TỔNG QUAN HỌC THUẬT: GIÁO TRÌNH MARKETING THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ

Thông tin xuất bản:

  • Tên giáo trình: Giáo trình Marketing Thương mại điện tử
  • Chủ biên: TS. Nguyễn Hoàng Việt
  • Đồng tác giả: GS. TS. Nguyễn Bách Khoa, TS. Nguyễn Hoàng Long, ThS. Đỗ Thị Bình, ThS. Nguyễn Thị Uyên, CN. Nguyễn Phương Linh, CN. Nguyễn Ngọc Vinh, CN. Vũ Thị Thu Hà
  • Cơ quan thẩm định và ban hành: Trường Đại học Thương mại – Bộ môn Quản trị chiến lược
  • Nhà xuất bản: Nhà xuất bản Thống Kê, Hà Nội (2011)

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Marketing Thương mại điện tử do TS. Nguyễn Hoàng Việt chủ biên, được Nhà xuất bản Thống Kê phát hành năm 2011. Đây là học phần cốt lõi thuộc khối kiến thức chuyên môn, chuyên ngành của chương trình đào tạo trình độ đại học chuyên ngành "Quản trị thương mại điện tử" tại Trường Đại học Thương mại. Giáo trình được sửa chỉnh và biên soạn lại dựa trên quy định xuất bản giáo trình của Trường Đại học Thương mại sau quá trình giảng dạy thực tế cho 3 khóa tốt nghiệp thuộc Bộ môn Quản trị chiến lược.

Mục tiêu học tập của giáo trình là trang bị cho sinh viên hệ thống kiến thức, kỹ năng và phương pháp luận khoa học để triển khai các hoạt động marketing trong doanh nghiệp thương mại điện tử, từ cấp độ quản trị chiến lược đến quản trị chiến thuật. Chuẩn đầu ra hướng tới việc người học nắm vững quy trình hoạch định, thực thi và kiểm soát các nỗ lực marketing số nhằm thỏa mãn nhu cầu giá trị của khách hàng mục tiêu và tối ưu hóa hiệu quả kinh doanh.

Giáo trình được cấu trúc thành 9 chương, tiếp cận marketing thương mại điện tử theo hai trục chính: tiếp cận giá trị cung ứng cho khách hàng và tiếp cận quản trị tri thức. Cấu trúc nội dung vận hành từ các vấn đề tổng quan về môi trường, phân tích hành vi khách hàng và quản trị dữ liệu, tiến tới hoạch định chiến lược (STP), thực thi các chính sách hỗn hợp (4Ps điện tử) và kết thúc bằng việc kiểm tra, đánh giá hiệu quả.

Đặc điểm học thuật của giáo trình thể hiện ở việc tích hợp lý thuyết marketing kinh điển (quan điểm của GS. Philip Kotler, GS. TS. Nguyễn Bách Khoa) với các mô hình kinh doanh điện tử hiện đại (mô hình ESP của Judy Strauss và Adel El-Ansary), đồng thời kết hợp chặt chẽ với khung khổ pháp lý thực tế tại Việt Nam (Luật Giao dịch điện tử 2005, Luật Công nghệ thông tin 2006).


Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình gồm 9 chương được thiết kế theo tiến trình logic của quá trình quản trị:

  • Chương 1: Tổng quan về Marketing thương mại điện tử: Trình bày định nghĩa marketing thương mại điện tử (TMĐT) và quản trị marketing TMĐT; bản chất và 6 đặc điểm riêng (hoạt động 24/7, tốc độ giao dịch, phạm vi toàn cầu, đa dạng hóa sản phẩm, tính tương tác cao và sự xuất hiện của hàng hóa số hóa); 10 mô hình ứng dụng TMĐT trong kinh doanh; mô hình ESP (Môi trường - Chiến lược - Hiệu quả); quá trình quản trị marketing TMĐT gồm 6 bước; các nhân tố ảnh hưởng từ môi trường pháp lý, công nghệ và thị trường điện tử (B2B, B2C, B2G, C2C, G2G...).
  • Chương 2: Hành vi mua của khách hàng điện tử: Phân tích bối cảnh người tiêu dùng thế kỷ 21, tình hình sử dụng Internet và các trở ngại trực tuyến; phân tích các nhân tố môi trường và nhân tố cá nhân tác động đến quá trình quyết định mua; mô hình hành vi trao đổi và kết quả của quá trình trao đổi qua mạng.
  • Chương 3: Quản trị tri thức & thông tin marketing thương mại điện tử: Hệ thống hóa khái niệm tri thức marketing; mô hình chuyển giao dữ liệu SDS; quản trị cơ sở dữ liệu (dữ liệu thứ cấp và sơ cấp); các phương pháp nghiên cứu và thu thập dữ liệu trực tuyến.
  • Chương 4: Marketing chiến lược & lập kế hoạch marketing thương mại điện tử: Cung cấp phương pháp phân đoạn thị trường điện tử, lựa chọn khách hàng mục tiêu, xây dựng cộng đồng điện tử và các chiến lược định vị giá trị; quy trình lập kế hoạch e-marketing và thiết lập ma trận chiến lược - mục tiêu.
  • Chương 5: Quản trị sản phẩm chào hàng trong thương mại điện tử: Phân loại sản phẩm chào hàng; các thuộc tính sản phẩm và quản trị thương hiệu điện tử; dịch vụ hỗ trợ khách hàng trực tuyến và các chiến lược phát triển sản phẩm mới.
  • Chương 6: Quản trị định giá trong thương mại điện tử: Phân tích quan điểm về giá từ phía người mua và người bán; các nhân tố tác động đến việc định giá; các chiến lược định giá cố định, định giá biến đổi, định giá năng động và đấu giá trực tuyến.
  • Chương 7: Quản trị truyền thông marketing thương mại điện tử: Trình bày hệ thống công cụ truyền thông tích hợp (IMC) trực tuyến; quảng cáo trực tuyến; PR trực tuyến (xây dựng nội dung, sự kiện và cộng đồng ảo); xúc tiến bán trực tuyến (coupon, dùng thử hàng mẫu); marketing trực tiếp (Email Opt-in, Opt-out và tin nhắn SMS).
  • Chương 8: Phân phối trong thương mại điện tử: Bản chất kênh phân phối điện tử và xu thế loại bỏ trung gian; mô hình môi giới, trung gian thương mại, bán lẻ trực tuyến và quản trị logistics điện tử (e-logistics).
  • Chương 9: Kiểm tra & đánh giá marketing thương mại điện tử: Quy trình kiểm tra, nội dung kiểm soát và mô thức kiểm soát chương trình e-marketing thông qua Thẻ điểm cân bằng (BSC) và chỉ số hoàn vốn đầu tư (ROI).

Logic phát triển nội dung tuân thủ chu trình quản trị khoa học: Phân tích bối cảnh và thu thập tri thức dữ liệu (Chương 1–3) $\rightarrow$ Hoạch định chiến lược STP và lập kế hoạch (Chương 4) $\rightarrow$ Thiết kế, triển khai phối thức 4Ps điện tử (Chương 5–8) $\rightarrow$ Đo lường, kiểm soát và điều chỉnh (Chương 9).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống lý thuyết và khung phân tích chuyên ngành:

  • Lý thuyết nền tảng: Lý thuyết về thị trường và hành vi trao đổi của Philip Kotler; lý thuyết quản trị thương mại của Nguyễn Bách Khoa; lý luận về tác động của toàn cầu hóa và công nghệ thông tin từ luận điểm "Thế giới phẳng" của Thomas Friedman.
  • Mô hình và khung phân tích:
    • Mô hình ESP (Environment - Strategy - Performance) của Judy Strauss và Adel El-Ansary, mô tả sự tác động từ môi trường vĩ mô qua ma trận TOWS để hình thành chiến lược và đo lường kết quả.
    • Mô hình quá trình quản trị marketing TMĐT 6 bước: Phân tích tình thế $\rightarrow$ Gắn kết mô hình ứng dụng TMĐT và xác lập mục tiêu $\rightarrow$ Thiết lập cấu trúc chiến lược $\rightarrow$ Tổ chức lực lượng thực thi $\rightarrow$ Quản trị ngân quỹ $\rightarrow$ Kiểm tra và kiểm soát.
    • Mô hình 2 phân lớp cấu trúc chiến lược: Phân lớp 1 (Chiến lược marketing mục tiêu STP) và Phân lớp 2 (Hoạch định phối thức hỗn hợp 4Ps kết hợp CRM và PRM).
    • Hệ thống 10 mô hình ứng dụng TMĐT: Merchant, Auction, Manufacturer, Affiliate, Advertising, Infomediary, Subscription, Brokerage, Virtual Communities, E-Logistics.
    • Khung pháp lý điều chỉnh: Luật Mẫu UNCITRAL 1996, Luật Giao dịch điện tử 2005, Luật Công nghệ thông tin 2006, Nghị định 97/2008/NĐ-CP và Thông tư 09/2008/TT-BCT.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng phân tích: Khảo sát và phân tích dữ liệu nhật ký máy chủ (log files); phân tích các yếu tố môi trường số qua ma trận TOWS; đánh giá hành vi và thói quen tiêu dùng trực tuyến của khách hàng.
  • Kỹ năng chuyên môn/kỹ thuật: Thiết lập quy trình thu thập dữ liệu nghiên cứu sơ cấp/thứ cấp trực tuyến (mô hình SDS); thiết kế các công cụ xúc tiến số (e-catalogue, danh sách email opt-in/opt-out, banner); vận hành các mô hình định giá năng động và đấu giá trực tuyến.
  • Kỹ năng quản trị thực hành: Lập bản kế hoạch e-marketing hoàn chỉnh; xây dựng dự toán ngân sách marketing TMĐT theo phương pháp mục tiêu - nhiệm vụ hoặc tỷ lệ phần trăm doanh số; thiết lập hệ thống chỉ tiêu đo lường hiệu quả bằng phương pháp ROI và Thẻ điểm cân bằng (BSC).

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình định hướng phương pháp giảng dạy đại học theo hướng kết hợp giữa thuyết giảng lý thuyết bản chất và phân tích tình huống thực tiễn (case studies). Nội dung giáo trình được thiết kế nhằm giúp giảng viên và sinh viên Bộ môn Quản trị chiến lược tiếp cận việc giải quyết vấn đề quản trị trong bối cảnh ứng dụng công nghệ thông tin.

Hệ thống tình huống điển hình (Case studies) và thực hành

Giáo trình tích hợp nhiều ví dụ quản trị từ các tổ chức kinh tế để làm rõ các khái niệm:

  • Hãng máy tính Dell: Minh họa cho mô hình nhà sản xuất (Manufacturer model), cơ chế bán hàng trực tiếp loại bỏ trung gian và kỹ thuật cá biệt hóa sản phẩm theo cấu hình người mua lựa chọn qua web, kết hợp hệ thống hỗ trợ kỹ thuật tự động qua email.
  • Amazon.com: Điển hình cho chiến lược định vị quy mô toàn cầu, phát triển thương hiệu điện tử và thực thi mô hình quan hệ khách hàng cá nhân hóa (marketing 1:1).
  • Khách sạn Circus Circus (Nevada, Mỹ): Minh họa việc ứng dụng chiến lược định giá đấu giá trực tuyến để quản trị hàng tồn kho (công suất phòng khách sạn).
  • FedEx và DHL: Điển hình về việc ứng dụng công nghệ mạng để quản lý chuỗi cung ứng, theo dõi luồng hàng hóa và tái cấu trúc chi phí e-logistics.
  • Công ty Purina: Minh họa quy trình ra quyết định quản trị marketing dựa trên cơ sở dữ liệu.

