Giáo Trình Ký Sinh Trùng 2: Hướng Dẫn Cho Kỹ Thuật Viên Xét Nghiệm

Giáo trình về ký sinh trùng 2, biên soạn theo chương trình đào tạo chuẩn, hệ thống hóa kiến thức từ cơ bản đến nâng cao., phục vụ nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

• Tác giả: ThS. Nguyễn Thị Hồng Ngọc
• Trường học: Trường Cao Đẳng Y Tế Hà Nội
• Chuyên ngành: Kỹ Thuật Viên Xét Nghiệm
• Đề tài: Giáo Trình Ký Sinh Trùng 2
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN
• LỜI GIỚI THIỆU
• THAM GIA BIÊN SOẠN
• 1. GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN SỐ 25
• 1.1. BÀI 1: ĐẠI CƯƠNG ĐƠN BÀO
• 1.2. BÀI 3: TRÙNG ROI
• 1.3. BÀI 4: KÝ SINH TRÙNG SỐT RÉT
• 1.4. BÀI 5: ĐẠI CƯƠNG CHÂN ĐỐT Y HỌC
• 1.5. BÀI 7: LỚP CÔN TRÙNG
• 1.6. BÀI 8: ĐẠI CƯƠNG VI NẤM Y HỌC - VI NẤM CANDIDA
• 1.7. BÀI 10: VI NẤM GÂY BỆNH NGOÀI DA, TÓC, MÓNG
• 1.8. BÀI 11: VI NẤM GÂY BỆNH NỘI TẠNG
• 2. PHẦN THỰC HÀNH
• 2.1. BÀI 12: KỸ THUẬT CHẨN ĐOÁN AMIP
• 2.2. BÀI 13: KỸ THUẬT CHẨN ĐOÁN TRÙNG ROI
• 2.3. BÀI 14: KỸ THUẬT CHẨN ĐOÁN KÝ SINH TRÙNG SỐT RÉT
• 2.4. BÀI 15: KỸ THUẬT CHUẨN ĐOÁN VI NẤM
• 2.5. BÀI 16: KỸ THUẬT TẨM MÀN
• HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG GIÁO TRÌNH
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo Trình Ký Sinh Trùng 2 Dành Cho Kỹ Thuật Viên Xét Nghiệm

Giáo trình Ký sinh trùng 2 được biên soạn nhằm cung cấp kiến thức cơ bản cho sinh viên ngành kỹ thuật viên xét nghiệm. Tài liệu này không chỉ giúp sinh viên hiểu rõ về các loại ký sinh trùng mà còn trang bị cho họ những kỹ năng cần thiết trong việc chẩn đoán và điều trị bệnh. Nội dung giáo trình được chia thành hai phần: lý thuyết và thực hành, giúp sinh viên có cái nhìn toàn diện về ký sinh trùng.

1.1. Mục tiêu của Giáo Trình Ký Sinh Trùng 2

Mục tiêu chính của giáo trình là cung cấp kiến thức về đặc điểm sinh học, chu kỳ phát triển và tác hại của các loại ký sinh trùng. Sinh viên sẽ được trang bị kỹ năng chẩn đoán và phòng bệnh hiệu quả.

1.2. Cấu trúc của Giáo Trình Ký Sinh Trùng 2

Giáo trình được chia thành hai phần: lý thuyết và thực hành. Phần lý thuyết cung cấp kiến thức về các loại ký sinh trùng, trong khi phần thực hành giúp sinh viên áp dụng kiến thức vào thực tế.

II. Những Thách Thức Trong Việc Nghiên Cứu Ký Sinh Trùng

Nghiên cứu về ký sinh trùng gặp nhiều thách thức, từ việc xác định loại ký sinh trùng đến việc phát hiện và điều trị bệnh. Các kỹ thuật xét nghiệm hiện tại vẫn còn nhiều hạn chế, đòi hỏi sự cải tiến liên tục. Việc phát hiện sớm và chính xác các loại ký sinh trùng là rất quan trọng để ngăn chặn sự lây lan của bệnh.

2.1. Khó khăn trong việc chẩn đoán ký sinh trùng

Việc chẩn đoán ký sinh trùng thường gặp khó khăn do sự đa dạng và biến đổi của chúng. Nhiều loại ký sinh trùng có thể gây bệnh nhưng không dễ dàng phát hiện qua các xét nghiệm thông thường.

2.2. Tác động của môi trường đến sự phát triển của ký sinh trùng

Môi trường sống có thể ảnh hưởng lớn đến sự phát triển và lây lan của ký sinh trùng. Các yếu tố như khí hậu, vệ sinh và thói quen sinh hoạt đều có thể tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của chúng.

