Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Nghiên cứu Kinh doanh (Business Research) (Tái bản lần thứ 2, năm 2014) do Bộ môn Quản trị Doanh nghiệp, Khoa Quản trị Kinh doanh, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân tổ chức biên soạn, Nhà xuất bản Đại học Kinh tế Quốc dân ấn hành. Công trình do PGS. TS. Lê Công Hoa làm Chủ biên và PGS. TS. Nguyễn Thành Hiếu làm Đồng chủ biên, cùng sự tham gia biên soạn của các giảng viên, nghiên cứu sinh: Đào Thanh Tùng, Trần Quang Huy, NCS. Hoàng Thanh Hương, Đỗ Thị Đông, NCS. Vũ Hoàng Nam và Hà Sơn Tùng.

       HỆ THỐNG KIẾN THỨC BỔ TRỢ & LIÊN KẾT LIÊN NGÀNH

Trong khung chương trình đào tạo đại học và sau đại học ngành Quản trị Kinh doanh, môn học Nghiên cứu Kinh doanh giữ vị trí nền tảng về phương pháp luận và kỹ thuật xử lý dữ liệu. Môn học liên kết chặt chẽ và cung cấp công cụ nghiên cứu cho các học phần chuyên sâu như Quản trị Chiến lược, Quản trị Tác nghiệp, Quản trị Hậu cần, Quản trị Marketing, Quản trị Nhân sự, Quản trị Tài chính, Quản trị Công nghệ và Quản trị Chất lượng.

Mục tiêu đào tạo cốt lõi của giáo trình là trang bị cho người học hệ thống lý luận hiện đại, các quy trình, công cụ thu thập và xử lý dữ liệu nhằm chuyển dịch phương thức ra quyết định quản trị từ việc phụ thuộc vào trực giác, kinh nghiệm chủ quan sang phương thức ra quyết định dựa trên hệ thống thông tin khách quan, có căn cứ khoa học. Cấu trúc tài liệu tiếp cận theo tiến trình logic của một dự án nghiên cứu thực tế, tham khảo khung lý thuyết chuẩn hóa của các học giả quốc tế như William G. Zikmund, Donald R. Cooper, Pamela S. Schindler, Jill Hussey và Roger Hussey, kết hợp các tình huống khảo sát thực tế tại doanh nghiệp.

Nội dung kiến thức cốt lõi

       QUY TRÌNH TIẾN HÀNH NGHIÊN CỨU KINH DOANH CHUẨN TẮC

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai qua 8 chương chuyên đề tương ứng với toàn bộ các giai đoạn của quy trình nghiên cứu khoa học trong quản trị:

  • Chương 1: Quá trình nghiên cứu kinh doanh (PGS. TS. Lê Công Hoa biên soạn): Phân tích bản chất, phạm vi của môn học (theo góc độ hẹp trong doanh nghiệp vì lợi nhuận và góc độ mở rộng sang tổ chức phi lợi nhuận); xác định 3 điều kiện ra quyết định thực hiện nghiên cứu (giới hạn thời gian, sự sẵn có của dữ liệu, phân tích chi phí - lợi ích); mô hình hóa hệ thống câu hỏi quản lý - nghiên cứu 5 cấp độ; chuẩn mực đạo đức đối với đối tượng điều tra, chủ thể đặt hàng và nghiên cứu viên.
  • Chương 2: Đề xuất nghiên cứu kinh doanh (Trần Quang Huy biên soạn): Trình bày chức năng của bản đề xuất (đóng vai trò như văn kiện dự thầu hoặc bản kế hoạch hành động); phân loại đề xuất bên trong (nội bộ) và đề xuất bên ngoài theo mức độ phức tạp; cấu trúc chuẩn tắc 14 thành phần của một bản đề xuất nghiên cứu.
  • Chương 3: Thiết kế nghiên cứu (Đào Thanh Tùng và PGS. TS. Nguyễn Thành Hiếu biên soạn): Các dạng thiết kế nghiên cứu (nghiên cứu khám phá, mô tả, nhân quả); các phương thức thu thập dữ liệu bằng bảng hỏi, phỏng vấn sâu, quan sát hoặc thiết kế thực nghiệm.
  • Chương 4: Thu thập dữ liệu thứ cấp và sơ cấp (PGS. TS. Nguyễn Thành Hiếu và Hà Sơn Tùng biên soạn): Kỹ thuật khai thác dữ liệu thứ cấp (báo cáo nội bộ, dữ liệu ngành, tài liệu thống kê); phương pháp và công cụ thu thập dữ liệu sơ cấp thực địa.
  • Chương 5: Thiết kế mẫu và phương pháp chọn mẫu (NCS. Hoàng Thanh Hương biên soạn): Xác định tổng thể nghiên cứu; các phương pháp chọn mẫu xác suất (ngẫu nhiên đơn giản, phân tầng, theo cụm) và phi xác suất (thuận tiện, phán đoán, định mức, quả cầu tuyết); quy trình kiểm định thí điểm (pilot test) với quy mô mẫu nhỏ từ 25 đến 100 đối tượng.
  • Chương 6: Phân tích định tính và phân tích định lượng (PGS. TS. Nguyễn Thành Hiếu biên soạn): Phương pháp cô đọng dữ liệu, mã hóa thông tin; kỹ thuật phân tích thống kê mô tả và thống kê suy luận; xác lập các hàm toán học mô tả mối quan hệ giữa các biến số kinh doanh.
  • Chương 7: Kiểm định giả thiết (NCS. Vũ Hoàng Nam biên soạn): Quy trình thiết lập giả thuyết thống kê ($H_0$, $H_1$); lựa chọn các tiêu chuẩn kiểm định thống kê tương ứng với từng dạng thang đo và đặc tính của dữ liệu.
  • Chương 8: Báo cáo kết quả nghiên cứu (Đỗ Thị Đông biên soạn): Cấu trúc hoàn chỉnh của báo cáo khoa học (tóm tắt điều hành, phương pháp luận, kết quả phân tích, chiến lược ứng dụng, phụ lục kỹ thuật); kỹ thuật trình bày bảng biểu, đồ thị phục vụ công tác ra quyết định quản trị.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống nguyên lý nghiên cứu khoa học ứng dụng thông qua các mô hình lý thuyết:

  HỆ THỐNG CÂU HỎI NGHIÊN CỨU - QUẢN LÝ (MÔ HÌNH ZIKMUND)
  1. Phân cấp hệ thống câu hỏi nghiên cứu - quản lý (Mô hình Zikmund): Chuyển dịch từ Vấn đề quản lý (triệu chứng thực tế phát sinh) $\rightarrow$ Câu hỏi quản lý (thuộc các nhóm: xác định mục tiêu, đánh giá giải pháp, hoặc kiểm soát tình huống) $\rightarrow$ Hoạt động khảo sát thăm dò $\rightarrow$ Câu hỏi nghiên cứu $\rightarrow$ Câu hỏi điều tra $\rightarrow$ Câu hỏi đo lường (phiếu điều tra hoặc biên bản quan sát).
  2. Khung đánh giá tính khả thi của dự án nghiên cứu: Phân tích quyết định nghiên cứu như một khoản đầu tư dựa trên 3 tiêu chí: tỷ suất lợi nhuận kỳ vọng của dự án, sự chênh lệch giữa giá trị thông tin mang lại so với chi phí thu thập, và hiệu quả tối ưu hóa nguồn lực tài chính sẵn có.
  3. Hệ tiêu chuẩn đạo đức nghiên cứu kinh doanh:
    • Đối với đối tượng nghiên cứu: Quyền bảo vệ thể chất, sự thoải mái tinh thần, quyền riêng tư; nguyên tắc đồng thuận (informed consent); kỹ thuật xử lý thông tin giấu điểm (deception) và bắt buộc thực hiện thủ tục thẩm vấn giải thích sau nghiên cứu (debriefing).
    • Đối với chủ thể nghiên cứu (khách hàng đặt hàng): Quyền giữ bí mật danh tính doanh nghiệp (tách biệt chủ thể), quyền nhận kết quả nghiên cứu khách quan; chế tài đối với các hành vi sai lệch (sửa đổi dữ liệu, diễn giải theo ý chí chủ quan của ban quản lý).
    • Đối với nghiên cứu viên: Đảm bảo an toàn thực địa, nguyên tắc chọn mẫu trung thực, không ngụy tạo kết quả khảo sát.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng kỹ thuật: Xây dựng công cụ đo lường (bảng câu hỏi đóng, mở, thang đo); thiết kế phương án chọn mẫu xác suất và phi xác suất; áp dụng các kỹ thuật xử lý dữ liệu thô, giảm chiều dữ liệu và phân tích thống kê.
  • Kỹ năng phân tích: Khả năng bóc tách, phân biệt giữa hiện tượng ("triệu chứng" như giảm doanh thu, tăng tồn kho) và bản chất vấn đề quản trị; kỹ năng tổng quan tài liệu học thuật gốc để xác định khoảng trống nghiên cứu.
  • Kỹ năng thực hành chuyên môn: Soạn thảo hoàn chỉnh hồ sơ đề xuất nghiên cứu kinh doanh đạt tiêu chuẩn tham gia dự thầu; lập dự toán ngân sách (theo tỷ lệ cố định doanh thu, theo chức năng, hoặc theo nhiệm vụ dự án); thiết kế quy trình kiểm định thí điểm và viết báo cáo nghiên cứu phục vụ điều hành.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình triển khai phương pháp tiếp cận sư phạm dựa trên tiến trình logic và giải quyết vấn đề thực tiễn thông qua các điển cứu trường hợp (case studies) có cấu trúc rõ ràng:

  • Tình huống Công ty Máy tính ABC: Minh họa quy trình xử lý khủng hoảng dịch vụ sau bán hàng và phàn nàn của khách hàng về bộ phận sửa chữa. Điển cứu dẫn dắt người học qua 3 giai đoạn khảo sát: (1) Khảo sát dữ liệu ngoài qua các tạp chí máy tính chuyên ngành; (2) Trao đổi trực tiếp với ban giám đốc và phỏng vấn các nhà quản lý dịch vụ, bao bì đóng gói; (3) Khảo sát thực địa tại trung tâm sửa chữa, phân tích thư khiếu nại. Từ đó hình thành hệ thống câu hỏi nghiên cứu về chất liệu đóng gói (xốp cứng thay cho xốp mềm), phương thức vận chuyển (đường hàng không thay vì đường bộ) và việc thành lập các trung tâm dịch vụ sửa chữa vệ tinh tại các thành phố lớn.
                  CASE STUDY CÔNG TY MÁY TÍNH ABC
  • Tình huống Ngân hàng XYZ: Xử lý tình trạng sụt giảm lợi nhuận hoạt động. Tình huống minh chứng cách phân chia vấn đề nghiên cứu thành hai giả thiết nguyên nhân: tỷ lệ lãi suất cho vay thấp hoặc chi phí hoạt động cao; sử dụng dữ liệu đối sánh từ Hiệp hội Thương mại để điều chỉnh câu hỏi quản lý sang định vị năng lực cạnh tranh dài hạn của ngân hàng.

Phương pháp đánh giá và tự học được thiết lập thông qua hệ thống câu hỏi ôn tập lý thuyết cuối mỗi chương (như phạm vi môn học, điều kiện tiến hành nghiên cứu, các lỗi thường gặp như "hội chứng kỹ thuật ưa thích", hệ thống lưu trữ nghèo nàn, nghiên cứu bị chi phối bởi động cơ chính trị) và bài tập thực hành yêu cầu người học tự xây dựng trọn vẹn một cây hệ thống câu hỏi quản lý cho một vấn đề thực tế tại doanh nghiệp.

