - xã hội khách quan xuất hiện và tồn tại. Có thể xem những hiện tượng kinh tế - xã hội đó là tiền đề khách quan quyết định sự ra đời, tồn tại và phát triển của tài chính với tư cách là một phạm trù kinh tế - lịch sử. Trong quá trình phát triển của xã hội loài người, phân công lao động xã hội và chế độ chiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuất đã làm xuất hiện sản xuất và trao đổi hàng hóa, theo đó tiền tệ xuất hiện1.
Sự xuất hiện của sản xuất hàng hóa và các quan hệ tiền tệ đã tạo nên một bước ngoặt lớn mang tính cách mạng trong lĩnh vực phân phối: từ phân phối bằng hiện vật chuyển sang phân phối dưới hình thái giá trị. Đây chính là phân phối tài chính, là cơ sở làm nảy sinh các quan hệ tài chính trong xã hội. Trong nền kinh tế hàng hóa, sự phát triển của sản xuất xã hội cũng đi từ giản đơn đến phức tạp, việc trao đổi hàng hóa có thể tiến hành trực tiếp hàng đổi hàng hoặc có thể thực hiện thông qua trung gian là tiền. Ở giai đoạn phát triển cao hơn, trở thành nền kinh tế thị trường, việc trao đổi hàng hóa chủ yếu được tiến hành thông qua tiền.
Phân công lao động 1 Xem lịch sử ra đời và phát triển của tiền tệ (chương 2) 5 xã hội càng sâu sắc, sự phụ thuộc lẫn nhau giữa những người tham gia sản xuất hàng hóa ngày càng gia tăng, làm xuất hiện mối quan hệ về lợi ích giữa họ. Trong bối cảnh đó, đồng tiền được sử dụng làm phương tiện để phân chia của cải xã hội, nhằm giải quyết mối quan hệ về lợi ích và thỏa mãn nhu cầu của các chủ thể. Từ đó hình thành nên các mối quan hệ tài chính giữa các chủ thể trong xã hội trong quá trình sản xuất và trao đổi hàng hóa (hiện nay còn gọi là quan hệ tài chính tư). Lịch sử phát triển của xã hội loài người cũng đã chứng minh rằng, khi chế độ tư hữu xuất hiện thì xã hội bắt đầu phân chia thành các giai cấp và có sự đấu tranh giữa các giai cấp trong xã hội.
Chính sự xuất hiện của sản xuất, trao đổi hàng hóa và tiền tệ là một trong các nguyên nhân chủ yếu thúc đẩy mạnh mẽ sự phân chia giai cấp và đối kháng giai cấp. Kết quả của quá trình đấu tranh giai cấp đó là sự xuất hiện của Nhà nước. Để duy trì sự tồn tại và hoạt động của bộ máy Nhà nước đòi hỏi phải có một nguồn lực tài chính nhất định và Nhà nước với tư cách là người có quyền lực chính trị đã bắt buộc các tầng lớp dân cư trong xã hội đóng góp thông qua hình thức thuế, công trái…. Từ đó, các mối quan hệ tài chính giữa Nhà nước với các chủ thể trong xã hội bắt đầu hình thành.
Thông qua các quan hệ tài chính giữa Nhà nước với các chủ thể trong xã hội, Nhà nước đã huy động, tập trung một bộ phận của cải xã hội dưới hình thức tiền tệ để lập nên các quỹ tiền tệ của Nhà nước, đáp ứng nhu cầu chi tiêu nhằm duy trì bộ máy quản lý, an ninh, quốc phòng… và thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình. Có thể nói rằng, sự xuất hiện của Nhà nước đã làm xuất hiện một lĩnh vực hoạt động tài chính gắn liền với hoạt động của Nhà nước - đó là tài chính Nhà nước (hiện nay còn gọi là tài chính công). Cần phải nhấn mạnh rằng, tài chính công là một khái niệm hiện đại, bởi đầu thế kỷ XX trong các sách và tài liệu chuyên ngành, người ta thường sử dụng thuật ngữ Tài chính Nhà nước. Sự thay đổi có tính bước ngoặt về quan niệm tài chính công diễn ra vào những năm 30 của thế kỷ XX có mối quan hệ chặt chẽ với sự chuyển dịch quyền hạn từ cơ quan công quyền trung ương sang hình thức các tổ chức công quyền địa phương dựa trên nguyên tắc lãnh thổ, sự phát triển về các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường hiện đại.
6 Trong các nền kinh tế tự cung tự cấp, nền kinh tế hàng hóa giản đơn, kinh tế thị trường tự do cạnh tranh từ thế kỷ XIX về trước, Nhà nước không can thiệp vào các hoạt động kinh tế, Nhà nước được ví như người “canh gác” xã hội và thực hiện chức năng chính trị, quản lý bộ máy hoạt động của Nhà nước. Do vậy, Nhà nước sử dụng tài chính như một công cụ thực hiện các hoạt động đơn thuần về mặt chính trị của Nhà nước và là một “yếu tố trung lập” đứng ngoài các hoạt động kinh tế. Sau chiến tranh thế giới lần thứ nhất, đặc biệt sau cuộc đại khủng hoảng kinh tế thế giới 1929 - 1933, nền kinh tế tư bản chủ nghĩa bị suy thoái trầm trọng. Để vực dậy nền kinh tế tư bản ở các quốc gia trong điều kiện thị trường không hoàn hảo, các Nhà nước tư bản ngày càng chú trọng thực hiện chức năng kinh tế song song với thực hiện chức năng chính trị, vì vậy vai trò của Nhà nước đã được thay đổi.
