Giáo trình lý luận văn học: Tìm hiểu thể loại và phân loại tác phẩm văn học chi tiết

Giáo trình lý luận văn học tập 2 phần 2 cung cấp kiến thức chuyên sâu về lý thuyết văn học, phương pháp phân tích tác phẩm và các trường phái văn học hiện đại.

• Chuyên ngành: Lý luận văn học
• Đề tài: Thể loại văn học
• Loại tài liệu: Giáo trình

Tóm tắt

I. Tổng quan giáo trình lý luận văn học tập 2 phần 2

Giáo trình lý luận văn học tập 2, đặc biệt là phần 2, đóng vai trò nền tảng trong việc hình thành tư duy khoa học cho sinh viên chuyên ngành Ngữ văn. Đây là một trong những tài liệu cốt lõi, được biên soạn bởi các chuyên gia hàng đầu như GS. Trần Đình Sử, kế thừa và phát triển từ những công trình của các học giả đi trước như GS. Phương Lựu. Cuốn giáo trình đại học này, do NXB Đại học Sư phạm phát hành, không chỉ cung cấp kiến thức hệ thống mà còn định hướng phương pháp tiếp cận và nghiên cứu các hiện tượng văn học phức tạp. Phần 2 của tập 2 tập trung vào một vấn đề trung tâm của lý luận văn học: loại thể văn học. Nội dung chương này đi sâu vào việc định nghĩa, phân loại, và phân tích các tính chất, ý nghĩa của thể loại. Việc nắm vững các khái niệm này là điều kiện tiên quyết để có thể phân tích, phê bình văn học một cách sâu sắc. Tài liệu này giúp người học hiểu rằng mỗi tác phẩm văn học không tồn tại một cách biệt lập mà luôn nằm trong một hệ thống các quy ước về hình thức và nội dung. Thông qua việc phân tích các ví dụ từ văn học Việt Nam và thế giới, giáo trình làm rõ sự vận động của các thể loại qua các trào lưu văn học khác nhau. Việc nghiên cứu kỹ lưỡng Giáo trình lý luận văn học tập 2 phần 2 giúp người học xây dựng một cái nhìn toàn diện, lịch sử về sự phát triển của văn học, từ đó nâng cao năng lực cảm thụ và tiếp nhận văn học.

1.1. Vị trí giáo trình NXB Đại học Sư phạm trong chuyên ngành Ngữ văn

Trong hệ thống tài liệu dành cho chuyên ngành Ngữ văn, giáo trình đại học của NXB Đại học Sư phạm chiếm một vị trí đặc biệt quan trọng. Đây được xem là tài liệu chuẩn mực, cung cấp hệ thống kiến thức lý luận cơ bản và chuyên sâu. Nó không chỉ là sách giáo khoa cho sinh viên mà còn là tài liệu tham khảo uy tín cho các nhà nghiên cứu và giáo viên. Cuốn sách hệ thống hóa các vấn đề phức tạp của lý luận văn học, từ bản chất của văn học, chức năng, đến các yếu tố cấu thành tác phẩm văn học như hình tượng, ngôn từ, kết cấu. Đặc biệt, phần về loại thể văn học được trình bày một cách khoa học, giúp người học phân biệt rõ ràng các khái niệm dễ gây nhầm lẫn, đặt nền móng vững chắc cho các học phần phân tích tác phẩm và phê bình văn học sau này.

1.2. Khám phá nội dung cốt lõi Khái niệm về thể loại văn học

Nội dung trọng tâm của phần này là làm sáng tỏ khái niệm loại thể văn học. Giáo trình định nghĩa: “Thể loại văn học... là một hình thức chỉnh thể của tác phẩm văn học.” Mỗi tác phẩm đều thuộc về một thể loại nhất định, mang những đặc điểm chung về cấu trúc ngôn từ, hình tượng và phương thức giao tiếp với độc giả. Khái niệm này được hình thành và ổn định trong suốt quá trình văn học lâu dài. Ban đầu, các thể loại còn sơ khai, nhưng qua sự lặp lại và hoàn thiện, chúng trở thành những khuôn mẫu tương đối ổn định. Việc tác giả ghi rõ thể loại cho tác phẩm của mình (ví dụ: Tiểu thuyết bằng thơ, Truyện ngắn) chính là một cách thông báo quy ước tiếp nhận văn học cho người đọc. Việc tóm tắt nội dung LLVH về thể loại giúp nhận thức rằng đây là một hiện tượng loại hình, nhưng cũng luôn biến đổi để phù hợp với sự sáng tạo không ngừng.