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình Nghiên cứu Kinh doanh phiên bản tái bản lần thứ 2 cập nhật các nội dung học thuật dựa trên việc tham khảo hệ thống giáo trình chuẩn của các trường đại học quốc tế, đáp ứng các tiêu chuẩn phương pháp luận hiện đại:

  MA TRẬN MỨC ĐỘ PHỨC TẠP CỦA ĐỀ XUẤT NGHIÊN CỨU (BẢNG 2.1)
  • Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang bối cảnh kinh doanh toàn cầu: Giáo trình phân tích tính đa dạng của các phân khúc thị trường quốc tế dưới tác động của văn hóa, tôn giáo, ngôn ngữ và thói quen tiêu dùng. Tài liệu trích dẫn nghiên cứu thực nghiệm của công ty Scantel (Anh) về thị hiếu màu sắc tiêu dùng tại các quốc gia: người tiêu dùng Pháp ưa chuộng màu đỏ tía, người tiêu dùng Anh ưa chuộng màu trắng, trong khi màu đỏ tươi không được chấp nhận tại hai thị trường này nhưng lại phổ biến tại Mỹ.
       NGHIÊN CỨU THỊ TRƯỜNG ĐA VĂN HÓA CỦA SCANTEL (ANH)
  • Hệ thống hóa chuẩn mực cấu trúc đề xuất nghiên cứu: Cung cấp ma trận phân loại đề xuất nghiên cứu theo nguồn gốc (bên trong/bên ngoài) và mức độ phức tạp (Bảng 2.1), đồng thời chuẩn hóa bảng danh mục 14 thành phần cốt lõi của một đề xuất nghiên cứu kỹ thuật (Bảng 2.2), bao gồm: tóm tắt đề xuất, vấn đề nghiên cứu, mục tiêu, tổng quan tài liệu, tầm quan trọng/lợi ích, thiết kế nghiên cứu, phân tích dữ liệu, hình thức trình bày kết quả, năng lực nghiên cứu viên, ngân sách dự toán, kế hoạch thực hiện, nguồn lực đặc thù, quản trị dự án, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục.

Đối tượng sử dụng giáo trình

  1. Sinh viên đại học khối ngành Kinh tế và Quản trị: Giáo trình được thiết kế làm tài liệu học tập bắt buộc cho sinh viên đại học chính quy các ngành Quản trị Kinh doanh, Quản trị Doanh nghiệp, Marketing, Quản trị Nhân lực, Thương mại, Tài chính - Ngân hàng từ năm thứ ba trở đi.
  2. Học viên cao học và nghiên cứu sinh: Cung cấp khung lý thuyết phương pháp luận nghiên cứu khoa học, phương pháp xây dựng đề cương nghiên cứu, kỹ thuật tổng quan tài liệu gốc và công cụ kiểm định thống kê cho luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ.
  3. Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần nền tảng bao gồm: Toán cao cấp, Lý thuyết Xác suất và Thống kê toán, Tin học đại cương, Kinh tế lượng, Điều tra xã hội học và các môn học nhập môn Quản trị học.
  4. Giảng viên và chuyên gia thực hành: Tài liệu phục vụ giảng viên biên soạn đề cương bài giảng; cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn tắc cho các nhà quản trị doanh nghiệp, cán bộ phòng ban nghiên cứu phát triển (R&D), các chuyên gia phân tích thị trường và tư vấn quản trị độc lập trong quá trình lập hồ sơ dự thầu và triển khai các dự án nghiên cứu ứng dụng.

Câu hỏi thường gặp


1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng học tập nào?
   • Sinh viên bậc đại học và sau đại học (học viên cao học, nghiên cứu
     sinh) ngành Quản trị Kinh doanh.
   • Các nhà nghiên cứu, chuyên viên R&D, cán bộ tư vấn quản trị dự thầu.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận?
   • Toán học, Tin học ứng dụng.
   • Thống kê kinh doanh, Kinh tế lượng.
   • Phương pháp điều tra xã hội học và kiến thức cơ sở ngành QTKD.

3. Điểm khác biệt cốt lõi về phương pháp tiếp cận của giáo trình là gì?
   • Tiếp cận hệ thống dựa trên mô hình phân cấp câu hỏi 5 tầng của Zikmund.
   • Chuẩn hóa 14 mục văn kiện đề xuất nghiên cứu dự thầu (Bảng 2.2).
   • Tích hợp hệ thống các quy định đạo đức nghiên cứu đối với 3 chủ thể.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?
   • Bám sát tiến trình xử lý vấn đề từ Chương 1 đến Chương 8.
   • Tự giải quyết các case study thực tế (Công ty ABC, Ngân hàng XYZ).
   • Thực hành thiết lập hệ thống câu hỏi quản lý - nghiên cứu cuối chương.

