Giáo trình Lý thuyết dịch Anh văn (Translation Theory) - Tác giả Nguyễn Mạnh Quang

Giáo trình lý thuyết dịch anh văn cung cấp kiến thức nền tảng về dịch thuật, các khái niệm cơ bản và phân loại dịch. Tìm hiểu sâu về quá trình chuyển ngữ.

• Tác giả: Nguyễn Mạnh Quang
• Trường học: Đại học Duy Tân
• Chuyên ngành: Anh văn biên phiên dịch
• Đề tài: Lý thuyết dịch Anh văn
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Đà Nẵng

Tóm tắt

I. Tổng quan về lý thuyết dịch Anh văn

Lý thuyết dịch là ngành nghiên cứu chuyên sâu về quá trình chuyển tải thông điệp từ ngôn ngữ nguồn sang ngôn ngữ đích. Bộ môn này thuộc lĩnh vực ngôn ngữ học so sánh, tập trung vào mối quan hệ giữa các ngôn ngữ và phương ngữ. Dịch thuật luôn diễn ra theo một chiều nhất định, từ ngôn ngữ nguồn (SL) sang ngôn ngữ đích (TL). Quá trình này đòi hỏi người dịch phải có khả năng lựa chọn và ra quyết định phù hợp. Mục tiêu chính của lý thuyết dịch là xác định các phương pháp dịch phù hợp cho nhiều loại văn bản khác nhau. Lý thuyết cung cấp khung nguyên tắc, quy tắc và kỹ năng cần thiết cho việc dịch hoặc phiên dịch. Nó tạo nền tảng để giải quyết các vấn đề phát sinh trong quá trình dịch thuật. Theo định nghĩa truyền thống, dịch thuật là sự thay thế tài liệu ngôn ngữ bằng tài liệu tương đương trong ngôn ngữ khác. Peter Newmark định nghĩa dịch là quá trình chuyển tải thông điệp theo ý định của tác giả. Ian Tudor nhấn mạnh dịch thuật là quá trình truyền tải thông điệp xuyên qua các nền văn hóa và ngôn ngữ.

1.1. Định nghĩa và bản chất của lý thuyết dịch

Lý thuyết dịch liên quan đến một loại quan hệ nhất định giữa các ngôn ngữ. Nó nghiên cứu cách thức chuyển đổi từ ngôn ngữ nguồn sang ngôn ngữ đích. Dịch thuật không chỉ là thay thế từ ngữ đơn thuần. Đây là quá trình thay thế tài liệu ngôn ngữ bằng tài liệu tương đương ở ngôn ngữ khác. Bản chất của lý thuyết dịch nằm ở việc tìm kiếm sự tương đương dịch thuật. Khái niệm "tài liệu ngôn ngữ" cho thấy không phải toàn bộ văn bản nguồn đều được thay thế bằng tương đương đích. Ở một hoặc nhiều cấp độ ngôn ngữ, có thể chỉ có sự thay thế đơn giản bằng tài liệu không tương đương.

1.2. Vai trò của lý thuyết dịch trong đào tạo

Lý thuyết dịch đóng vai trò quan trọng trong chương trình đào tạo biên phiên dịch. Nó cung cấp nền tảng lý thuyết vững chắc cho người học. Sinh viên được trang bị nguyên tắc, quy tắc và kỹ năng cần thiết. Lý thuyết giúp người học hiểu bản chất của quá trình dịch thuật. Nó cũng tạo cơ sở để giải quyết các vấn đề phức tạp trong thực hành dịch. Chương trình đào tạo tại các trường đại học thường tích hợp lý thuyết dịch với thực hành. Sự kết hợp này giúp sinh viên phát triển năng lực dịch thuật toàn diện và chuyên nghiệp.

II. Các vấn đề và thách thức trong dịch thuật Anh văn

Dịch thuật Anh văn đối mặt với nhiều vấn đề và thách thức phức tạp. Vấn đề trung tâm của thực hành dịch là tìm kiếm tương đương dịch thuật trong ngôn ngữ đích. Nhiệm vụ cốt lõi của lý thuyết dịch là xác định bản chất và điều kiện của sự tương đương này. Không phải tất cả các yếu tố ngôn ngữ đều có thể chuyển đổi hoàn toàn. Ở một số cấp độ, chỉ có sự thay thế đơn giản bằng tài liệu không tương đương. Các loại dịch bao gồm dịch đầy đủ và dịch một phần. Dịch đầy đủ chuyển đổi toàn bộ văn bản nguồn. Dịch một phần chỉ chuyển đổi một phần nội dung. Dịch cũng được phân loại theo cấp độ: dịch từ vựng, dịch ngữ pháp và dịch ngữ âm. Mỗi cấp độ đặt ra những thách thức riêng. Người dịch phải đối mặt với sự khác biệt về cấu trúc câu, thứ tự từ và cách diễn đạt. Sai sót trong vị trí từ bổ nghĩa có thể gây hiểu lầm nghiêm trọng cho người đọc.