III. Phương Pháp Xét Nghiệm Ký Sinh Trùng Hiện Đại

Các phương pháp xét nghiệm ký sinh trùng hiện đại đang được áp dụng rộng rãi trong chẩn đoán bệnh. Những phương pháp này không chỉ giúp phát hiện ký sinh trùng mà còn xác định loại và mức độ nhiễm bệnh. Việc sử dụng công nghệ mới trong xét nghiệm giúp nâng cao độ chính xác và hiệu quả trong chẩn đoán.

3.1. Kỹ thuật nhuộm trong xét nghiệm ký sinh trùng

Kỹ thuật nhuộm là một trong những phương pháp quan trọng trong xét nghiệm ký sinh trùng. Nó giúp làm nổi bật các cấu trúc của ký sinh trùng, từ đó dễ dàng nhận diện và phân loại.

3.2. Sử dụng công nghệ sinh học trong chẩn đoán

Công nghệ sinh học đang mở ra nhiều cơ hội mới trong việc chẩn đoán ký sinh trùng. Các phương pháp như PCR giúp phát hiện DNA của ký sinh trùng với độ chính xác cao.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Giáo Trình Ký Sinh Trùng 2

Giáo trình Ký sinh trùng 2 không chỉ là tài liệu học tập mà còn là nguồn tham khảo quý giá cho các kỹ thuật viên xét nghiệm trong thực tế. Những kiến thức và kỹ năng được trang bị sẽ giúp sinh viên tự tin hơn trong công việc của mình. Việc áp dụng kiến thức vào thực tiễn sẽ góp phần nâng cao chất lượng chẩn đoán và điều trị bệnh.

4.1. Kỹ năng thực hành trong xét nghiệm ký sinh trùng

Sinh viên sẽ được thực hành các kỹ thuật xét nghiệm ký sinh trùng, từ việc lấy mẫu đến phân tích kết quả. Kỹ năng thực hành là yếu tố quan trọng giúp sinh viên tự tin khi ra trường.

4.2. Kết quả nghiên cứu từ giáo trình

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng kiến thức từ giáo trình vào thực tiễn giúp nâng cao hiệu quả chẩn đoán và điều trị bệnh ký sinh trùng.

V. Kết Luận Về Giáo Trình Ký Sinh Trùng 2

Giáo trình Ký sinh trùng 2 là một tài liệu quan trọng cho sinh viên ngành kỹ thuật viên xét nghiệm. Nó không chỉ cung cấp kiến thức lý thuyết mà còn trang bị kỹ năng thực hành cần thiết. Việc nắm vững kiến thức về ký sinh trùng sẽ giúp sinh viên có nền tảng vững chắc trong nghề nghiệp tương lai.

5.1. Tương lai của nghiên cứu ký sinh trùng

Nghiên cứu về ký sinh trùng sẽ tiếp tục phát triển với sự hỗ trợ của công nghệ mới. Các phương pháp chẩn đoán hiện đại sẽ giúp phát hiện sớm và điều trị hiệu quả hơn.

5.2. Vai trò của kỹ thuật viên xét nghiệm trong y học

Kỹ thuật viên xét nghiệm đóng vai trò quan trọng trong việc chẩn đoán và điều trị bệnh. Họ là những người trực tiếp thực hiện các xét nghiệm và phân tích kết quả, góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình (250-300 từ)

Giáo trình Ký sinh trùng 2 (Mã mô đun: XN09) là tài liệu học tập chính khóa thuộc mô đun số 25 trong chương trình đào tạo ngành Kỹ thuật viên Xét nghiệm trình độ Cao đẳng, do Trường Cao đẳng Y tế Hà Nội biên soạn và ban hành năm 2024. Ban biên soạn giáo trình gồm ThS. Nguyễn Thị Hồng Ngọc (Chủ biên), cùng hai tác giả Hà Thị Nguyệt Minh và Lê Thị Thu Hường.

Về vị trí trong chương trình, đây là mô đun chuyên ngành bắt buộc với thời lượng 60 giờ (gồm 28 giờ lý thuyết, 29 giờ thực hành và 3 giờ kiểm tra). Giáo trình đặt mục tiêu đào tạo chuẩn đầu ra cho sinh viên trên cả ba phương diện:

• Kiến thức: Trình bày được đặc điểm hình thể, phân loại học, chu kỳ phát triển sinh học, đặc điểm dịch tễ học, cơ chế gây bệnh và các phương pháp chẩn đoán ba nhóm sinh vật gây bệnh gồm đơn bào (Protozoa), động vật chân đốt y học (Arthropoda) và vi nấm y học (Fungi).
• Kỹ năng: Thu thập, bảo quản đúng quy chuẩn các loại bệnh phẩm; pha chế hóa chất, thuốc nhuộm chuyên dụng; thao tác thành thạo các kỹ thuật xét nghiệm trực tiếp, nhuộm soi, nuôi cấy và nhận định chính xác hình thể ký sinh trùng trên kính hiển vi.
• Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Tuân thủ quy chế an toàn sinh học, y đức và quy trình kỹ thuật xét nghiệm của ngành y tế.

