Giáo trình Nguyên lý Chủ nghĩa Mác-Lênin: Triết học, Kinh tế Chính trị, Chủ nghĩa Xã hội Khoa học

• Chuyên ngành: Chủ nghĩa Mác-Lênin
• Đề tài: Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin
• Loại tài liệu: Giáo trình

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình nguyên lý Mác Lênin

Giáo trình nguyên lý Mác-Lênin là hệ thống tri thức khoa học do C.Mác và Ph.Ăngghen sáng lập, được V.I.Lênin bảo vệ và phát triển. Giáo trình trình bày toàn diện ba bộ phận lý luận cơ bản: triết học, kinh tế chính trị và chủ nghĩa xã hội khoa học. Đây là nền tảng tư tưởng chỉ đạo cách mạng vô sản và quá trình xây dựng xã hội mới. Giáo trình nguyên lý Mác-Lênin không chỉ giải thích thế giới mà còn chỉ ra phương pháp cải tạo thế giới. Hệ thống tri thức này được xây dựng trên cơ sở kế thừa tinh hoa tư tưởng nhân loại, đồng thời vượt lên các học thuyết trước đó bằng phương pháp duy vật biện chứng. Giáo trình nguyên lý Mác-Lênin có giá trị lịch sử và thời đại sâu sắc, là công cụ nhận thức khoa học phục vụ sự nghiệp giải phóng con người. Nội dung giáo trình bao quát nhiều lĩnh vực: từ bản thể luận, nhận thức luận đến quy luật vận động xã hội, từ phân tích kinh tế hàng hóa đến sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân.

1.1. Khái niệm và bản chất của chủ nghĩa Mác Lênin

Chủ nghĩa Mác-Lênin là hệ thống các quan điểm và học thuyết khoa học về thế giới quan duy vật biện chứng và phương pháp luận biện chứng duy vật. Bản chất của hệ thống này nằm ở tính khoa học, tính cách mạng và tính nhân văn sâu sắc. Chủ nghĩa Mác-Lênin ra đời trên cơ sở kế thừa biện chứng những giá trị tư tưởng nhân loại. Hệ thống tư tưởng này đồng thời là khoa học về sự nghiệp tự giải phóng của giai cấp vô sản, giải phóng nhân dân lao động và giải phóng con người. Giáo trình nguyên lý Mác-Lênin trình bày hệ thống tri thức ấy một cách có hệ thống, logic và dễ tiếp cận.

1.2. Ba bộ phận cấu thành giáo trình nguyên lý Mác Lênin

Giáo trình nguyên lý Mác-Lênin gồm ba bộ phận lý luận cơ bản. Thứ nhất, triết học Mác-Lênin cung cấp hệ thống tri thức chung nhất về thế giới, về vị trí và vai trò của con người. Thứ hai, kinh tế chính trị Mác-Lênin nghiên cứu các quy luật chi phối quá trình sản xuất và trao đổi tư liệu sinh hoạt vật chất. Trọng tâm là quy luật vận động của hình thái kinh tế-xã hội tư bản chủ nghĩa và sự ra đời tất yếu của chủ nghĩa cộng sản. Thứ ba, chủ nghĩa xã hội khoa học trình bày tri thức về cách mạng xã hội chủ nghĩa và quá trình hình thành xã hội mới.