2.1. Vấn đề tương đương dịch thuật

Tương đương dịch thuật là vấn đề trung tâm của lý thuyết dịch. Không phải mọi yếu tố trong ngôn ngữ nguồn đều có tương đương trực tiếp trong ngôn ngữ đích. Sự tương đương có thể tồn tại ở nhiều cấp độ khác nhau. Ở cấp độ từ vựng, một từ có thể có nhiều nghĩa tùy thuộc vào ngữ cảnh. Ở cấp độ ngữ pháp, cấu trúc câu giữa hai ngôn ngữ thường khác biệt. Ví dụ, câu "What time is it?" khi dịch sang tiếng Pháp trở thành "Quelle heure est-il?". Sự thay thế này bao gồm cả ngữ pháp và từ vựng nhưng hình thức đồ thị không phải là tương đương dịch thuật.

2.2. Thách thức về cấu trúc câu và vị trí từ

Cấu trúc câu và vị trí từ đặt ra thách thức lớn trong dịch thuật. Tiếng Anh và tiếng Việt có trật tự từ khác biệt đáng kể. Sai sót trong vị trí từ bổ nghĩa dẫn đến câu mơ hồ hoặc sai nghĩa. Ví dụ, "Only Gary hit his cousin on the nose" thay đổi nghĩa hoàn toàn khi từ "only" đặt ở các vị trí khác nhau. Hiện tượng misplaced modifiers trong tiếng Anh cần được xử lý cẩn thận. Quy tắc song song cũng yêu cầu các yếu tố ngữ pháp có cùng chức năng phải có hình thức cấu trúc tương tự. Người dịch phải nhận diện và xử lý đúng các yếu tố này.

III. Phương pháp và nguyên tắc dịch thuật hiệu quả

Phương pháp dịch thuật hiệu quả dựa trên nhiều nguyên tắc cốt lõi. Phương pháp dịch giao tiếp tập trung vào việc truyền tải chính xác ý nghĩa ngữ cảnh của văn bản gốc. Phương pháp này phù hợp cho dịch thư từ kinh doanh, báo cáo và kế hoạch. Phương pháp dịch ngữ nghĩa chú trọng đến giá trị thẩm mỹ của văn bản nguồn. Người dịch cần cân nhắc giữa hai phương pháp này tùy thuộc vào loại văn bản. Ngữ cảnh đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu nghĩa chính xác của từ, cụm từ và câu. Quy tắc song song yêu cầu các yếu tố có cùng chức năng ngữ pháp phải có hình thức tương tự. Sử dụng liên từ phối hợp như "và" hoặc "hoặc" đòi hỏi tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc này. Quy tắc vị trí từ bổ nghĩa cũng cần được áp dụng chính xác. Người dịch phải đảm bảo từ bổ nghĩa được đặt đúng vị trí để tránh hiểu lầm. Việc lựa chọn phương pháp dịch phù hợp quyết định chất lượng bản dịch cuối cùng.

3.1. Phương pháp dịch giao tiếp và dịch ngữ nghĩa

Phương pháp dịch giao tiếp tập trung vào việc truyền tải ý nghĩa ngữ cảnh chính xác. Phương pháp này ưu tiên sự rõ ràng và dễ hiểu cho người đọc đích. Nó phù hợp cho các văn bản thông tin như báo cáo, thư từ kinh doanh. Phương pháp dịch ngữ nghĩa chú trọng đến giá trị thẩm mỹ và hình thức của văn bản nguồn. Phương pháp này giữ lại nhiều hơn đặc điểm của ngôn ngữ nguồn. Sự lựa chọn giữa hai phương pháp phụ thuộc vào loại văn bản và mục đích dịch. Peter Newmark phân biệt rõ ràng hai phương pháp này trong lý thuyết dịch hiện đại.