5. Tài liệu bổ trợ và nguồn trích dẫn kèm theo giáo trình gồm những gì?
   • Nghiên cứu kinh điển của William G. Zikmund (2001).
   • Các công trình của Donald R. Cooper & Pamela S. Schindler.
   • Lý thuyết phương pháp luận của Jill Hussey & Roger Hussey.

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được biên soạn phục vụ trực tiếp sinh viên chuyên ngành Quản trị Kinh doanh ở bậc đại học và sau đại học (học viên cao học, nghiên cứu sinh). Ngoài ra, tài liệu phù hợp cho các nhà quản trị doanh nghiệp, chuyên viên phân tích thị trường, chuyên viên lập kế hoạch chiến lược và các tổ chức tư vấn cần chuẩn hóa quy trình điều tra, thu thập thông tin và ra quyết định.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Để tiếp thu đầy đủ nội dung giáo trình, người học cần có kiến thức cơ sở vững chắc về Toán học, Thống kê kinh tế, Kinh tế lượng, Tin học ứng dụng, Điều tra xã hội học và kiến thức tổng quan về các môn học chức năng trong quản trị như Marketing, Nhân sự, Tài chính, Sản xuất và Quản trị chiến lược.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu khác?

Giáo trình phân định rõ ràng giữa "vấn đề quản trị" và "vấn đề nghiên cứu", chuẩn hóa quy trình thiết lập hệ thống câu hỏi 5 cấp độ theo chuẩn mực quốc tế của Zikmund. Đồng thời, tài liệu cung cấp khung hướng dẫn chi tiết về cấu trúc đề xuất nghiên cứu kỹ thuật (14 đề mục) và hệ thống hóa các chuẩn mực đạo đức bắt buộc đối với 3 chủ thể: đối tượng khảo sát, khách hàng/chủ dự án và nghiên cứu viên thực địa.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Người học nên tiếp cận tuần tự theo logic 8 bước của quá trình nghiên cứu: từ xác định vấn đề, viết đề xuất nghiên cứu, thiết kế thu thập dữ liệu đến phân tích và lập báo cáo. Cần thực hành giải quyết các bài tập ứng dụng cuối mỗi chương, đặc biệt là bài tập thiết lập cây câu hỏi quản lý - nghiên cứu dựa trên các tình huống thực tế của doanh nghiệp.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Giáo trình được xây dựng dựa trên nguồn tài liệu tham khảo học thuật quốc tế tiêu biểu, bao gồm các công trình nghiên cứu về Business Research Methods của William G. Zikmund (2001), Donald R. Cooper & Pamela S. Schindler, cùng các nghiên cứu chuyên sâu về phương pháp luận của Jill Hussey & Roger Hussey.

Kết luận

Giáo trình Nghiên cứu Kinh doanh của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân đóng vai trò là tài liệu chuẩn tắc về phương pháp luận và kỹ thuật nghiên cứu khoa học ứng dụng trong quản trị kinh doanh. Giá trị cốt lõi của tác phẩm thể hiện ở việc hệ thống hóa toàn bộ quy trình nghiên cứu khoa học: từ khâu phát hiện triệu chứng quản trị, thiết lập hệ thống câu hỏi 5 cấp độ, soạn thảo bản đề xuất dự thầu 14 thành phần, cho đến kỹ thuật xử lý dữ liệu và trình bày báo cáo ứng dụng. Lộ trình học tập đề xuất là tiếp cận tuần tự qua 8 chương chuyên đề, kết hợp phân tích các điển cứu thực tiễn (như bài toán vận tải - dịch vụ của Công ty Máy tính ABC, bài toán biên lợi nhuận của Ngân hàng XYZ) và tham chiếu các công trình phương pháp luận quốc tế liên quan để hoàn thiện năng lực ra quyết định dựa trên dữ liệu.