Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THỐNG KÊ HỌC Thống kê liên quan đến các phương pháp khoa học để thu thập, tổ chức, tóm tắt, trình bày và phân tích dữ liệu cũng như đưa ra kết luận hợp lý và đưa ra quyết định hợp lý trên cơ sở phân tích đó. Khi nghiên cứu thống kê, người ta thường sử dụng các thuật ngữ tổng thể thông kê, tiêu thức thống kê, chỉ tiêu thống kê. Việc sử dụng đúng các thang đo thống kê sẽ giúp quá trình thu thập và phân tích dữ liệu đạt hiệu quả cao hơn. MỤC TIÊU HỌC TẬP: Sau khi nghiên cứu chương này, người học có khả năng: - Hiểu được khái niệm, vai trò và đối tượng nghiên cứu của thống kê học - Hiểu và phân biệt các khái niệm cơ bản thường dùng trong thống kê như tổng thể thống kê, đơn vị thổng thể, tiêu thức thống kê, chỉ tiêu thống kê, hệ thống chỉ tiêu thống kê.
- Nắm vững và vận dụng được các loại thang đo trong thống kê trong thực hiện hoạt động nghiên cứu thống kê. KHÁI NIỆM, VAI TRÒ VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA THỐNG KÊ HỌC 1. Khái niệm thống kê học Thống kê học (Statistics) là khoa học về thu thập, trình bày, phân tích và diễn giải dữ liệu. Sự ra đời của thống kê học bắt nguồn từ chính nhu cầu thực tiễn của xã hội.
Quá trình phát triển của thống kê là quá trình phát triển không ngừng từ đơn giản đến phức tạp, gắn liền với sự vận động, tiến bộ không ngừng của xã hội loài người và nó được xem như môn khoa học có lịch sử lâu dài nhất. Từ thời xa xưa, hoạt động thống kê đã xuất hiện với việc ghi chép rất đơn giản trong phạm vi hẹp như ghi chép và tính toán số người trong bộ tộc, số gia súc, số người tham gia chiến tranh giữa các bộ tộc… Đây chính là những cơ sở thực tiễn đầu tiên của thống kê học. Đến xã hội phong kiến, thống kê được tiếp tục xuất hiện với những hoạt động mang tính chất phức tạp hơn để phục vụ cho giai cấp thống trị như đăng ký kê khai về số dân, ruộng đất, tài sản, tính toán số thuế phải nộp… với phạm vi rộng hơn. Đây là bước phát triển quan trọng của 3 thống kê tuy vẫn mang tính tự phát và thiếu tính khoa học.
Chuyển sang xã hội tư bản với nhiều tiến bộ vượt bậc so với xã hội phong kiến, phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa đòi hỏi phải có những nghiên cứu, tính toán và phân tích mặt lượng của các hiện tượng kinh tế. Đặc biệt đến thế kỷ XVIII nổi lên rất nhiều thành tựu vĩ đại của khoa học tự nhiên, đặc biệt sự ra đời của lý thuyết xác suất và thống kê toán đã có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của thống kê phát triển không ngừng. Điều này chứng tỏ thống kê có vai trò ngày càng quan trọng trong đời sống xã hội. Thống kê học là khoa học nghiên cứu các phương pháp dùng để thu thập, xử lý và phân tích các con số (mặt lượng) của các hiện tượng số lớn để tìm hiểu bản chất, tính quy luật vốn có của chúng (mặt chất) trong điều kiện thời gian và không gian cụ thể .1 Khoa học thống kê vận dụng phương pháp toán cùng với các phương pháp lý luận xã hội để phân tích các hiện tượng kinh tế – xã hội.