II. Thách thức khi tiếp cận các khái niệm loại thể văn học

Việc nghiên cứu loại thể văn học trong Giáo trình lý luận văn học tập 2 phần 2 đặt ra không ít thách thức cho người học. Một trong những khó khăn lớn nhất là sự phức tạp và đa dạng của chính đối tượng nghiên cứu. Các thể loại không tồn tại biệt lập mà luôn vận động, giao thoa và biến đổi, tạo ra những hình thức trung gian khó xác định. Sự phân loại vì thế chỉ mang tính tương đối. Tài liệu gốc chỉ rõ: “Sự phân loại thể loại... dẫu quan trọng đến đâu cũng chỉ là vấn đề có tính thứ hai, có tính ước lệ, nhằm hệ thống hoá các sự vật bề bộn.” Khó khăn tiếp theo đến từ sự đa dạng trong các tiêu chí phân loại. Các nhà lý luận sử dụng những cơ sở khác nhau để phân loại, dẫn đến các hệ thống không hoàn toàn đồng nhất, thậm chí chồng chéo. Chẳng hạn, có thể phân loại theo phương thức biểu đạt (tự sự, trữ tình, kịch) hoặc theo hình thức ngôn từ (thơ, văn). Sự khác biệt trong quan niệm giữa các nền văn học phương Đông và phương Tây cũng là một rào cản. Ví dụ, khái niệm “tiểu thuyết” trong văn học Trung Quốc bao hàm cả truyện ngắn, truyện vừa và truyện dài, khác với cách hiểu trong văn học châu Âu. Vì vậy, người học cần có một tư duy linh hoạt và cái nhìn biện chứng để không bị sa vào những quy tắc máy móc, giáo điều khi nghiên cứu đề cương lý luận văn học về thể loại.

2.1. Phân biệt khái niệm thể loại và loại hình văn học

Một thách thức cơ bản là phân biệt rạch ròi hai khái niệm “thể loại” và “loại hình”. Loại hình là một phạm trù rộng hơn, bao quát hơn, thường được phân chia dựa trên những tiêu chí khái quát như phương thức tái hiện hiện thực. Ví dụ kinh điển là cách chia ba loại hình: tự sự (khách quan), trữ tình (chủ quan) và kịch (kết hợp chủ quan và khách quan). Trong khi đó, thể loại là sự cụ thể hóa của loại hình, là hình thức tồn tại chỉnh thể của một tác phẩm văn học cụ thể. Ví dụ, trong loại hình tự sự có các thể loại như sử thi, truyện ngắn, tiểu thuyết. Trong loại hình trữ tình có thơ trữ tình, văn xuôi trữ tình. Giáo trình nhấn mạnh rằng sự phân biệt này giúp hệ thống hóa kiến thức nhưng cần hiểu rằng chúng luôn có sự tương tác và xâm nhập lẫn nhau trong thực tiễn sáng tác.

2.2. Khó khăn trong phân loại Cách chia ba và cách chia bốn

Sự tồn tại song song của nhiều hệ thống phân loại là một minh chứng cho tính phức tạp của vấn đề. “Cách chia ba” có nguồn gốc từ Aristote, dựa trên phương thức mô phỏng, chia văn học thành tự sự, trữ tình và kịch. Hệ thống này được Hegel và Belinski kế thừa, phát triển dựa trên mối quan hệ chủ - khách thể. Ngược lại, “cách chia bốn” lại phổ biến hơn trong văn học phương Đông, đặc biệt là Trung Quốc và Việt Nam, phân chia thành thơ, tiểu thuyết (truyện), kịch và kí (tản văn). Cách chia này gần gũi hơn với truyền thống “văn sử bất phân” và thực tiễn sáng tác. Sự khác biệt này cho thấy việc phân loại không phải là một chân lý tuyệt đối mà phụ thuộc vào truyền thống văn hóa và mục đích nghiên cứu. Cuốn Giáo trình lý luận văn học tập 2 phần 2 lựa chọn cách chia bốn vì tính quen thuộc và phù hợp với thực tiễn văn học Việt Nam.