3.2. Nguyên tắc ngữ cảnh và quy tắc cấu trúc câu

Ngữ cảnh là yếu tố then chốt trong quá trình dịch thuật. Một từ hoặc cụm từ có thể mang nhiều nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh sử dụng. Người dịch phải phân tích kỹ ngữ cảnh để chọn nghĩa phù hợp nhất. Quy tắc vị trí từ bổ nghĩa yêu cầu từ bổ nghĩa phải đặt gần từ mà nó bổ sung nghĩa. Quy tắc song song yêu cầu các yếu tố có chức năng ngữ pháp giống nhau phải có hình thức cấu trúc tương tự. Vi phạm các quy tắc này dẫn đến bản dịch sai hoặc gây hiểu lầm cho người đọc mục tiêu.

IV. Ứng dụng lý thuyết dịch trong thực hành biên phiên dịch

Lý thuyết dịch có ứng dụng rộng rãi trong thực hành biên phiên dịch. Kiến thức lý thuyết giúp người dịch đưa ra quyết định chính xác khi đối mặt với tình huống phức tạp. Trong biên dịch, lý thuyết hướng dẫn cách xử lý văn bản viết từ ngôn ngữ nguồn sang ngôn ngữ đích. Trong phiên dịch, lý thuyết hỗ trợ quá trình chuyển tải thông điệp khẩu ngữ một cách nhanh chóng và chính xác. Ứng dụng thực tiễn bao gồm dịch tài liệu kinh doanh, văn bản pháp luật và tài liệu kỹ thuật. Mỗi loại văn bản đòi hỏi phương pháp dịch khác nhau. Dịch văn bản kinh doanh yêu cầu phong cách giao tiếp rõ ràng. Dịch văn học đòi hỏi sự nhạy cảm với giá trị thẩm mỹ. Lý thuyết dịch cũng được áp dụng trong đào tạo biên phiên dịch tại các trường đại học. Chương trình đào tạo kết hợp lý thuyết với thực hành để phát triển năng lực toàn diện. Đánh giá kết thúc học phần kiểm tra kiến thức lý thuyết và kỹ năng thực hành của sinh viên.

4.1. Ứng dụng trong biên dịch văn bản chuyên ngành

Biên dịch văn bản là ứng dụng phổ biến nhất của lý thuyết dịch. Người biên dịch xử lý văn bản viết từ ngôn ngữ nguồn sang ngôn ngữ đích. Lý thuyết hướng dẫn cách chọn phương pháp dịch phù hợp cho từng loại văn bản. Tài liệu kinh doanh đòi hỏi phong cách rõ ràng và chính xác. Văn bản pháp luật yêu cầu sự chính xác tuyệt đối về thuật ngữ. Tài liệu kỹ thuật cần đảm bảo tính thống nhất của thuật ngữ chuyên ngành. Kiến thức về tương đương dịch thuật giúp người biên dịch đưa ra lựa chọn tối ưu.

4.2. Ứng dụng trong phiên dịch và đào tạo đại học

Phiên dịch là ứng dụng đòi hỏi tốc độ và sự chính xác cao. Người phiên dịch phải chuyển tải thông điệp khẩu ngữ ngay lập tức. Lý thuyết dịch cung cấp nền tảng để xử lý nhanh các tình huống phức tạp. Trong đào tạo, lý thuyết được tích hợp với thực hành biên phiên dịch. Sinh viên được trang bị nguyên tắc và kỹ năng cần thiết thông qua các bài tập thực tế. Đánh giá bao gồm kiểm tra trắc nghiệm và bài tập dịch thực hành. Chương trình đào tạo tại các trường đại học nhấn mạnh sự kết hợp giữa lý thuyết và ứng dụng thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