II. Phân tích nội dung cốt lõi của giáo trình nguyên lý Mác Lênin

Nội dung giáo trình nguyên lý Mác-Lênin được chia thành ba phần lớn. Phần thứ nhất trình bày triết học Mác-Lênin, bao gồm chủ nghĩa duy vật biện chứng, phép biện chứng duy vật và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Phần này đặt nền tảng thế giới quan và phương pháp luận cho toàn bộ hệ thống. Phần thứ hai giới thiệu kinh tế chính trị Mác-Lênin với ba chương trọng tâm: học thuyết giá trị, học thuyết giá trị thặng dư và học thuyết về chủ nghĩa tư bản độc quyền. Đây là công cụ sắc bén phân tích bản chất của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa. Phần thứ ba trình bày chủ nghĩa xã hội khoa học, bao gồm sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân, những quy luật tiến trình cách mạng xã hội chủ nghĩa và triển vọng xây dựng chủ nghĩa xã hội. Mỗi phần có nội dung riêng biệt nhưng liên kết chặt chẽ, tạo thành hệ thống lý luận hoàn chỉnh. Giáo trình nguyên lý Mác-Lênin thể hiện tính thống nhất hữu cơ giữa ba bộ phận cấu thành.

2.1. Triết học Mác Lênin và vấn đề cơ bản của triết học

Triết học Mác-Lênin bắt đầu từ việc giải quyết vấn đề cơ bản của triết học: mối quan hệ giữa vật chất và ý thức. Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định vật chất tồn tại khách quan, ý thức là sự phản ánh sáng tạo thế giới vật chất. Triết học Mác-Lênin vượt qua sự đối lập giữa chủ nghĩa duy vật siêu hình và phép biện chứng duy tâm. Ph.Ăngghen và V.I.Lênin đã phát triển phép biện chứng duy vật thành phương pháp nhận thức khoa học. Giáo trình nguyên lý Mác-Lênin trình bày hệ thống các quy luật và phạm trù của phép biện chứng duy vật một cách hệ thống.

2.2. Kinh tế chính trị Mác Lênin và quy luật kinh tế

Kinh tế chính trị Mác-Lênin nghiên cứu các quy luật kinh tế của quá trình sản xuất và trao đổi hàng hóa. Học thuyết giá trị giải thích bản chất của hàng hóa, lao động và giá trị. Học thuyết giá trị thặng dư chỉ ra nguồn gốc lợi nhuận trong nền kinh tế tư bản. Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước phân tích giai đoạn phát triển cao của chủ nghĩa tư bản. Giáo trình nguyên lý Mác-Lênin cung cấp công cụ phân tích sắc bén để hiểu bản chất của quan hệ kinh tế tư bản chủ nghĩa và xu hướng phát triển tất yếu của lịch sử.

III. Phương pháp học tập giáo trình nguyên lý Mác Lênin hiệu quả

Học tập giáo trình nguyên lý Mác-Lênin đòi hỏi phương pháp khoa học và tư duy biện chứng. Phương pháp đầu tiên là đọc có hệ thống, đi từ tổng quan đến chi tiết. Cần nắm vững cấu trúc ba phần của giáo trình trước khi đi sâu từng chương. Phương pháp thứ hai là liên hệ thực tiễn. Lý luận Mác-Lênin không phải giáo điều khô khan mà là công cụ nhận thức hiện thực sống động. Việc liên hệ với thực tiễn Việt Nam và thế giới giúp hiểu sâu sắc hơn các nguyên lý. Phương pháp thứ ba là tư duy phản biện, so sánh các quan điểm khác nhau để làm rõ tính khoa học của chủ nghĩa Mác-Lênin. Giáo trình nguyên lý Mác-Lênin cần được học đi học lại nhiều lần, mỗi lần sẽ phát hiện tầng ý nghĩa mới. Ghi chép, lập sơ đồ tư duy và thảo luận nhóm là những kỹ thuật hỗ trợ hiệu quả. Cuối cùng, cần đọc thêm các tác phẩm gốc của Mác, Ăngghen và Lênin để hiểu đầy đủ và sâu sắc nhất.

3.1. Phương pháp tiếp cận duy vật biện chứng khi nghiên cứu

Phương pháp duy vật biện chứng là linh hồn của giáo trình nguyên lý Mác-Lênin. Khi nghiên cứu, cần nhìn nhận sự vật trong mối liên hệ phổ biến, trong sự vận động và phát triển không ngừng. Không được tách rời lý luận khỏi thực tiễn. Phương pháp này đòi hỏi xem xét mọi hiện tượng trong quá trình phát sinh, phát triển và diệt vong. Giáo trình nguyên lý Mác-Lênin nhấn mạnh nguyên tắc lịch sử cụ thể: đánh giá sự kiện phải đặt trong bối cảnh lịch sử nhất định. Đây là chìa khóa để tiếp cận tri thức một cách khoa học và sáng tạo.