III. Phương pháp nắm vững tính chất cốt lõi của thể loại văn học

Để vượt qua các thách thức, Giáo trình lý luận văn học tập 2 phần 2 cung cấp một phương pháp tiếp cận khoa học, tập trung vào hai tính chất cốt lõi của thể loại: tính ổn định và tính biến đổi. Hiểu rõ hai thuộc tính biện chứng này là chìa khóa để nắm bắt bản chất của loại thể văn học. Tính ổn định thể hiện ở chỗ mỗi thể loại, một khi đã định hình, sẽ tạo ra một hệ thống các quy tắc, chuẩn mực về ngôn từ, kết cấu, nhân vật. Các quy tắc này có tính kế thừa lịch sử, phát huy tác dụng mẫu mực cho các sáng tác về sau. Dù nội dung đời sống và tư tưởng cảm hứng thay đổi, các tác phẩm cùng thể loại vẫn giữ được những đặc điểm chung. Tuy nhiên, tính ổn định không phải là bất biến. Nó tồn tại trong trạng thái động, luôn gắn liền với tính biến đổi. Thể loại là sản phẩm của một đời sống xã hội nhất định, phản ánh nhu cầu tinh thần của con người trong từng thời đại. Khi xã hội thay đổi, các trào lưu văn học mới ra đời, hệ thống thể loại cũng vận động theo. Một số thể loại cũ mất đi, một số thể loại mới nảy sinh. Nhà lý luận M. Bakhtin đã có một nhận định sâu sắc được trích dẫn trong giáo trình: “Thể loại bao giờ cũng vừa là nó vừa không phải là nó, nó bao giờ cũng đồng thời vừa cũ kĩ vừa mới mẻ.”

3.1. Phân tích tính ổn định và sự kế thừa trong quá trình văn học

Tính ổn định của thể loại gắn liền với ký ức sáng tạo trong quá trình văn học. Các yếu tố cốt lõi của một thể loại được bảo lưu và kế thừa qua nhiều thế hệ. Ví dụ, thể loại truyện, từ Truyền kì mạn lục đến truyện ngắn hiện đại, dù có nhiều biến thiên, vẫn giữ lại các yếu tố cơ bản như nhân vật, cốt truyện, lời kể. Tương tự, thơ ca, dù là thơ cổ điển hay Thơ mới, đều không thể thiếu nhịp điệu, hình ảnh, và sự bộc lộ nội tâm. Theo M. Bakhtin, “Ở thể loại bao giờ cũng bảo lưu những yếu tố cơ sở bất tử.” Tính kế thừa này tạo ra một đường ray cho sáng tác, giúp tác giả có một khuôn mẫu để biểu hiện cảm xúc và tư tưởng, đồng thời giúp người đọc có cơ sở để tiếp nhận văn học một cách thuận lợi.

3.2. Nhận diện tính biến đổi qua các trào lưu và giai đoạn văn học

Tính biến đổi cho thấy sức sống của thể loại. Mỗi thời đại, mỗi trào lưu văn học lại đem đến những đổi mới cho hệ thống thể loại. Ở Việt Nam, sự ra đời của chữ Nôm đã thúc đẩy việc hình thành các thể loại văn học Nôm như truyện Nôm, ngâm khúc. Phong trào hiện đại hóa đầu thế kỷ XX, với sự phát triển của báo chí và ảnh hưởng văn học phương Tây, đã khẳng định một hệ thống thể loại hoàn toàn mới: tiểu thuyết, truyện ngắn hiện đại, phóng sự, tùy bút. Mỗi nhà văn lớn cũng góp phần làm thay đổi thể loại. Tolstoi đưa chất sử thi vào tiểu thuyết, Dostoievski đưa chất kịch vào tiểu thuyết. Sự biến đổi này khẳng định rằng thể loại không phải là một cái khung cứng nhắc mà là một cấu trúc mở, luôn tự làm mới mình trong các tác phẩm văn học đặc sắc.