Trong bối cảnh đó, cần phải xác định đúng vai trò của Nhà nước trong mối quan hệ với thị trường, nhất là trong lĩnh vực cung cấp hàng hóa và dịch vụ công cho xã hội. Tài chính công được coi là công cụ hữu hiệu mà Nhà nước sử dụng để can thiệp vào các lĩnh vực khác nhau của nền kinh tế thị trường phát triển theo hướng hiện đại. Bằng hoạt động của tài chính công, nền kinh tế vĩ mô và hoạt động sản xuất kinh doanh của xã hội được điều chỉnh theo những cách thức khác nhau tùy theo các giai đoạn phát triển và các điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể của từng quốc gia. Như vậy, cùng với sự phát triển của Nhà nước, với việc thực hiện các chức năng của Nhà nước, phạm vi hoạt động của tài chính không ngừng được mở rộng và tác động ngược trở lại đối với các hoạt động kinh tế - xã hội.
Cùng với sự phát triển kinh tế hàng hóa - tiền tệ trong nền kinh tế thị trường, tài chính là công cụ được Nhà nước khai thác, vận dụng để quản lý, điều khiển nền kinh tế - xã hội nhằm mục đích thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và nâng cao phúc lợi xã hội. Có thể nói rằng, sự phát triển kinh tế hàng hóa tiền tệ đã tạo điều kiện khách quan cho sự mở rộng các quan hệ tài chính của Nhà nước nói riêng và trong toàn bộ nền kinh tế quốc dân nói chung. 7 Từ sự phân tích trên, có thể coi (i) sự ra đời, tồn tại và phát triển của sản xuất và trao đổi hàng hóa, (ii) sự ra đời, tồn tại và phát triển của Nhà nước là hai tiền đề khách quan quyết định sự ra đời, tồn tại và phát triển của phạm trù tài chính. Cùng với sự phát triển của các tiền đề khách quan, tài chính cũng phát triển từ thấp đến cao, từ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện, các mối quan hệ tài chính ngày càng phát triển mạnh mẽ, sâu rộng trong toàn bộ nền kinh tế quốc dân.
Ngày nay, trong nền kinh tế thị trường hiện đại, những tiền đề khách quan quyết định sự tồn tại và phát triển của tài chính vẫn đang hiện diện đầy đủ và vận động song hành. Vấn đề đặt ra là làm sao có thể sử dụng phạm trù tài chính đang tồn tại khách quan một cách đúng đắn nhằm phục vụ cho việc phát triển kinh tế - xã hội và xây dựng đất nước. Để đạt được mục tiêu đó, đòi hỏi phải hiểu rõ và có nhận thức đúng về phạm trù tài chính. Tài chính là hệ thống các quan hệ kinh tế dưới hình thái giá trị, phát sinh trong quá trình phân phối của cải xã hội thông qua việc hình thành và sử dụng các quỹ tiền tệ trong nền kinh tế quốc dân nhằm đáp ứng cho các lợi ích khác nhau của các chủ thể trong xã hội.
B¶N CHÊT CñA TµI CHÝNH Việc xác định đúng đắn bản chất của tài chính có ý nghĩa quan trọng, tạo cơ sở cho việc phân biệt phạm trù tài chính với các phạm trù kinh tế khác, nâng cao hiệu quả sử dụng tài chính trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Để hiểu rõ được bản chất của tài chính, trước hết chúng ta xem xét các biểu hiện bên ngoài của nó, từ đó tìm ra những điểm chung bao trùm mọi quan hệ tài chính. Nội dung và đặc trưng của các quan hệ tài chính Quan sát thực tế quá trình vận động của nền kinh tế - xã hội có thể nhận thấy các biểu hiện bên ngoài của tài chính là hiện tượng thu vào bằng tiền và chi ra bằng tiền của các chủ thể trong xã hội, qua đó tài chính được cảm nhận như là sự vận động của các quỹ tiền tệ, đại diện cho những sức mua nhất định của các chủ thể trong xã hội. Nói đến tài 8 chính, người ta không chỉ thấy tiền tệ ở trạng thái tĩnh mà còn thấy lượng tiền tệ nhất định đang vận động để tạo nên những thế năng về sức mua hay biến những thế năng đó thành hiện thực.
Theo đó, các mối quan hệ tài chính luôn diễn ra một cách đa dạng, phức tạp và đan xen trong một tập hợp hàng loạt các hoạt động khác nhau của nền kinh tế thị trường. Có thể sắp xếp các mối quan hệ tài chính thành các nhóm như sau: Thứ nhất, quan hệ tài chính giữa Nhà nước với các tổ chức và cá nhân trong xã hội.