Thông qua các con số đã được thu thập và phân tích, người đọc có thể hiểu được ý nghĩa của nó và đưa ra kết luận về bản chất, quy luật phát triển của các hiện tượng. Trên góc độ lý luận, thống kê học nghiên cứu mặt lượng trong mối liên hệ chặt chẽ với mặt chất của các hiện tượng kinh tế - xã hội trong điều kiện thời gian, địa điểm cụ thể. Về nghiệp vụ thực tế, thống kê sử dụng hệ thống các phương pháp thu thập, xử lý, phân tích, dự đoán để nghiên cứu mặt lượng của các hiện tượng kinh tế xã hội. Trên cơ sở phân tích con số thống kê, người ta rút ra được bản chất và tính quy luật của hiện tượng (mặt chất của hiện tượng).
Để nghiên cứu quy luật phát triển của hiện tượng, có thể sử dụng hai loại thống kê là thống kê mô tả và thống kê suy luận. Trong đó, thống kê mô tả là hệ thống các phương pháp được sử dụng để tóm tắt, đơn giản hoá những dữ liệu phức tạp như phương pháp phân tổ, phương pháp tính các mức độ của hiện tượng, các bảng, biểu đồ … Thống kê suy luận là các phương pháp ước lượng các đặc trưng của tổng thể, phân tích mối liên hệ giữa các hiện tượng nghiên cứu, dự đoán hoặc đưa ra quyết định trên cơ sở thu thập thông tin từ mẫu quan sát. Vai trò của thống kê Thống kê có vai trò quan trọng trong đời sống xã hội. Khoa học thống kê ra đời nhằm mục đích nghiên cứu các phương pháp thu thập, tổng hợp và phân tích dữ liệu một cách khách quan, đáng tin cậy.
Cùng với sự phát triển vượt 1 TS. Trần Thị Thanh Hương, TS Nguyễn Kim Dung, Giáo trình Nguyên lý thống kê Kinh tế, NXB Lao động, 2022, trang 16 4 trội của công nghệ thông tin, thống kê được hỗ trợ và tiếp cận rất dễ dàng, dễ thực hiện hơn. Các con số, các thông tin được thu thập và phân tích trong thống kê đã giúp phản ánh bản chất, quy luật về lượng của hiện tượng, giúp cho hoạt động kiểm tra, giám sát, đánh giá các chương trình, kế hoạch và định hướng sự phát triển kinh tế - xã hội trong tương lai. Với các phương pháp phân tích và dự đoán thống kê, các nhà quản trị có thể phán đoán tình hình kinh tế trong tương lai để kịp thời đưa ra các quyết định phù hợp với sự vận động không ngừng của môi trường kinh doanh.1: Doanh thu bán hàng (Revenue) được hình thành bởi giá bán đơn vị sản phẩm (Price) và khối lượng sản phẩm (Quantity) tiêu thụ theo công thức: DT = p ´ q Thống kê nghiên cứu mức độ ảnh hưởng của giá bán đơn vị sản phẩm và lượng hàng tiêu thụ tới doanh thu.
Giả sử DT2022/ DT2021 = 115% , tức là năm 2022, doanh thu đã tăng 15% so với năm 2021. Để biết được trong 15% tăng của doanh thu năm 2022 , biến động của giá bán đơn vị sản phẩm làm doanh thu tăng bao nhiêu và biến động của khối lượng sản phẩm tiểu thụ làm doanh thu tăng bao nhiêu? Việc tăng doanh thu này là tốt hay không? Tương lai doanh thu sẽ đạt mức bao nhiêu? Thống kê sẽ cho ta câu trả lời trên cơ sở phân tích số liệu thực tế. Đối tượng nghiên cứu của thống kê học Đối tượng nghiên cứu của thống kê học là mặt lượng trong sự liên hệ mật thiết với mặt chất của các hiện tượng số lớn, trong điều kiện thời gian và không gian cụ thể.2 Tất cả các sự vật, hiện tượng trong tự nhiên, xã hội đều tồn tại hai mặt lượng và chất có quan hệ biện chứng chặt chẽ với nhau. Mặt chất của hiện tượng được biểu hiện thông qua mặt lượng.