IV. Hướng dẫn phân chia loại hình và thể loại văn học chi tiết

Một trong những nội dung quan trọng của Giáo trình lý luận văn học tập 2 phần 2 là hướng dẫn các phương pháp phân loại loại thể văn học. Việc phân loại giúp hệ thống hóa kho tàng tác phẩm văn học đồ sộ, từ đó dễ dàng nghiên cứu, giảng dạy và phê bình văn học. Giáo trình giới thiệu hai cách tiếp cận chính đã tồn tại lâu đời trong lịch sử lý luận. Thứ nhất là cách phân loại theo loại hình, khởi nguồn từ thời cổ đại Hy Lạp với Aristote. Tiêu chí của ông dựa trên phương thức mô phỏng, chia văn học thành ba loại: tự sự (kể lại sự kiện một cách khách quan), trữ tình (người mô phỏng tự nói về mình) và kịch (trình bày nhân vật qua hành động). Sau này, Hegel phát triển cách chia ba dựa trên mối quan hệ chủ quan - khách quan, còn Belinski lý giải từ góc độ nhận thức chân lý. Cách tiếp cận này mang tính khái quát cao, tập trung vào bản chất của phương thức biểu đạt. Thứ hai là cách phân loại theo thể loại cụ thể, phổ biến ở phương Đông. Cách này thực tế hơn, gắn liền với hình thức ngôn từ và thực tiễn sáng tác, thường chia thành thơ, văn (gồm truyện, kí) và kịch. Mỗi cách phân loại đều có ưu và nhược điểm, và sự lựa chọn phụ thuộc vào mục đích của người nghiên cứu. Việc tìm hiểu các ebook lý luận văn học và tài liệu khác sẽ giúp mở rộng góc nhìn về vấn đề này.

4.1. Tiêu chí phân loại của Aristote Hegel và Belinski

Hệ thống phân loại của phương Tây mang tính triết học sâu sắc. Aristote, trong sách Nghệ thuật thơ ca, đã đặt nền móng khi dựa vào “phương tiện mô phỏng” để chia văn học làm ba loại. Ông viết: “Có thể mô phỏng... bằng cách kể về một sự kiện... hoặc là người mô phỏng tự nói về mình... hoặc là trình bày tất cả các nhân vật được mô phỏng bằng động tác và hoạt động của chúng.” Hegel sau đó đã sử dụng triết học biện chứng để giải thích ba loại hình này như một quá trình từ chính đề (sử thi - khách quan) qua phản đề (trữ tình - chủ quan) đến hợp đề (kịch - tổng hòa). Belinski thì tiếp cận từ góc độ nhận thức, xem ba loại hình tương ứng với ba cách con người nhận thức chân lý: miêu tả khách quan sự kiện (tự sự), phơi bày con người bên trong (trữ tình) và điều hòa cả hai (kịch).

4.2. Quan niệm phân loại văn và thơ trong văn học phương Đông

Ở Trung Quốc và Việt Nam, do ảnh hưởng của quan niệm “văn sử bất phân”, cách phân loại phổ biến từ xưa là chia văn học thành hai loại chính: thơ và văn. Các tuyển tập lớn như Hoàng Việt thi tuyển, Hoàng Việt văn tuyển đều cho thấy quan niệm này. Đến thời hiện đại, lối chia bốn trở nên thịnh hành hơn: thơ ca, tiểu thuyết (bao gồm tất cả các thể loại truyện văn xuôi), kịch và tản văn (kí). Cách chia này trực quan và gần gũi với cách người đọc và người sáng tác gọi tên tác phẩm của mình. Chúng ta quen gọi các tác giả là nhà văn, nhà thơ, nhà viết kịch chứ không gọi là nhà tự sự hay nhà trữ tình. Điều này phản ánh một truyền thống tư duy khác biệt, ưu tiên hình thức ngôn từ và thực tiễn sáng tác hơn là các phạm trù triết học trừu tượng.