3.2. Liên hệ thực tiễn và vận dụng sáng tạo

Vận dụng giáo trình nguyên lý Mác-Lênin vào thực tiễn đòi hỏi tính sáng tạo, không máy móc rập khuôn. Thực tiễn cách mạng Việt Nam đã chứng minh giá trị của việc vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin. Đảng Cộng sản Việt Nam luôn nhấn mạnh phải kiên định đồng thời phát triển lý luận. Liên hệ thực tiễn giúp biến tri thức sách vở thành công cụ nhận thức sống động. Giáo trình nguyên lý Mác-Lênin cần được nghiên cứu trong mối quan hệ với các vấn đề cấp bách của đất nước và thời đại. Sự vận dụng sáng tạo là điều kiện để lý luận luôn tươi mới và có sức sống.

IV. Ý nghĩa và ứng dụng giáo trình nguyên lý Mác Lênin

Giáo trình nguyên lý Mác-Lênin có ý nghĩa to lớn trên nhiều phương diện. Về mặt lý luận, giáo trình cung cấp hệ thống tri thức khoa học về quy luật vận động của tự nhiên, xã hội và tư duy. Đây là nền tảng thế giới quan duy vật biện chứng và phương pháp luận biện chứng duy vật cho mọi hoạt động nhận thức. Về mặt thực tiễn, giáo trình nguyên lý Mác-Lênin là vũ khí tư tưởng sắc bén của giai cấp công nhân và nhân dân lao động. Hệ thống tri thức này chỉ ra con đường giải phóng con người khỏi áp bức, bóc lột. Trong bối cảnh hiện nay, giáo trình nguyên lý Mác-Lênin giúp phân tích bản chất các hiện tượng kinh tế-xã hội phức tạp. Giá trị thời đại của giáo trình thể hiện ở khả năng giải thích và dự báo xu hướng phát triển của thời đại. Ứng dụng giáo trình nguyên lý Mác-Lênin trong giáo dục-đào tạo góp phần xây dựng thế giới quan khoa học cho thế hệ trẻ. Đây là nhiệm vụ chiến lược của nền giáo dục cách mạng.

4.1. Giá trị lý luận và khoa học của giáo trình

Giá trị lý luận của giáo trình nguyên lý Mác-Lênin nằm ở tính hệ thống, tính khoa học và tính cách mạng. Giáo trình xây dựng hệ thống phạm trù, quy luật có logic chặt chẽ. Tính khoa học thể hiện ở phương pháp tiếp cận duy vật biện chứng mọi hiện tượng. Tính cách mạng nằm ở mục đích phục vụ sự nghiệp giải phóng con người. Giáo trình nguyên lý Mác-Lênin kế thừa và phát triển biện chứng tinh hoa tư tưởng nhân loại. Giá trị khoa học của giáo trình được kiểm chứng qua hơn một thế kỷ thực tiễn cách mạng thế giới.