TRƯỜNG ĐẠI HỌC DUY TÂN KHOA TIẾNG ANH BỘ MÔN: ANH VĂN BIÊN PHIÊN DỊCH Biên soạn: NGUYỄN MẠNH QUANG GIÁO TRÌNH LÝ THUYẾT DỊCH ANH VĂN (TRANSLATION THEORY) LƯU HÀNH NỘI BỘ Đà Nẵng, năm 2019 1 LESSON ONE: ASPECTS OF TRANSLATION I. Translation Theory Identification Translation theory is involved in a certain type of relation between languages and is consequently a branch of comparative linguistics. Translation may be set up and is performed between any pair of languages or dialects "related" or "unrelated" and with any kind of spatial, temporal, social and other relationship between them. Relations between languages can generally be regarded as two-directional, though not always symmetrical. Translation, as a process, is always uni-directional: It is always performed in a given direction, "FROM" a source language (SL) "INTO" a target one (TL). Translation theory's main concern is to determine suitable translation approaches for a widest possible range of texts or text-categories. It also provides a framework of principles, limited rules, "tricks" for the sake of translation or interpretation, and a background for problem solution. In some cases, it can demonstrate procedures and the various arguments for and against the use of one translation rather than another in a particular context. It should be noted that translation Is concerned with choices and decisions, not with the mechanics of either the SL or the TL. Translation is the replacement of textual material in one language (source language) by equivalent textual material in another language (target language). Translation is a process of transferring a message from this language into another language in the way the author intended the text. Translation is the process of conveying messages across cultures and their languages. (Dr Ian Tudor) The term "textual material" in the definition (1) shows a fact that not the entirety of a source language text is replaced by target language equivalents. At one or more levels of language, there may be simple replacement by non-equivalent target language material. Eg: If we translate the English text "What time is it?" into French as "Quelle heure est-il?", there is a replacement of source language (English) grammar and lexis. There is also replacement of source language graphology by target language one, but the target language graphological form is by no means a translation equivalent of the source language graphological form. Moreover, at one or more levels, there may be no replacement at all, but simple transference of source language material into a target language text. 2 The central problem of translation practice is that of finding target language translation equivalents. A central task of translation theory is that of finding the nature and conditions of translation equivalence. Types of Categories Types of categories of translation may be defined in terms of extent, levels, and ranks of translation. Full vs Partial Translation This distinction relates to the extent (in a syntagmatic sense) of source language text which is submitted to the translation process. The text may be a book, a simple volume, a chapter, a paragraph, a sentence, a clause, etc. It may also be a figment, not co-existence with any formal literacy or linguistic unit. In a "full" translation, the entire text is submitted to the translation process; that is every part of the source language text is replaced with target language text material. In a "partial" translation, some part or parts of the source language text are left non-translated: they are simply transferred to and incorporated in the target language text Eg: * "Full" translation: There has been a dramatic rise in house prices this year. Đã có một sự gia tăng về giá nhà ở trong năm nay. (Or: Năm nay giá nhà ở đã tăng mạnh) * "Partial" translation: Chẳng còn nghi ngờ gì nữa. No doubt/ Undoubtedly/ Apparently. (Not: There is no doubt or: There is not doubt any longer) Thế kỷ 21 sẽ chứng kiến một thực tế giảm đà sinh sản. Birth will decrease in the 21st century. In "partial" translation, the process of transferring source language lexical items into a target language text is more complex than appears at first sight, seeming to remain "non- translated". Total vs restricted translation This distinction relates to the levels of language involved in translation. In "total" translation, all levels of source language text are replaced with target language material. Strictly speaking, "total" translation is a misleading term, since, though total replacement is involved, it is not replacement with equivalent at all levels. In "total" translation, source language grammar and lexis are replaced with equivalent target language grammar and lexis. This replacement entails the replacement of source language 3 phonology/ graphology with target language phonology/ graphology, but this is not normally replacement with target language equivalents. Poverty is no sin -> Đói nghèo không phải là tội lỗi. Have you ever been to Nha Trang ? Anh đã bao giờ đến Nha Trang chưa? In "restricted" translation, source language is replaced with equivalent one at only one level (phonologically/ graphologically) or at only one of the two levels of grammar and lexis. Eg: New York- Niu - Ooc 3. Phonological Translation In this translation, the main thing is source language phonology is replaced with equivalent target language one, but there are hardly other important replacements. Eg: hippie - híp pi karate ka-ra- tê In phonological translation, sometimes grammatical or lexical changes may result accidentally. For example, an English plural such as "cats" may become a "singular cat" when the target language has no final consonant clusters. Graphological Translation Source language graphology is replaced with equivalent target one without other considerable replacements. Eg zero - dê rô Both phonological and graphological translation must be included in a general theory of translation because they help throw light on the conditions of translation equivalence, and hence on the more complex process of "total" translation. Transliteration