V. Cách ứng dụng kiến thức thể loại vào phê bình và sáng tác

Việc nắm vững kiến thức về loại thể văn học không chỉ mang ý nghĩa lý thuyết mà còn có giá trị ứng dụng thực tiễn to lớn đối với cả người sáng tác và người đọc. Giáo trình lý luận văn học tập 2 phần 2 đã dành một phần quan trọng để luận giải về ý nghĩa này. Đối với người sáng tác, thể loại giống như một “đường ray”, một khuôn mẫu định hướng cho dòng cảm xúc và tư duy nghệ thuật. Khi một tác giả có ý đồ sáng tác, việc lựa chọn thể loại là một trong những quyết định đầu tiên và quan trọng nhất. Mỗi thể loại có những đòi hỏi riêng về kết cấu, ngôn ngữ, nhân vật, và việc lựa chọn đúng thể loại sẽ giúp nhà văn biểu đạt ý đồ của mình một cách hiệu quả nhất. Nó hình thành nên cái gọi là “tư duy thể loại” của người nghệ sĩ. Đối với người đọc và nhà phê bình văn học, hiểu biết về thể loại là chìa khóa để tiếp nhận tác phẩm văn học một cách đúng đắn. Mỗi thể loại có những quy ước riêng, và nếu đọc “lệch pha” với thể loại, người đọc sẽ không thể cảm nhận được hết vẻ đẹp của tác phẩm, thậm chí có thể hiểu sai. Ví dụ, không thể dùng con mắt của tiểu thuyết hiện thực để đọc một bài thơ tượng trưng, hay áp đặt quy luật của kịch vào một áng văn xuôi trữ tình.

5.1. Ý nghĩa của thể loại đối với tư duy sáng tác tác phẩm văn học

Thể loại không phải là yếu tố bên ngoài mà nằm ngay trong ý thức nghệ thuật của người sáng tác. Khi lựa chọn một thể loại, nhà văn đã chấp nhận một hệ thống quy ước và khả năng biểu hiện của nó. Nếu muốn trình bày một bức tranh xã hội rộng lớn với nhiều tuyến nhân vật, nhà văn sẽ chọn tiểu thuyết. Nếu muốn cô đọng một khoảnh khắc cảm xúc mãnh liệt, thơ trữ tình sẽ là lựa chọn phù hợp. Tuy nhiên, những nghệ sĩ lớn không chỉ tuân thủ mà còn sáng tạo, phá vỡ và làm mới thể loại. Họ vừa vận dụng những quy tắc có sẵn, vừa thay đổi chúng để đáp ứng nhu cầu biểu hiện độc đáo của mình. Do đó, am hiểu sâu sắc về lịch sử và đặc trưng của các thể loại là điều kiện cần để có thể sáng tác thành công.

5.2. Bí quyết tiếp nhận văn học hiệu quả dựa trên đặc trưng thể loại

Bí quyết của việc tiếp nhận văn học hiệu quả nằm ở việc tuân thủ các quy tắc của thể loại. Đọc một bài thơ cần chú ý đến nhịp điệu, hình ảnh, cấu tứ và tình cảm. Đọc một cuốn tiểu thuyết cần quan tâm đến nhân vật, cốt truyện, tâm lý và không gian, thời gian. Giáo trình đã đưa ra một dẫn chứng thú vị về việc hiểu sai do bỏ qua quy ước thể loại: một nhà nghiên cứu nước ngoài phê bình Nguyễn Du tả tuyết vào mùa hè trong Truyện Kiều, mà quên rằng “tuyết sương” trong ngôn ngữ thơ là ẩn dụ cho sự cách trở. Điều này cho thấy, việc đặt ngôn từ văn học vào đúng quy luật thể loại của nó là yêu cầu bắt buộc để có thể lý giải, cảm thụ tác phẩm văn học một cách sâu sắc và chính xác.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu chia làm ba loại: tự sự, trữ tình, kịch ?. Sau Aristote nhiều nhà lí luận khác vẫn kế thừa cách chia ba, mặc dù tiêu chí phân loại có khác. Hegel trong sich Mr hoc lan dau tién sit dung mối quan hệ chủ - khách quan để giải thích ba loại. Sử thi là kể một cách khách quan, trữ tình biểu hiện một cách chủ quan, còn kịch thì kết hợp biểu diễn khách quan và bộc lộ bằng lời nói một cách chủ quan.