4.2. Ứng dụng trong thực tiễn Việt Nam hiện nay

Giáo trình nguyên lý Mác-Lênin được ứng dụng rộng rãi trong thực tiễn Việt Nam. Trong lĩnh vực giáo dục-đào tạo, giáo trình là môn học bắt buộc trong chương trình đại học. Trong hoạt động lãnh đạo, các nguyên lý Mác-Lênin là cơ sở khoa học cho đường lối đổi mới. Việc vận dụng sáng tạo giáo trình nguyên lý Mác-Lênin giúp giải quyết các vấn đề kinh tế-xã hội phức tạp. Giáo trình cũng được ứng dụng trong nghiên cứu khoa học, phân tích chính sách và hoạch định chiến lược phát triển đất nước trong thời kỳ mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỤC LỤC Chương Nội dung Trang Mở đầu Nhập môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác- 2 Lênin 1 Chủ nghĩa duy vật biện chứng 23 2 Phép biện chứng duy vật 43 3 Chủ nghĩa duy vật lịch sử 87 4 Học thuyết giá trị 119 5 Học thuyết giá trị thặng dư 138 6 Học thuyết về chủ nghĩa tư bản độc quyền và chủ nghĩa tư 175 bản độc quyền nhà nước 7 Sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân và cách mạng xã hội 195 chủ nghĩa 8 Những vấn đề chính trị-xã hội có tính quy luật trong tiến 229 trình cách mạng xã hội chủ nghĩa 9 Chủ nghĩa xã hội- hiện thực và triển vọng 258-273 1 Phần thứ nhất. Triết học Mác-Lênin 2-118 2 Phần thứ hai. Kinh tế chính trị Mác-Lênin 119-194 3 Phần thứ ba. Chủ nghĩa xã hội khoa học 195-273 1 CHƯƠNG MỞ ĐẦU. NHẬP MÔN NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC-LÊNIN I. KHÁI LƯỢC VỀ CHỦ NGHĨA MÁC-LÊNIN 1. Chủ nghĩa Mác-Lênin và ba bộ phận cấu thành a. Chủ nghĩa Mác-Lênin Chủ nghĩa Mác-Lênin là “hệ thống các quan điểm và học thuyết”1 khoa học, gồm triết học, kinh tế chính trị và chủ nghĩa xã hội khoa học của C.Lênin bảo vệ và phát triển. Chủ nghĩa đó hình thành trên cơ sở kế thừa và phát triển biện chứng những giá trị lịch sử tư tưởng nhân loại để giải thích, nhận thức thực tiễn thời đại; là thế giới quan duy vật biện chứng và phương pháp luận biện chứng duy vật của nhận thức khoa học và thực tiễn cách mạng; là khoa học về sự nghiệp tự giải phóng giai cấp vô sản, giải phóng nhân dân lao động và giải phóng con người, về những quy luật chung nhất của cách mạng xã hội chủ nghĩa, xây dựng chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản, tạo nên hệ tư tưởng khoa học của giai cấp công nhân. Ba bộ phận lý luận cơ bản cấu thành chủ nghĩa Mác-Lênin - Nội dung chủ nghĩa Mác-Lênin bao gồm hệ thống tri thức phong phú2 bao quát nhiều lĩnh vực với những giá trị lịch sử, thời đại và khoa học to lớn; nhưng triết học, kinh tế chính trị và chủ nghĩa xã hội khoa học là những bộ phận lý luận quan trọng nhất. Triết học là hệ thống tri thức chung nhất về thế giới, về vị trí, vai trò của con người trong thế giới ấy. Kinh tế chính trị là hệ thống tri thức về những quy luật chi phối quá trình sản xuất và trao đổi tư liệu sinh hoạt vật chất trong đời sống xã hội mà trọng tâm của nó là những quy luật kinh tế của quá trình vận động, phát triển, diệt vong tất yếu của hình thái kinh tế-xã hội tư bản chủ nghĩa cũng như sự ra đời tất yếu của hình thái kinh tế-xã hội cộng sản chủ nghĩa. Chủ nghĩa xã hội khoa học là hệ thống tri thức chung nhất về cách mạng xã hội chủ nghĩa và quá trình hình thành, phát triển của hình thái kinh tế- xã hội cộng