Phương pháp đánh giá và hướng dẫn tự học

  • Phương pháp đánh giá: Đánh giá định kỳ thông qua bài tập phân tích tình huống (xây dựng ma trận TOWS, thiết kế chiến lược định vị, lập ngân sách), bài tập nhóm lập kế hoạch e-marketing cho một mô hình kinh doanh cụ thể, và bài kiểm tra học phần tổng hợp đánh giá khả năng vận dụng quy trình 6 bước quản trị marketing TMĐT.
  • Hướng dẫn tự học: Người học cần nghiên cứu tuần tự theo 9 chương, đối chiếu phần lý luận với hệ thống 15 bảng biểu thống kê (như Bảng 1.1 về phân loại thị trường, Bảng 4.4 về ma trận chiến lược - mục tiêu) và 14 hình vẽ sơ đồ quy trình (như Hình 1.3 về quy trình quản trị, Hình 9.2 về mô thức BSC) để nắm bắt trực quan các mô hình tư duy và logic ra quyết định.

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Tích hợp khung khổ pháp lý chuyên ngành tại Việt Nam: Giáo trình cập nhật chi tiết hệ thống văn bản pháp luật điều chỉnh thương mại điện tử tại Việt Nam đến năm 2008, gồm Luật Giao dịch điện tử 2005, Luật Công nghệ thông tin 2006, các nghị định hướng dẫn về chữ ký số, giao dịch điện tử tài chính - ngân hàng, Nghị định số 97/2008/NĐ-CP về quản lý dịch vụ Internet và thông tin điện tử, cùng Thông tư số 09/2008/TT-BCT hướng dẫn về giao kết hợp đồng trên website TMĐT.
  • Cập nhật dữ liệu thống kê thị trường: Giáo trình phản ánh số liệu tăng trưởng người dùng Internet tại Việt Nam (số liệu của Miniwatts Marketing Group tính đến tháng 3/2008: Việt Nam đạt 22,04% dân số sử dụng Internet, tốc độ tăng trưởng 9.561,5% giai đoạn 2000–2008, xếp thứ 17 thế giới về số lượng người dùng); trích xuất số liệu khảo sát tiêu dùng trực tuyến tại Hoa Kỳ (doanh số 53 tỷ USD năm 2001) và báo cáo TMĐT tại 37 quốc gia.
  • Phân loại toàn diện các mô hình kinh doanh điện tử: Làm rõ sự khác biệt giữa kinh doanh điện tử (e-business) và thương mại điện tử (e-commerce); phân loại cấu trúc thị trường điện tử đầy đủ gồm 9 phân đoạn quan hệ giao dịch (B2B, B2C, B2G, C2B, C2C, C2G, G2B, G2C, G2G) dựa trên nghiên cứu của Judy Strauss và Adel El-Ansary.
  • Hệ thống hóa các công cụ marketing số hóa: Trình bày chi tiết các giải pháp kỹ thuật phục vụ marketing hỗn hợp như email opt-in/opt-out, e-catalogue, phần mềm phân tích log file, các hình thức quảng cáo trực tuyến và các phương thức logistics điện tử phục vụ giao nhận hàng hóa số hóa và hàng hóa hữu hình.