Cấu trúc giáo trình được phân định thành 2 phần rõ rệt: Phần Lý thuyết (Bài 1 đến Bài 11) và Phần Thực hành (Bài 12 đến Bài 16). Điểm đặc sắc của giáo trình là sự gắn kết trực tiếp giữa các bài giảng lý thuyết phân loại hình thái với 5 bài thực hành kỹ thuật xét nghiệm vi thể chuyên sâu tại phòng thí nghiệm.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi (500-600 từ)

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình gồm 16 bài học được tổ chức tuần tự theo logic tiến trình từ đại cương hình thái, bệnh học chuyên biệt đến kỹ thuật xét nghiệm vi thể:

1. Bài 1 - Đại cương đơn bào: Cung cấp định nghĩa, phân loại 4 lớp vận động: Lớp Chân giả (Rhizopoda), Lớp Trùng roi (Flagellata), Lớp Trùng lông (Ciliata) và Lớp Bào tử trùng (Sporozoa); các hình thức dinh dưỡng (thực bào, thẩm thấu) và sinh sản (phân đôi, cắt ngang, thể phân liệt, sinh sản hữu tính).
2. Bài 2 - Amip: Phân tích chi tiết loài Entamoeba histolytica với 3 dạng hình thể: thể Magna (thể hoạt động lớn ăn hồng cầu, gây bệnh), thể Minuta (thể hoạt động nhỏ hoại sinh) và thể bào nang 4 nhân (thể lây nhiễm); cơ chế gây tổn thương niêm mạc tạo ổ áp xe hình cúc áo/cổ chai tại đại tràng và các thể áp xe ngoài ruột (gan, phổi, não).
3. Bài 3 - Trùng roi: Mô tả các loài trùng roi tiêu hóa (Giardia lamblia, Trichomonas intestinalis), trùng roi niệu sinh dục (Trichomonas vaginalis với chu kỳ đơn chủ ở người, thích ứng pH 6 - 6,5) và nhóm trùng roi đường máu - nội tạng (Trypanosoma gambiense truyền qua ruồi Glossina, Trypanosoma cruzi truyền qua bọ xít Triatoma, Leishmania donovani gây bệnh sốt hắc nhiệt Kala-Azar truyền qua muỗi cát Phlebotomus, cùng trùng bào tử Toxoplasma gondii ký sinh nội bào).
4. Bài 4 - Ký sinh trùng sốt rét: Phân loại các chủng Plasmodium ký sinh ở người (P. falciparum, P. vivax, P. malariae, P. ovale, P. knowlesi); hình thể thể tư dưỡng (trophozoite), thể phân liệt (schizont), thể giao bào (gametocyte) trên tiêu bản máu; sinh học chuyển hóa enzym và dinh dưỡng của ký sinh trùng.
5. Bài 5, 6, 7 - Động vật chân đốt y học: Đại cương chân đốt, phân loại và vai trò truyền bệnh của Lớp Nhện (Arachnida) và Lớp Côn trùng (Insecta).
6. Bài 8, 9, 10, 11 - Vi nấm y học: Đại cương vi nấm, bệnh học nấm men Candida, nấm ngoài da - tóc - móng (Dermatophytes) và nấm nội tạng.
7. Bài 12 đến Bài 16 - Khối thực hành kỹ thuật: Thực hành chẩn đoán vi thể Amip, Trùng roi, Ký sinh trùng sốt rét (kỹ thuật làm tiêu bản giọt đặc và giọt đàn), Vi nấm và Kỹ thuật tẩm màn diệt côn trùng truyền bệnh.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Hệ thống phân loại sinh học: Phân chia ngành Sarcomastigophora, Ciliophora, Apicomplexa theo cấu trúc cơ quan vận động (chân giả, roi, lông chuyển, không bào vận động).
• Nguyên lý chu kỳ ký sinh: Cơ chế chu kỳ đơn chủ (lây truyền trực tiếp qua đường tiêu hóa/tiết niệu) và chu kỳ đa chủ/cần vector truyền bệnh (đòi hỏi vật chủ vĩnh viễn và vật chủ trung gian như muỗi Anopheles, ruồi Glossina, bọ xít Triatoma).
• Cơ chế bệnh sinh và chuyển hóa: Hoạt tính enzyme ly giải protein (pepsin, trypsin, hyaluronidase) của amip; sự tương tác phối hợp vi khuẩn đường ruột (E. coli, Clostridium perfringens); chuyển hóa glucid sinh acid lactic/pyruvic và phân giải huyết cầu tố ở hồng cầu bị nhiễm Plasmodium.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật: Lấy bệnh phẩm phân nhầy máu, dịch âm đạo, dịch niệu đạo, máu ngoại vi; nhuộm Giemsa với dung dịch đệm pH 7,2; nhuộm Hematoxylin sắt; nuôi cấy ký sinh trùng trên môi trường Pavlova, NNN, Tobie.
• Kỹ năng phân tích vi thể: Phân biệt thể Magna và Minuta; nhận diện đĩa bám và 4 đôi roi của G. lamblia; phân tích biến đổi hình thái, hạt sắc tố của hồng cầu chứa ký sinh trùng sốt rét trên tiêu bản giọt đàn và giọt đặc.
• Năng lực phòng dịch: Thực hiện kỹ thuật tẩm màn hóa chất phòng vector và kiểm soát dịch tễ theo chuỗi lây truyền 4F (Food - Faeces - Fingers - Flies).