sản chủ nghĩa; về sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân trong sự nghiệp xây dựng hình thái kinh tế-xã hội đó.Lênin: Toàn tập, 2005, t.59 2 Bao gồm triết học, kinh tế chính trị, chủ nghĩa xã hội khoa học, kinh tế, chính trị, văn hóa, lịch sử, quân sự v.v 2 - Giữa các bộ phận lý luận cấu thành chủ nghĩa Mác-Lênin có sự khác nhau tương đối, thể hiện ở chỗ chủ nghĩa xã hội khoa học không nghiên cứu những quy luật xã hội tác động trong tất cả hoặc trong nhiều hình thái kinh tế-xã hội như chủ nghĩa duy vật lịch sử, mà chỉ nghiên cứu các quy luật đặc thù của sự hình thành, phát triển của hình thái kinh tế-xã hội cộng sản chủ nghĩa. Chủ nghĩa xã hội khoa học cũng không nghiên cứu các quan hệ kinh tế như kinh tế chính trị, mà chỉ nghiên cứu các quan hệ chính trị-xã hội của chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản. - Giữa các bộ phận lý luận cấu thành chủ nghĩa Mác-Lênin có sự thống nhất tương đối, thể hiện ở quan niệm duy vật về lịch sử mà tư tưởng chính của nó là do sự phát triển khách quan của lực lượng sản xuất nên từ một hình thái kinh tế-xã hội này nảy sinh ra một hình thái kinh tế-xã hội khác tiến bộ hơn và chính quan niệm như thế đã thay thế sự lộn xộn, tùy tiện trong các quan niệm về xã hội trong các học thuyết trước đó; thể hiện ở việc C.Ăngghen vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và phép biện chứng duy vật vào việc nghiên cứu kinh tế, từ đó sáng tạo ra học thuyết giá trị thặng dư để nhận thức chính xác sự xuất hiện, phát triển và diệt vong tất yếu của chủ nghĩa tư bản. Đến lượt mình, học thuyết giá trị thặng dư cùng với quan niệm duy vật về lịch sử đã đưa sự phát triển của chủ nghĩa xã hội từ không tưởng đến khoa học. Bởi vậy, chủ nghĩa Mác-Lênin “cung cấp cho loài người và nhất là cho giai cấp công nhân, những công cụ nhận thức vĩ đại”3 và “kiên định chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động của Đảng”4. Khái lược sự ra đời và phát triển của chủ nghĩa Mác-Lênin a. Những điều kiện, tiền đề cho sự ra đời của chủ nghĩa Mác - Điều kiện kinh tế-xã hội + Vào cuối thế kỷ XVIII đến giữa thế kỷ XIX, cuộc cách mạng công nghiệp diễn ra ở nước Anh, sau đó mau chóng lan rộng ra các nước tây Âu tiên tiến. Cuộc cách mạng đó đã không những đánh dấu bước chuyển từ sản xuất thủ công sang sản xuất công nghiệp, làm cho phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa trở thành hệ thống kinh tế 3 V.Lênin: Toàn tập, 2005, t.54 4 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006, tr.260 3 thống trị, tính hơn hẳn của chế độ tư bản so với chế độ phong kiến thể hiện rõ nét, mà còn làm thay đổi sâu sắc cục diện xã hội mà trước hết là sự hình thành và phát triển của giai cấp vô sản. Đồng thời với sự phát triển đó, mâu thuẫn vốn có, nội tại nằm trong phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa ngày càng thể hiện sâu sắc và gay gắt hơn. Đó là mâu thuẫn giữa tính xã hội của quá trình sản xuất và trình độ phát triển ngày càng cao của lực lượng sản xuất với hình thức sở hữu tư liệu sản xuất tư nhân và phân chia sản phẩm xã hội bất bình đẳng. Sản phẩm xã hội tăng lên nhưng lý tưởng tự do, bình đẳng, bác ái không được thực hiện. Bất công xã hội tăng, đối kháng xã hội thêm sâu sắc mà tiêu biểu