CHƯƠNG I CƠ BẢN VỀ KINH TẾ LƯỢNG VÀ PHÂN TÍCH HỒI QUI 1. Vài nét cơ bản về kinh tế lượng: 1. Giới thiệu về kinh tế lượng Thuật ngữ tiếng Anh là Econometrics, nó được ghép từ 2 từ “Econo” có nghĩa là kinh tế và “Metrics” có nghĩa là đo lường- Vậy đó là “đo lường kinh tế”. Theo nghĩa đơn giản, kinh tế lượng, liên quan đến việc áp dụng các phương pháp thống kê trong kinh tế.
Không như thống kê kinh tế, trong đó các dữ liệu thống kê là chính yếu, kinh tế lượng được phân biệt bằng sự hợp nhất của lý thuyết kinh tế, công cụ toán học và các phương pháp luận thống kê. Mở rộng hơn, kinh tế lượng quan tâm đến (1) ước lượng các mối quan hệ kinh tế, (2) đối chiếu lý thuyết kinh tế với thực tế và kiểm định các giả thuyết liên quan đến hành vi kinh tế, và (3) dự báo các hành vi của các biến số kinh tế. Người ta có để định nghĩa như sau: + Kinh tế lượng bao gồm việc áp dụng thống kê toán cho các số liệu kinh tế để củng cố về mặt thực nghiệm cho các mô hình do các nhà kinh tế toán đề xuất và để tìm ra lời giải bằng số. + Kinh tế lượng có thể được định nghĩa như là sự phân tích về lượng các vấn đề kinh tế hiện thời, dựa trên việc vận dụng đồng thời lý thuyết và thực tế được thực hiện bằng các phương pháp suy đoán thích hợp.
Ví dụ về ứng dụng của kinh tế lượng trong: Ước lượng các mối quan hệ kinh tế Kinh tế học thực nghiệm cung cấp rất nhiều ví dụ nhằm ước lượng các mối quan hệ kinh tế như: 1. Ước lượng cầu/cung của các sản phẩm, dịch vụ. Ước lượng ảnh hưởng của chi phí bán hàng/quảng cáo đến doanh thu và lợi nhuận. Giá của cổ phiếu với các đặc trưng của công ty phát hành cổ phiếu đó, cũng như với tình hình chung của nền kinh tế.
Đánh giá tác động của các chính sách tiền tệ và tài chính đến các biến như việc làm hoặc thất nghiệp, thu nhập, xuất khẩu và nhập khẩu, lãi suất, tỷ lệ lạm phát, và thâm hụt ngân sách. Kiểm định giả thuyết Cũng như bất kỳ ngành khoa học nào, một ưu điểm của kinh tế lượng là quan tâm đến việc kiểm định giả thuyết về các hành vi kinh tế. Một doanh nghiệp có thể muốn xác định xem chiến dịch quảng cáo của mình có tác động làm tăng doanh thu hay không. Các nhà phân tích có thể quan tâm xem nhu cầu co giãn hay không co giãn theo giá và thu nhập.
Công ty muốn biết lợi nhuận có tăng hay giảm theo qui mô hoạt động không. Các nhà kinh tế học vĩ mô có thể muốn đánh giá hiệu quả của các chính sách nhà nước. Dự báo Khi các biến số được xác định và chúng ta đánh giá được tác động cụ thể của chúng đến chủ thể nghiên cứu, chúng ta có thể muốn sử dụng các mối quan hệ ước lượng để dự đoán các giá trị trong tương lai. Các công ty dự báo doanh thu, lợi nhuận, chi phí sản xuất, và lượng tồn kho cần thiết.
Dự đoán có nhu cầu về năng lượng nhằm phục vụ việc hoạch định các chính sách có liên quan. Dự báo các chỉ số thị trường chứng khoán và giá của một số cổ phiếu. Dự đoán thu nhập, chi tiêu, lạm phát, thất nghiệp, và thâm hụt ngân sách và thương mại. Các thành phố dự báo định kỳ mức tăng trưởng của địa phương qua các mặt như: dân số; việc làm; số nhà ở, nhu cầu về trường học, và dịch vụ công cộng; …v.
Mục đích của kinh tế lượng Mục đích của kinh tế lượng là giải thích sự biến thiên của biến và các mối quan hệ của các biến, ví dụ: Có 1 biến (chỉ tiêu) thay đổi (do lệch khỏi trung bình) mà chúng ta cần phải giải thích, ví dụ khi chúng ta nghiên cứu lượng bán một loại sản phẩm nào đó (Q) biến động, vậy cái gì tác động đến nó và các chỉ tiêu tác động lẫn nhau như thế nào. Phương pháp luận của kinh tế lượng Nêu ra các giả thuyết hay giả thiết về các mối quan hệ giữa các biến kinh tế: chẳng hạn kinh tế vĩ mô khẳng định rằng mức tiêu dùng của các hộ gia đình phụ thuộc theo quan hệ cùng chiều với thu nhập khả dụng của họ. Thiết lập mô hình toán học để mô tả mối quan hệ giữa các biến số này Các phương trình này mô tả mối quan hệ giữa các biến số kinh tế với nhau. Một phương trình sẽ bao gồm một biến phụ thuộc và một hoặc nhiều biến giải thích.