Theo ông đó là quá trình từ chính để (sử thị) qua phản để (trữ tình) và tạo thành hợp để (kịch). Đến thế kỉ XIX, nhà lí luận văn học Nga là Belinski lí giải cách chia ba một cách thấu triệt từ góc độ nhận thức: “chia thơ ca (văn học) làm ba loại: trữ tình, tự sự, kịch là xuất phát từ ý nghĩa của việc nhận thức chân lí, cũng tức là trên tinh thần nhận thức - xuất phát từ mối quan hệ qua lại giữa chủ thể đối với đổi tượng - khách thể nhận thức. Thơ trữ tình biểu hiện phương diện chủ quan của một con người, đem con người bên trong phơi bày ra trước mắt chúng ta, do đó toàn bộ là cảm xúc, tình cảm, âm nhạc. Thơ tự sự là sự miêu tả khách quan một sự kiện đã hoàn thành, là nhà nghệ sĩ đã chọn cho chúng ta một quan điểm.

thích hợp nhất để bày tỏ tất cả mọi phương diện, làm thành một bức tranh cho chúng ta xem. Thơ kịch là sự điểu hoà hai phương điện trên, chủ quan, trữ tình và khách quan, tự sự. Trình bày ra trước mắt chúng ta, không phải là sự kiện đã hoàn thành, mà là đang thực hiện; không phải nhà thơ đang thông báo sự việc cho ta, mà là từng nhân vật xuất hiện nói với chúng ta”), Từ truyền thống trên trong lí luận văn học phương Tây thịnh hành cách chia văn học làm ba loại. Theo truyền thống đó, loại tự sự bao gồm () _ Aristote.

Nghệ thuật thơ ca (in chung cùng Lưu Hiệp). NXB Văn học, H, 1999, tr. (3) Tuyển tập Belinski, tập 9, Thượng Hải, 1979, Tr.99 các thể loại sử thi (anh hùng ca), thơ tự sự (truyện thơ), tiểu thuyết v. loại trữ tình bao gồm các thể loại như thơ trữ tình, văn xuôi trữ tình; loại kịch bao gồm bi kịch, hài kịch, chính kịch.

Dựa theo tiêu chí loại hình nội dung thể loại, nhà nghiên cứu Nga G. Pospelov lại chia ra các thể loại thần thoại sử thi, thế sự, đời tư!, Dựa theo tiêu chí miêu tả cuộc sống đã hoàn thành và chưa hoàn thành, nhà nghiên cứu M. Bakhtin đưa ra các thể loại văn học sử thi và các thể loại tiểu thuyết. „ Ở Trung Quốc và Việt Nam từ xưa do quan niệm văn sử bất phân người ta chia văn học làm hai loại chính theo hình thức ngôn từ là thơ và văn.

Các tuyển tập văn học lớn trong lịch sử văn học cũng chia ra như thế, ví như Hoàng Việt thi tuyển, Hoàng Việt uăn tuyển do Bùi Huy Bích (1744 - 1818) soạn. Cho đến những năm 60 thế kỉ XX xuất hiện bộ Hợp tuyển thơ văn Việt Nam do nhiều học giả chủ trì, sau đó xuất hiện bộ Thơ uăn Lí Trần do Viện Văn học chủ trì, các tên sách đều cho thấy quan niệm chia hai mắng văn thơ thịnh hành, ăn sâu đến thế nào! Ở Trung Quốc hiện đại thịnh hành lối chia bốn, theo đó loại thơ ôm thơ trữ tình, thơ tự sự, sử thi (anh hùng ca), Các tác phẩm tự sự văn xuôi đều được gọi bằng một cái tên chung là “tiểu thuyết", như tiểu thuyết chí quái, tiểu thuyết truyền kì, tiểu thuyết chương hồi v. hai loại còn lại là kịch và tần văn. Khái niệm tân văn của Trung Quốc bao gém các tác phẩm văn xuôi cổ như tẫn văn lịch sử, tản văn nghệ thuật, các bài du kí, bút kí, tuỳ bút, kí sự, tạp văn.