---

Phương pháp giảng dạy và học tập (300-350 từ)

Giáo trình Ký sinh trùng 2 được thiết kế theo phương pháp đào tạo tích hợp năng lực, kết hợp giữa giảng dạy lý thuyết hệ thống và huấn luyện kỹ năng thực hành labo:

• Phân bổ thời lượng: Tổng số 60 giờ học được chia thành 28 giờ lý thuyết, 29 giờ thực hành trực tiếp tại phòng thí nghiệm và 3 giờ kiểm tra đánh giá. Tỷ lệ thực hành xấp xỉ 50% thời lượng toàn mô đun nhằm củng cố kỹ năng chẩn đoán vi thể.
• Bài tập và thực hành: Sinh viên làm việc trực tiếp với kính hiển vi quang học, thực hiện các kỹ thuật xét nghiệm cơ bản gồm:
  • Soi tươi trực tiếp bệnh phẩm phân tìm amip và trùng roi đường tiêu hóa trong vòng 2 giờ sau khi lấy mẫu.
  • Làm và nhuộm tiêu bản máu giọt đặc (phá vỡ hồng cầu bằng môi trường nhược trương) và giọt đàn (giữ nguyên hồng cầu) để định lượng và định loại Plasmodium.
  • Pha chế hóa chất, môi trường nuôi cấy nhân tạo (NNN, Pavlova) và thao tác tẩm màn diệt muỗi.
• Phương pháp đánh giá mô đun:
  • Đánh giá thường xuyên (Hệ số 1): Gồm 02 bài kiểm tra lý thuyết dưới dạng tự luận, trắc nghiệm hoặc vấn đáp.
  • Đánh giá định kỳ (Hệ số 2): Gồm 01 bài kiểm tra thao tác thực hành xét nghiệm và nhận định tiêu bản.
  • Thi kết thúc mô đun: Bắt buộc gồm 01 bài thi lý thuyết (vấn đáp/tự luận/trắc nghiệm) và 01 bài thi thực hành.
  • Điều kiện đạt: Sinh viên không nghỉ quá 20% giờ lý thuyết, tham gia đủ 100% giờ thực hành, điểm trung bình kiểm tra đạt ≥ 5,0/10 và điểm tổng kết mô đun đạt ≥ 4,0/10.
• Hướng dẫn tự học: Sinh viên đối chiếu sơ đồ chu kỳ phát triển với bệnh cảnh lâm sàng, rèn luyện kỹ năng vẽ lược đồ cấu tạo tế bào (trung thể, nhân, roi, màng lượn sóng) và đọc trước các quy trình thao tác chuẩn (SOP) trước khi vào phòng thực hành.