Khi lượng thay đổi thì chất sẽ thay đổi theo các chiều hướng khác nhau tuỳ vào sự thay đổi của mặt lượng. Mặt chất của hiện tượng là mặt trừu tượng giúp ta phân biệt hiện tượng, sự vật này với những hiện tượng, sự vật khác. Do vậy, thống kê học nghiên cứu sự biến động, quy luật phát triển của mặt lượng của hiện tượng thông qua các con số, 2TS. Trần Thị Thanh Hương, TS Nguyễn Kim Dung, Giáo trình Nguyên lý thống kê Kinh tế, NXB Lao động, 2022, trang 19 5 các biểu hiện về lượng của hiện tượng để đưa ra các nhận định, kết luận về mặt chất của hiện tượng.2: Sau khi phân tích các thông tin về công ty X như vốn, tài sản, doanh thu, lợi nhuận, khả năng thanh toán, khả năng đảm bảo vốn…, ta có thể đánh giá tình hình tài chính của công ty X là tốt hay chưa.
Thống kê học nghiên cứu mặt lượng, mặt chất không chỉ của một hiện tượng riêng lẻ mà phải là nghiên cứu trên hiện tượng số lớn. Trong hiện tượng số lớn, mỗi hiện tượng cá biệt đều có đặc điểm riêng. Khi nghiên cứu một số đủ lớn các hiện tượng cá biệt thì các nhân tố ngẫu nhiên sẽ bị triệt tiêu làm bộc lộ nhân tố cơ bản, bản chất của hiện tượng. Thống kê học nghiên cứu tổng thể số lượng đủ lớn các hiện tượng kinh tế - xã hội, bao gồm nhiều đơn vị hoặc hiện tượng cá biệt tạo thành, sẽ rút ra được kết luận về bản chất, tính quy luật của sự vật, hiện tượng.3: Thống kê nghiên cứu về tỷ lệ sinh giữa bé trai và bé gái: Nếu chỉ nghiên cứu trong một số ít gia đình thì thấy có nơi nhiều bé trai, nơi nhiều bé gái.
Nhưng nếu nghiên cứu số lượng lớn các hộ gia đình thì thấy rằng tỷ lệ bé trai so với bé gái là xấp xỉ bằng nhau. Như vậy, khi nghiên cứu mặt lượng và nghiên cứu hiện tượng số lớn mới bộc lộ được tính chất của hiện tượng. Thống kê mặt lượng và mặt chất của hiện tượng cần phải được thực hiên trong điều kiện thời gian và địa điểm cụ thể. Mặt lượng bất kỳ hiện tượng kinh tế – xã hội đều thường xuyên biến động qua thời gian và qua không gian.
Khi điều kiện thời gian và không gian thay đổi, bản chất của sự vật, hiện tượng có thể cũng thay đổi theo. Do vậy, khi nghiên cứu thống kê, cần phải xác định rõ hiện tượng đó xảy ra tại thời điểm nào và ở đâu.4: Cùng là chai nước Lavie, nhưng giá bán tại các thời điểm, không gian khác nhau sẽ không giống nhau. Đối tượng nghiên cứu của thống kê học bao gồm các hiện tượng và quá trình kinh tế xã hội cơ bản sau đây: - Các hiện tượng về dân số - lao động như tổng số dân, độ tuổi của dân số, cơ cấu dân số, phân bố dân số, biến động dân số, lao động … - Các hiện tượng về quá trình sản xuất và tái sản xuất của cải vật chất của xã hội như quá trình sản xuất, phân phối, trao đổi, tiêu dùng… - Các hiện tượng về giáo dục, y tế, đời sống vật chất, văn hoá nghệ thuật được biểu hiện cụ thể bằng những tiêu chí, chỉ tiêu thống kê như mức sống của người dân, trình độ văn hoá, trình độ nghiệp vụ, số lượng bác sĩ, số lượng bệnh 6 viện, số lượng giáo viên, số lượng trường học, bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội, môi trường làm việc…. - Các hiện tượng về sinh hoạt chính trị, an ninh trật tự.