Ở Việt Nam sử dụng cả cách chia ba và cách chia bốn. Cách chia bốn gôm thơ ca chỉ chủ yếu là thơ trữ tình, truyện gồm cả tiểu thuyết và truyện thơ. Khái niệm kí thiên về chỉ các tác phẩm viết về người thật, việc thật, cốt truyện không được quan tâm như truyện. Loại này cũng bao hàm cả các tác phẩm văn xuôi nghệ thuật như tan van tuỳ bút.

Ngoài ra có lúc xuất hiện cách chia năm, tức là ngoài các loại trên cồn thêm loại văn chính luận, nghị luận. Loại này nếu xét theo quan điểm của giới lí luận Trung Quốc, thì thuộc loại tần văn. Pospelov (chủ biên), Mấy uốn để của sự phát triển uăn học, M, 1972, M. Bakhtin, Văn học vd mi hoe, M.

Các phân loại đều có ưu điểm và nhược điểm, nói chung đều có tính chất tương đối. Đó là vì, một là mọi khái quát về thể loại và loại văn học xưa nay nói chung không bao giờ đẩy đủ. Thứ hai, không một tiêu chí phân loại nào có thể loại trừ được các tiêu chí khác, và thứ ba, các thể loại và loại văn học không ngừng xâm nhập vào nhau, tạo thành các loại trung gian. Chọn cách nào đều nhằm một mục đích tiện lợi nào đó trong giảng dạy.

Ở giáo trình này chọn cách chia bốn, vì tính đến truyền thống. phân chia văn và thơ lâu đời và sự phát triển của các thể loại trong văn học hiện đại, đặc biệt là thể loại tiểu thuyết, kí, tản văn. Chúng ta cũng quen gọi tác gi văn học là nhà văn, nhà thơ, nhà tuỳ bút, nhà viết kịch, tức là dựa theo thể loại mà không gọi là nhà trữ tình, nhà tự sự, nhà kịch. Người Việt Nam không có khái niệm người viết văn như ở châu Âu, hay khái niệm “tác gia” (người sáng tác) như ở Trung Quốc.

TÍNH CHẤT CỦA THỂ LOẠI VĂN HỌC 1. Tính ổn định của thể loại văn học Mỗi loại hình văn học chỉ xét thể loại ở một phương diện nào đó, hoặc phương tiện ngôn ngữ, hoặc phương tiện biểu hiện, hình thức cấu tạo. Còn thể loại, một khi đã hình thành thì tạo thành một hệ thống các phép tắc, chuẩn mực hình thức nhất định, có những đòi hỏi đặc thù về các phương diện ngôn từ, kết cấu, dung lượng, nhân vật. Các phép tắc chuẩn mực ấy phát huy tác dụng mẫu mực đổi với các sáng tác đời sau.

Cho dù trong các thời kì văn học khác nhau, nội dung đời sống, tư tưởng cảm hứng khác nhau như thế nào, các tác phẩm cùng thể loại vẫn giữ được các đặc điểm tương đối ổn định về hình thức. Ví dụ, thể loại truyện, từ các truyện trong Lĩnh Nam chích quái, qua Truyền bì mạn lực, đến các truyện ngắn hiện đại, tuy có những khác biệt, biến thiên, nhưng các yếu tố tạo thành chất "truyện" vẫn không thay đổi. Hoặc các bài thơ, từ các bài thơ của Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Nguyễn Khuyến, Tú Xương, đến các sáng tác thơ của Xuân Diệu, Huy Cận, Thế Lữ v. vẫn có các yếu tố tạo thành chất thơ của chúng.