---

Điểm nổi bật và cập nhật (250-300 từ)

Giáo trình Ký sinh trùng 2 (2024) phản ánh tính hệ thống và các phương diện cập nhật trong kỹ thuật xét nghiệm y học hiện đại:

• Tích hợp kỹ thuật sinh học phân tử và miễn dịch học: Bên cạnh kỹ thuật soi tươi và nhuộm kinh điển (Hematoxylin sắt, Giemsa, Gram), tài liệu cập nhật các phương pháp chẩn đoán miễn dịch gián tiếp như phản ứng ngưng kết hồng cầu gián tiếp, ngưng kết Latex, kết hợp bổ thể, miễn dịch huỳnh quang (IFA), xét nghiệm hấp phụ miễn dịch gắn enzym (ELISA), và phản ứng PCR phát hiện DNA của Toxoplasma gondii (độ đặc hiệu 100% trong dịch não tủy), Trypanosoma và Leishmania.
• Phân loại sinh học theo hệ thống cập nhật: Cấu trúc phân loại đơn bào được chuẩn hóa theo phân ngành và lớp (Sarcomastigophora, Zoomastigina, Rhizopoda, Ciliata, Sporozoa), trình bày đầy đủ 5 loài Plasmodium ký sinh ở người (P. falciparum, P. vivax, P. malariae, P. ovale, P. knowlesi).
• Gắn kết xét nghiệm với thực tiễn dịch tễ và điều trị: Mỗi bài học đều tích hợp nhóm thuốc điều trị đặc hiệu (Metronidazol, Emetin, Tinidazol, Pyrimethamin, Suramine, Melarsoprol) và biện pháp kiểm soát véc-tơ, gắn liền kỹ thuật xét nghiệm phòng thí nghiệm với công tác y tế dự phòng cộng đồng.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình (200-250 từ)

Giáo trình được biên soạn phục vụ các đối tượng đào tạo và chuyên môn sau:

• Sinh viên chuyên ngành: Sinh viên ngành Kỹ thuật viên Xét nghiệm y học trình độ Cao đẳng. Đây là tài liệu học tập bắt buộc để hoàn thành mô đun 25 (XN09).
• Kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Sinh viên cần hoàn thành mô đun Ký sinh trùng 1 (giun sán y học), các học phần Sinh học đại cương, Giải phẫu - Sinh lý, Hóa sinh và Vi sinh y học cơ bản nhằm nắm vững cấu trúc tế bào học và nguyên lý miễn dịch.
• Giảng viên: Sử dụng làm giáo trình giảng dạy chuẩn, căn cứ xây dựng đề cương chi tiết, bài giảng lý thuyết và bảng kiểm (checklist) đánh giá kỹ năng thực hành labo.
• Cán bộ y tế tham khảo: Kỹ thuật viên xét nghiệm, nhân viên y tế tại các cơ sở khám chữa bệnh tuyến cơ sở, trung tâm y tế dự phòng và trung tâm kiểm soát bệnh tật (CDC) tham khảo quy trình xét nghiệm ký sinh trùng và kỹ thuật phòng chống véc-tơ.

---

Câu hỏi thường gặp (250-300 từ)

1. Giáo trình này phù hợp với ai?
Tài liệu biên soạn chuẩn hóa cho sinh viên ngành Kỹ thuật viên Xét nghiệm y học trình độ Cao đẳng, đồng thời là tài liệu tham khảo kỹ thuật cho nhân viên xét nghiệm y tế cơ sở.

2. Cần kiến thức nền nào trước khi học mô đun này?
Người học cần nắm vững kiến thức về Ký sinh trùng 1 (khối giun sán), sinh học tế bào, vi sinh y học cơ bản và kỹ năng vận hành kính hiển vi quang học.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu lý thuyết đơn thuần?
Giáo trình dành 29/60 giờ cho thực hành, tích hợp cụ thể 5 bài kỹ thuật chẩn đoán vi thể (Bài 12 đến Bài 16) bao gồm quy trình nhuộm, nuôi cấy, chẩn đoán phân biệt trên kính hiển vi và kỹ thuật tẩm màn.

4. Làm sao để tự học và nắm vững các loài ký sinh trùng hiệu quả?
Học viên nên hệ thống hóa kiến thức thông qua việc vẽ lại chu kỳ sinh học, phân lập bảng so sánh hình thái (kích thước, số lượng nhân, cơ quan vận động) giữa các loài và thực hành đối chiếu tiêu bản tươi với tiêu bản nhuộm màu.

5. Giáo trình có các chỉ dẫn xét nghiệm bổ trợ nào ngoài soi kính hiển vi?
Tài liệu trình bày các phương pháp miễn dịch chẩn đoán huyết thanh (ELISA, IFA, kết hợp bổ thể), kỹ thuật sinh học phân tử (PCR) và các môi trường nuôi cấy nhân tạo chuyên dụng như Pavlova, NNN, Tobie.