là cuộc khủng hoảng kinh tế năm 1825; người lao động bị bần cùng hoá vì bị bóc lột + Mâu thuẫn giữa vô sản với tư sản, vốn mang tính đối kháng, đã biểu hiện thành đấu tranh giai cấp. Khởi nguồn là cuộc khởi nghĩa của thợ dệt Lyông (1831, 1834) đã vạch ra một điều bí mật quan trọng- đó là cuộc đấu tranh diễn ra bên trong xã hội, giữa giai cấp những người có của và giai cấp những kẻ không có gì hết; phong trào Hiến chương ở Anh (1830-1840) là phong trào cách mạng vô sản to lớn đầu tiên, thật sự có tính chất quần chúng và có hình thức chính trị. Sự phát triển nhanh chóng của giai cấp vô sản và cuộc đấu tranh của thợ dệt ở Xilêdi năm 1844 ở Đức mang tính giai cấp tự phát đã dẫn đến sự ra đời Đồng minh những người chính nghĩa- một tổ chức vô sản cách mạng. Đến những năm 40 của thế kỷ XIX, giai cấp vô sản xuất hiện với tư cách là một lực lượng chính trị-xã hội độc lập và đã ý thức được những lợi ích cơ bản của mình để tiến hành đấu tranh tự giác chống giai cấp tư sản. Những vấn đề của thời đại do sự phát triển của chủ nghĩa tư bản nảy sinh được phản ánh từ những lập trường giai cấp khác nhau, hình thành nên những học thuyết triết học, kinh tế và chính trị-xã hội khác nhau để lý giải về những khuyết tật của xã hội tư bản đương thời, sự cần thiết phải thay thế nó bằng xã hội hiện thực được tự do, bình đẳng, bác ái theo những lập trường khác nhau đã sản sinh ra nhiều hình thức lý luận về chủ nghĩa xã hội như chủ nghĩa xã hội phong kiến, chủ nghĩa xã hội tư sản, chủ nghĩa xã hội tiểu tư sản, chủ nghĩa xã hội chân chính Đức v. 4 Thực tiễn xã hội như vậy nảy sinh yêu cầu khách quan là những vấn đề mà thời đại đặt ra phải được soi sáng và giải đáp về mặt lý luận trên lập trường của giai cấp vô sản. Phải trả lời rõ ràng những vấn đề mà mọi giai cấp trong xã hội quan tâm là số phận của loài người sẽ ra sao; lực lượng nào đóng vai trò chủ yếu trong cuộc đấu tranh cho tương lai của nhân loại. Đó là điều kiện kinh tế-xã hội cho sự xuất hiện của chủ nghĩa Mác và chủ nghĩa Mác xuất hiện với tư cách là hệ tư tưởng khoa học của giai cấp vô sản- phong trào công nhân đã bước sang giai đoạn phát triển mới về chất vì đã có lý luận khoa học và cách mạng dẫn đường.Lênin, toàn bộ thiên tài của C.Mác chính là ở chỗ học thuyết của ông ra đời là sự thừa kế thẳng và trực tiếp những học thuyết triết học, kinh tế chính trị học và chủ nghĩa xã hội của các đại biểu xuất sắc nhất + Triết học cổ điển Đức là nguồn gốc lý luận trực tiếp của triết học Mác (đặc biệt là phép biện chứng duy tâm của Hêghen và tư tưởng duy vật về những vấn đề cơ bản của triết học của Phoiơbắc). Phép biện chứng duy tâm của Hêghen phê phán phép siêu hình; xây dựng phép biện chứng từ phạm trù “ý niệm tuyệt đối”, coi phát triển là nguyên lý cơ bản nhất của phép biện chứng với phạm trù trung tâm là tha hoá và khẳng định tha hoá diễn ra ở mọi nơi, mọi lúc trong cả tự nhiên, xã hội và tinh thần.Ăngghen đã kế thừa Hêghen bằng cách duy vật hóa những “hạt nhân hợp lý” của phép biện chứng để xây dựng nên phép biện chứng duy vật. Những quan điểm duy vật về giới tự nhiên của Phoiơbắc chứng minh thế giới là thế giới vật chất; cơ sở tồn tại của giới tự nhiên chính là giới tự nhiên không do ai sáng tạo ra và tồn tại độc lập với ý thức.