Tính ổn định của thể loại gắn liền với tính kế thừa lịch sử. Nhà lí luận văn học Nga M. Bakhtin đã viết: "Xét về thực chất, thể loại văn học phản ánh những khuynh hướng lâu dài và hết sức bền vững trong sự phát triển văn học. Ở thể loại bao giờ cũng bảo lưu những yếu tố cơ sở bất tử.

Thật ra, cái cơ sở này được bảo lưu chỉ nhờ vào sự đổi mới thường. xuyên, có thể nói là nhờ được hiện đại hoá. Thể loại bao giờ cũng vừa là nó vừa không phải là nó, nó bao giờ cũng đồng thời vừa cũ kĩ vừa mới mẻ “Thể loại là kẻ đại điện của kí ức sáng tạo trong quá trình phát triển của văn học”), 'Tính ổn định của thể loại không phải là bảo thủ, mà gắn liền vơi sự đổi mới. Đổi mới phát huy cái ổn định.

Ví dụ, nhân vật, cốt. truyện, lồi kể, không gian, thời gian là những yếu tố không bao giờ thiếu trong truyện. Hoặc như thơ, nhịp điệu, tính nhạc, hình ảnh biểu tượng, lời thổi lộ trực tiếp là không bao giờ thiếu, mặc dù thơ cổ điển và thơ hiện đại khác nhau rất nhiều. Tính biến đổi của thể loại văn học Tính ổn định của thể loại văn học tổn tại trong trạng thái động.

Nếu nhìn theo con mắt lich đại thì sẽ thấy thể loại văn học đang không ngừng vận động, biến hoá. Thể loại văn học bao giờ cũng là sản phẩm của một đời sống xã hội nhất định, phẩn ánh đặc điểm văn hoá xã hội đương thời và nhu cầu tỉnh thần của con người. Các thể loại văn học chữ Hán Việt Nam trong thời đại Lí Trần phản ánh trình độ phát triển văn hoá và nhu cầu xây dựng nền văn hiến dân tộc. Người Việt Nam đã di thực hầu như toàn bộ thể loại văn học chữ Hán để sử dụng vào công cuộc xây dựng quốc gia độc lập.

Nhưng sau đó ít lâu, vao thé ki XII, nhu edu phát triển văn học trên cơ sở tiếng Việt đã thúc đẩy việc sáng tạo chữ Nôm, hình thành dần dẫn các thể loại văn học Nôm. Các thể loại chữ Hán được sử dụng vào các sáng tác Nôm như thơ Nôm, phú Nôm, ngâm khúc Nôm, truyện Nôm. Trong các thể loại văn học chữ Hán đến thế ki XVIII đã xuất hiện thể loại tiểu thuyết chương hồi như Nam triểu công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm và Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô Gia văn phái. Nhing udn dé thi phép Dostoieoski, Trân Đình Sử và đổng nghiệp dịch.

NXB Giáo dục, H, 1993, tr 101 Các thể phú Hán được tiếp nhận ở thế kỉ XV gắn liền với như cầu ngợi ca triểu đại đương thời, càng về sau thể phú chuyển thành phú Nôm mang nội dung thế tục, thể hiện tình cảm ẩn dật, giáo hoá, châm biếm, tự trào. Phong trào hiện đại văn hoá văn học Việt Nam nữa đầu thế kỉ XX đã khẳng định một hệ thống thể loại văn học hiện đại: Thơ mới tiểu thuyết, truyện ngắn hiện đại, phóng sự, tuỳ bút. các thể loại văn học lúc này gắn liền với sự phát triển của báo chí, nghề in hiện đại và các nhà xuất bản. Sự tiếp xúc, giao lưu với văn học Pháp và phương Tây, việc phế bổ chữ Hán và sử dụng chữ quốc ngữ đã làm cho các thể loại văn học chữ Hán suy tàn, các thể loại văn học trung đại cũng mất dẫn địa vị trong hoạt động sáng tạo của nhà văn.

Bước vào thời kì kháng chiến chống đế quốc Pháp và Mĩ để giải phóng Tổ quốc, thống nhất đất nước, cả hệ thống thể loại văn học chuyển dần theo hướng sử thi, các thể loại văn học dân tộc truyền thống.