---

Kết luận (150 từ)

Giáo trình Ký sinh trùng 2 (Mã mô đun: XN09) do Trường Cao đẳng Y tế Hà Nội ban hành năm 2024 cung cấp hệ thống kiến thức toàn diện về hình thái, bệnh học và kỹ thuật xét nghiệm nhóm Đơn bào, Động vật chân đốt và Vi nấm y học. Lộ trình học tập được thiết kế mạch lạc, chuyển tiếp từ cơ sở lý thuyết sinh học, cơ chế bệnh sinh, đặc điểm dịch tễ học sang 5 bài thực hành kỹ thuật xét nghiệm vi thể chuyên sâu. Tài liệu đáp ứng chuẩn đầu ra chuyên môn của chương trình đào tạo Kỹ thuật viên Xét nghiệm y học trình độ Cao đẳng, phục vụ trực tiếp cho công tác chẩn đoán cận lâm sàng và phòng chống dịch bệnh ký sinh trùng trong cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

UBND THÀNH PHỐ HÀ NỘI TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ HÀ NỘI GIÁO TRÌNH (Ban hành kèm theo Quyết định số: /QĐ-. ngày ………tháng.) MÔ ĐUN: KÝ SINH TRÙNG 2 NGÀNH: KỸ THUẬT VIÊN XÉT NGHIỆM TRÌNH ĐỘ: CAO ĐẲNG Hà Nội, năm 2024 1 TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo. Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm. 2 LỜI GIỚI THIỆU Giáo trình Ký sinh trùng 2 được biên soạn cho sinh viên ngành cao đẳng xét nghiệm y học với mục đích hướng dẫn cho sinh viên những kiến thức cơ bản và khái quát nhất về các loại đơn bào, động vật chân đốt và vi nấm gây bệnh.

Giáo trình được chia thàh hai phần: Phần lý thuyết: Cung cấp những kiến thức về đặc điểm hình thái, chu kỳ phát triển, tác hại, cách phòng chống các loại đơn bào, động vật chân đốt và vi nấm gây bệnh. Phần thực hành: Mô tả các kỹ thuật xét nghiệm ký sinh trùng thường được sử dụng trong chẩn đoán bệnh đơn bào, động vật chân đốt và vi nấm gây bệnh. Các tác giả là những người có kinh nghiệm lâm sàng lâu năm cũng như kinh nghiệm giảng dạy về môn Ký sinh trùng y học, hy vọng rằng cuốn sách này sẽ cung cấp những thông tin có giá trị cho sinh viên nhằm giúp sinh viên có kiến thức về thực tiễn khả năng gây bệnh của ký sinh trùng, lựa chọn được những kỹ thuật chẩn đoán xét nghiệp phù hợp với từng loại ký sinh trùng, giúp cho việc phòng, chữa bệnh đạt hiệu quả. Các tác giả đã biên soạn cuốn giáo trình này với tinh thần trách nhiệm cao, song cũng không tránh khỏi những thiếu sót.

Chúng tôi rất mong nhận được sự góp ý của các bạn đồng nghiệp và độc giả để cuốn giáo trình được hoàn thiện hơn Xin trân trọng cảm ơn!. CÁC TÁC GIẢ 3 THAM GIA BIÊN SOẠN 1. Chủ biên ThS. Nguyễn Thị Hồng Ngọc 2.

Hà Thị Nguyệt Minh 3. Lê Thị Thu Hường 4 MỤC LỤC TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN. 2 LỜI GIỚI THIỆU. 3 THAM GIA BIÊN SOẠN.

5 GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN SỐ 25. 9 BÀI 1: ĐẠI CƯƠNG ĐƠN BÀO .13 BÀI 3: TRÙNG ROI .22 BÀI 4: KÝ SINH TRÙNG SỐT RÉT .43 BÀI 5: ĐẠI CƯƠNG CHÂN ĐỐT Y HỌC .83 BÀI 7: LỚP CÔN TRÙNG .93 BÀI 8: ĐẠI CƯƠNG VI NẤM Y HỌC. VI NẤM CANDIDA .126 BÀI 10: VI NẤM GÂY BỆNH NGOÀI DA, TÓC, MÓNG .135 BÀI 11: VI NẤM GÂY BỆNH NỘI TẠNG.141 PHẦN THỰC HÀNH .158 BÀI 12: KỸ THUẬT CHẨN ĐOÁN AMIP .158 BÀI 13: KỸ THUẬT CHẨN ĐOÁN TRÙNG ROI .168 BÀI 14: KỸ THUẬT CHẨN ĐOÁN KÝ SINH TRÙNG SỐT RÉT .176 BÀI 15: KỸ THUẬT CHUẨN ĐOÁN VI NẤM .195 BÀI 16: KỸ THUẬT TẨM MÀN .209 HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG GIÁO TRÌNH .214 TÀI LIỆU THAM KHẢO .215 5 GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN SỐ 25 Tên mô đun: Ký sinh trùng 2 Mã mô đun: XN09 Vị trí, tính chất, ý nghĩa và vai trò của mô đun: - Vị trí: là mô đun số 25 của trong chương trình đào tạo kỹ thuật viên xét nghiệm trình độ cao đẳng. - Tính chất: là mô đun bắt buộc thuộc khối kiến thức chuyên ngành của chương trình đào tạo kỹ thuật viên trình xét nghiệm độ cao đẳng - Ý nghĩa và vai trò của mô đun: Mô đun cung cấp những kiến thức cơ bản về đặc điểm sinh học, chu kỳ phát triển, tác hại, các phương pháp chẩn đoán và phòng bệnh do một số loại đơn bào, động vật chân đốt và vi nấm gây ra phục vụ cho công tác điều trị bệnh và phòng bệnh trong cộng đồng.