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Sinh viên đại học: Giáo trình phục vụ trực tiếp cho sinh viên chuyên ngành Quản trị thương mại điện tử, Marketing, Quản trị kinh doanh, Kinh doanh quốc tế tại Trường Đại học Thương mại và các trường đại học khối ngành kinh tế.
  • Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần cơ sở khối ngành gồm: Marketing căn bản (nắm vững lý thuyết 4Ps, hành vi người tiêu dùng), Quản trị học, Quản trị chiến lược, Tin học đại cương và ứng dụng Công nghệ thông tin trong kinh doanh.
  • Giảng viên đại học: Dùng làm tài liệu chuẩn để biên soạn đề cương bài giảng, thiết kế ngân hàng câu hỏi kiểm tra, tổ chức seminar và hướng dẫn thực hành phân tích tình huống marketing TMĐT.
  • Nghiên cứu và thực hành: Học viên cao học chuyên ngành kinh tế, các nhà nghiên cứu về kinh tế số, cùng cán bộ quản trị, chuyên viên tại các doanh nghiệp đang triển khai các hoạt động chuyển đổi mô hình kinh doanh và thực thi marketing trên môi trường Internet.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình được thiết kế chuẩn hóa cho sinh viên trình độ đại học chuyên ngành Quản trị thương mại điện tử, đồng thời là tài liệu học tập, tham khảo cho sinh viên các ngành Marketing, Quản trị kinh doanh và các nhà quản lý doanh nghiệp.

2. Cần chuẩn bị những kiến thức nền tảng nào trước khi học?

Người học cần có kiến thức nền tảng về Marketing căn bản, Quản trị học, Quản trị chiến lược và các hiểu biết căn bản về công nghệ thông tin, cấu trúc mạng Internet và ứng dụng công nghệ trong kinh doanh.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu marketing truyền thống là gì?

Giáo trình phân tích marketing dưới góc độ môi trường số và quản trị tri thức; xây dựng mô hình quản trị 6 bước và cấu trúc chiến lược 2 phân lớp; phân loại chi tiết 10 mô hình ứng dụng TMĐT và tích hợp đầy đủ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam điều chỉnh hoạt động giao dịch điện tử.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả?

Người học nên bám sát progression logic qua 9 chương, đối chiếu nội dung lý thuyết với 14 hình vẽ sơ đồ quy trình và 15 bảng biểu dữ liệu, đồng thời chủ động phân tích các tình huống thực tiễn được trích dẫn (Dell, Amazon, FedEx) để rèn luyện kỹ năng ra quyết định.

5. Giáo trình có các công cụ bổ trợ học thuật nào kèm theo?

Giáo trình cung cấp danh mục từ viết tắt chuyên ngành chuẩn mực (B2B, B2C, CRM, IMC, BSC, SDS...), hệ thống bảng biểu thống kê, danh mục hình vẽ sơ đồ quy trình chi tiết và danh mục tài liệu tham khảo học thuật trong và ngoài nước.


Kết luận

Giáo trình Marketing Thương mại điện tử của Trường Đại học Thương mại (TS. Nguyễn Hoàng Việt chủ biên) là tài liệu học thuật chuyên khảo, cung cấp hệ thống tri thức hoàn chỉnh về quản trị marketing trong môi trường số hóa. Giáo trình liên kết chặt chẽ giữa nền tảng lý thuyết marketing kinh điển với công nghệ thông tin và thực tiễn pháp lý kinh doanh tại Việt Nam.

Lộ trình học tập đề xuất cho người học gồm 4 giai đoạn:

  1. Nghiên cứu tổng quan môi trường số, hành vi khách hàng và quản trị tri thức (Chương 1–3).
  2. Hoạch định chiến lược STP và xây dựng kế hoạch e-marketing (Chương 4).
  3. Thiết kế và triển khai phối thức hỗn hợp 4Ps trực tuyến (Chương 5–8).
  4. Thiết lập hệ thống kiểm tra, đánh giá bằng Thẻ điểm cân bằng (BSC) và chỉ số ROI (Chương 9).

Để mở rộng kiến thức, người học có thể tham khảo các công trình kinh điển được trích dẫn trong giáo trình như các tài liệu của Philip Kotler, Judy Strauss, Adel El-Ansary, Joel Reedy, cùng hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành về thương mại điện tử.