This is a complex process involving phonological translation with the addition of phonology - graphology correlation at both ends of the process, i. in source and target language. First, source language graphological units are replaced with corresponding source language phonological units. Then these source language phonological units are translated into equivalent target language phonological units. Finally the target language phonological units are replaced with corresponding target language graphological units. Eg: Washington Oa-sinh-tơn London Lon-don/ Luân đôn Scandal Xi-cang-dan 6. Free, Literal, and Word-for-Word Translation A "free" translation is always unbounded while "word-for-word" translation generally means what it says. "Literal" translation lies between these extremes. It may start from a "word-for-word" translation, but changes in conformity with target language grammar (e. 4 inserting additional words, changing structures, etc). This may make it a group-group or clause-clause translation. It's raining cats and dogs. Nó đang mưa các con mèo và các con chó, (Word -for- word) 2. Trời đang mưa như chó và mèo cãi nhau. Trời mưa tầm tã/ mưa như trút nước. She is second to none. Cô ấy là thứ hai đến không ai. Cô ấy không là thứ hai đối với bất kỳ ai. Cô ấy không bao giờ chịu thua/ lép vế ai. (Free) By these, only (3) - the free translation - is interchangeable with the SL text in a situation where the addressee/ listener/ reader is looking forward to being able to understand from his language.What is translation? (At least 2 definitions) 2. What is the central problem of translation/translation theory? Give some examples for illustration. How many types of translation are there? Give one example for each type. According to you, what is generally the most popular way of translation? What is the most effective way? The most familiar way particularly by students? 5. Build up some more examples for type 6. ANSWERS:………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… 6 LESSON TWO: METHODS AND PRINCIPLES OF TRANSLATION I. Methods of Translation 1. Word-for-Word Translation This is often demonstrated as interlinear translation with the TL (target language) immediately below the SL (source language) words. The SL word order is preserved, and the words arc translated singly by their most common meanings, out of context. Cultural words are translated literally. The main use of word-for-word translation is either to understand the mechanics of the SL or to construct a difficult text as a pre-translation process. Eg: Honda told to put brakes on new car prices. Literal Translation The SL grammatical constructions are converted to their nearest TL equivalents, but the lexical words are again translated singly out of context. As a pre-translation process, this indicates the problem to be solved. Eg: Bao giờ cho đến tháng Mười- When will October come? (?) I used to be crazy about her - Tôi đã từng điên khùng về cô ấy (?) 3. Faithful Translation A faithful translation attempts to reproduce the precise contextual meaning of the original meaning within the constraints of the TL grammatical structures. It "transfers" cultural words and preserves the degree of grammatical and lexical "abnormality" in the translation. It attempts to be completely faithful to the intentions and the text realization of the SL writer. Eg: Bao giờ cho đến tháng Mười- When will the tenth month come? (?) Love me, love my dog - Yêu tôi yêu con chó của tôi (?) 4. Semantic Translation This method must pay more attention to the aesthetic value (that is, the beautiful an natural sound) of the SL text, compromising on "meaning" where appropriate so that no assonance, word-play or repetition jars in the finished version. Furthermore, it may translate less important cultural words by culturally neutral third or functional terms but not by cultural equivalents, and it may make other small concessions to the readership. The distinction between "faithful" and "semantic" translation is that the first is uncompromising and dogmatic while the second is more flexible, admits the creative exception to 100% of fidelity and allows for translator's intuitive empathy with the original. 7 Eg: Then the lime returns as it once appeared - Rồi con tạo xoay vần. A serene feeling pervaded my soul. - Một cảm giác thanh tịnh lẻn vào hồn tôi. Adaptation This is the "freest" form of translation, used mainly for plays (comedies) and poetry. The themes, characters, plots are usually preserved, the SL culture is converted to the TL one, and the text is rewritten. Free Translation This method reproduces the matter without the manner, or the content without the form of the original. Usually, it is a paraphrase much longer than the original, a so-called "intra- lingual translation", often prolix, pretentious, and seemingly non-translated at all. Eg: Shall we go for a blow? Chúng ta đi dạo mát/ hóng gió nhé? Have a good trip! Chúc thượng lộ bình an! 7. Idiomatic Translation This produces the "message" of the original again but tends to distort the nuances of meaning by preferring colloquialisms and idioms where these do not exist in the original. Eg: As rich as Rockerfeller ? Giàu như Thạch Sùng I'm afraid it's job news.- Tôi e rằng đây là tin buồn. The boy wants to go and see Mr John. - Cậu bé muốn đi vệ sinh. Communicative Translation This method attempts to render the exact contextual meaning of the original in such a way that both content and language are readily acceptable and comprehensible to the readership. This translation is rather often news on radio or in newspapers. Sometimes communicative and semantic translation may coincide with each other. Eg: Lái xe khi bạn không tỉnh táo là rất nguy hiểm- You shouldn't drive without concentration / No awareness is dangerous for driving, He was denied the door. - Anh ấy đến nhưng không được tiếp. Principles of Translation Although this is not a theoretical work, students may follow some guidelines on hoi to help themselves to evaluate their own work. Below are some general principle, which arc relevant to all translation.