Mục tiêu của môn học/mô đun: * Kiến thức - Trình bày được về hình thể, dịch tễ học, tác hại, các phương pháp chẩn đoán một số loài đơn bào, động vật chân đốt và vi nấm gây bệnh. - Giải thích được chu kỳ phát triển của một số loài đơn bào, động vật chân đốt và vi nấm gây bệnh. * Kỹ năng - Lấy và bảo quản đúng cách bệnh phẩm xét nghiệm chẩn đoán đơn bào, động vật chân đốt và vi nấm gây bệnh. - Chuẩn bị được một số hóa chất, thuốc nhuộm dùng trong xét nghiệm chẩn đoán đơn bào, động vật chân đốt và vi nấm gây bệnh gây bệnh.

- Thực hiện và nhận định được kết quả một số kỹ thuật xét nghiệm chẩn đoán đơn bào, động vật chân đốt và vi nấm gây bệnh gây bệnh. * Năng lực tự chủ và trách nhiệm - Nghiêm túc, cẩn thận, sáng tạo vận dụng kiến thức đã học được về đặc điểm sinh học, chu kỳ phát triển, tác hại, các biện phòng bệnh do các loài ký sinh trùng gây ra để giải quyết các vấn đề trong học tập. - Chứng minh được năng lực làm việc độc lập và phối hợp nhóm để giải quyết các vấn đề học tập. - Thận trọng, tỉ mỉ, tự chịu trách nhiệm với kết quả công việc của cá nhân và của nhóm.

- Nghiêm túc đánh giá chất lượng công việc sau khi hoàn thành và kết quả thực hiện của 6 các thành viên trong nhóm. - Tuân thủ đúng các quy định về y đức, các quy chế chuyên môn, các quy định của pháp luật liên quan đến lĩnh vực xét nghiệm y học và các quy trình kỹ thuật của ngành y tế để đảm bảo an toàn cho người và thiết bị trong quá trình học tập. Nội dung và phương pháp đánh giá mô đun 1. Nội dung của mô đun: Số giờ TT Tên chương/bài Lý Thực Kiểm Tổng thuyết hành tra 1 Đại cương đơn bào 1 1 2 Amip 2 2 3 Trùng roi 4 4 Kiểm tra 1 1 4 Ký sinh trùng sốt rét 5 5 5 Đại cương chân đốt y học 2 2 6 Lớp nhện 2 2 7 Lớp côn trùng 3 3 8 Đại cương vi nấm y học 2 2 9 Vi nấm Candida 1 1 10 Vi nấm gây bệnh ngoài da, tóc, móng 2 2 11 Vi nấm gây bệnh nội tạng 4 4 Kiểm tra 1 1 12 Kỹ thuật chẩn đoán Amip 5 5 13 Kỹ thuật chấn đoán trùng roi 5 5 14 Kỹ thuật chẩn đoán ký sinh trùng sốt rét 10 10 15 Kỹ thuật chẩn đoán vi nấm 5 5 16 Kỹ thuật tẩm màn 4 4 Kiểm tra 1 1 2.

Phương pháp đánh giá mô đun: Các kiến thức và kỹ năng trên sẽ được đánh giá qua các bài kiểm tra định kỳ và bài thi kết thúc mô đun. Sinh viên đủ điều kiện dự thi nếu không nghỉ quá 20% giờ học lý thuyết, tham gia đầy đủ giờ học thực hành và điểm trung bình chung các điểm kiểm 7 tra đạt ≥ 5,0 (theo thang điểm 10). Sinh viên được đánh giá đạt mô đun nếu Điểm tổng kết môn học đạt ≥ 4,0 (theo thang điểm 10). Đánh giá Hệ số 1 Hệ số 2 Thi Vấn đáp, tự luận, Hình thức Thực hành Thực hành trắc nghiệm Số lượng 02 01 01 8 PHẦN LÝ THUYẾT BÀI 1: ĐẠI CƯƠNG ĐƠN BÀO MỤC TIÊU * Kiến thức - Trình bày được khái niệm, hình thể, phân loại, cấu tạo, sinh thái của đơn bào ký sinh.

* Năng lực tự chủ và trách nhiệm - Tổng hợp kiến thức đã được học về đơn bào ký sinh, tham khảo thêm các tài liệu liên quan nhằm phát triển năng lực bản thân. - Thể hiện khả năng làm việc độc lập và làm việc nhóm, tổng hợp, đánh giá kết quả công việc của các thành viên trong nhóm để hoàn thành các bài tập được giao. Khái niệm đơn bào Đơn bào là một nguyên sinh động vật có cấu tạo là một tế bào, sống riêng biệt có tất cả các cấu trúc, chức năng đầy đủ của một tế bào, một sinh vật sống. Phân loại đơn bào 2.Tiêu chuẩn để phân loại và cách phân loại Phân loại đơn theo cơ quan vận động và phương thức vận động, có 4 lớp: - Lớp đơn bào chân giả (Rhizopoda): Bao gồm các loại amip cử động bằng chân giả do sự kéo dài và co bóp của ngoại nguyên sinh chất tạo thành.

Do vậy nên hình dạng của chân giả luôn biến đổi. Khi đơn bào di chuyển về hướng nào thì có xu hướng phóng chân giả về hướng đó. - Lớp trùng roi (Flagellata): Bao gồm các loại đơn bào có cơ quan vận động là những roi, một vài loại có thêm màng vây là cấu trúc đặc biệt của một roi. Roi được tạo thành bằng sự kéo dài của ngoại nguyên sinh chất và có hình dạng tương đối cố định.

Như trùng roi đường tiêu hóa, máu, sinh dục – tiết niệu. - Lớp trùng lông (Ciliata): Bao gồm các loại đơn bào cử động bằng các lông chuyển. Trùng lông ký sinh và gây bệnh ở người chỉ có một loài duy nhất là Balantidium coli, đó cũng là loại đơn bào có kích thước lớn nhất ký sinh ở người. - Lớp bào tử trùng (Sporozoa): Có đặc điểm sau: + Trong toàn bộ hoặc trong một giai đoạn dài của chu kỳ bắt buộc phải phát triển trong các tế bào vật chủ.

+ Có hai hình thức sinh sản, sinh sản vô tính và sinh sản hữu tính như sự 9 sinh sản của Toxoplasma gondii. + Chu kỳ phức tạp xảy ra trên hai loại vật chủ. Phân loại theo hình thể Giới Protozoa hoặc Protista Ngành Ngành Ngành SARCOMASSTICOPHORA CIDIOPHORA APICOMPLEXA Phân ngành và lớp Phân ngành hoặc lớp Lớp Lớp ZOOMASTIGINA hoặc SARCODINA hoặc MASTIGOPHORA RHIZOPODA CILIATA SPOROZOA Đơn bào di động Trùng bào tử Các loại trùng roi Trùng lông chân giả ( sinh sản tạo bào tử) Hình1. Phân loại đơn bào ký sinh ở người 3.

Hình thể đơn bào Hình thể đơn bào thay đổi tùy theo lớp, bộ khác nhau và thay đổi theo từng giai đoạn phát triển trong chu kỳ. Có một số đơn bào khi vận động cũng thay đổi về hình thể. Thể hoạt động Ở thể hoạt động, hinhg thể của đơn bào không cố định. Hình dạng thay đổi theo các chuyển động, có thể nhìn thấy chân giả, roi, lông.

Khi không chuyển động, hầu hết đơn bào có hình bầu dục. Kích thước của đa số đơn bào khoảng 5 đến vài chục µm. Thể bào nang Các đơn bào có thể bào nang thì thể bào nang có kích thước nhỏ hơn thể hoạt động. Hình tròn, hình bầu dục, vỏ dầy.

Đặc điểm sinh thái của đơn bào 4. Dinh dưỡng Do có cấu tạo đơn bào nên dinh dưỡng của đơn bào chủ yếu là thấm thấu và thực bào. Thẩm thấu bằng cách hấp thu các chất dinh dưỡng qua màng. Thực bào là hiện tượng đơn bào tiếp cận thức ăn, bắt lấy thức ăn như hồng cầu, các tế bào, vi khuẩn rồi đưa vào cơ thể qua màng.