Sự tác động của một biến giải thích lên biến phụ thuộc được đo lường bằng hệ số của nó và hình thức hàm của phương trình. Một phương trình tiêu biểu như sau: 4 Y(t) = f{x1(t), x2 (t),. xn(t) là các biến giải thích tại thời điểm t, biểu trưng cho các nhân tố tác động lên biến phụ thuộc. Sự thay đổi của một hay nhiều biến này sẽ dẫn tới sự thay đổi của biến phụ thuộc.
u(t) là sai số ngẫu nhiên, biểu trưng cho các nhân tố không xác định được tác động lên biến phụ thuộc tại thời điểm t. Số hạng sai số u(t), chúng ta cũng có thể ký hiệu là ui (hay còn gọi là số hạng nhiễu ngẫu nhiên) là thành phần ngẫu nhiên không quan sát được và là sai biệt giữa Yi và phần xác định β1 + β2Xi. Sau đây một tổ hợp của bốn nguyên nhân ảnh hưởng khác nhau: 1. Giả sử mô hình thực sự là Yi = β1 + β2Xi + β3Zi+vi trong đó, Zi là một biến giải thích khác và vi là số hạng sai số thực sự, nhưng nếu ta sử dụng mô hình là Yi = β1 + β2Xi + ui thì ui = β3Zi+vi.
Vì thế, ui bao hàm cả ảnh hưởng của biến Z bị bỏ sót. Phi tuyến tính. ui có thể bao gồm ảnh hưởng phi tuyến tính trong mối quan hệ giữa Y và X. Vì thế, nếu mô hình thực sự là Yi = β1 + β2Xi + β3X2i+vi, nhưng lại được giả định bằng phương trình Yi = β1 + β2Xi + ui , thì ảnh hưởng của X2i sẽ được bao hàm trong ui.
Sai số đo lường. Sai số trong việc đo lường X và Y có thể được thể hiện thông qua u. Những ảnh hưởng không thể dự báo. Dù là một mô hình kinh tế lượng tốt cũng có thể chịu những ảnh hưởng ngẫu nhiên không thể dự báo được.
Những ảnh hưởng này sẽ luôn được thể hiện qua số hạng sai số ui. Việc xây dựng hệ thống các phương trình, với các biến giải thích lựa chọn thường được dựa trên nền tảng của lý thuyết kinh tế. Ví dụ như hàm tiêu dùng phải dựa trên lý thuyết về tiêu dùng, hàm đầu tư phải dựa trên lý thuyết về đầu tư,… Điều này dẫn đến hệ quả là các nhà mô hình khác nhau có thể sẽ xây dựng các phương trình với các biến giải thích khác nhau, tùy thuộc vào việc áp dụng lý thuyết kinh tế nào. Điều đó cũng lý giải về sự đa dạng của các mô hình kinh tế lượng hiện nay.
Ví dụ, Giả sử chúng ta điều tra tất cả các hộ trong thành phố và tính thu nhập hàng tháng của họ (X) và tổng chi tiêu vào hàng hóa và dịch vụ (Y). Vì các hộ gia đình có cùng thu nhập sẽ có những mức chi tiêu khác nhau (có lẽ do khác biệt về các đặc điểm khác như số thành viên trong gia đình), một quan sát cụ thể (Y, X) sẽ không hoàn toàn chính xác nằm trên đường thẳng. Do vậy, mô hình hồi qui tuyến tính tương ứng với ví dụ này sẽ có dạng Y = β1 + β2X + u Trong thực tế, chúng ta sẽ không điều tra tất cả các hộ gia đình mà chỉ chọn một mẫu ngẫu nhiên từ tổng thể và sử dụng các quan sát này để ước lượng những tham số β1 và β2 cũng như thực hiện các kiểm định và kiểm tra tính phù hợp của giả định về mối liên hệ trung bình giữa chi tiêu và thu nhập là tuyến tính. 5 Sau khi xây dựng xong hệ thống các phương trình, chúng ta phải tập hợp đủ các số liệu cho các biến và tiến hành ước lượng các hệ số của các phương trình.
Kỹ thuật hồi quy (regression) được áp dụng để ước lượng các hệ số của các phương trình. Sau khi ước lượng xong toàn bộ các phương trình của mô hình, chúng ta sẽ tiến hành mô phỏng (simulation) tác động của các thay đổi chính sách trong tương lai lên các biến kinh tế mà mình quan tâm (ví dụ như tăng trưởng, việc làm, lạm phát,…). Trên cơ sở đó, chúng ta có thể đánh giá tác động của chúng hoặc/và đề xuất ra các kịch bản dự báo. Các bước thực hiện Lý thuyết kinh tế hoặc tài chính Nêu ra các giả thuyết Thu thập số liệu Thiết lập mô hình Ước lượng các tham số- sự phù hợp của mô hình? No Yes Tìm mô hình khác Dự báo Ra quyết định 1.
Phân tích hồi qui 1. Các ví dụ trong lĩnh vực kinh tế về mối quan hệ nhân quả Trong phân tích hồi qui, chúng ta cần ước lượng quan hệ toán học giữa các biến. Những mối quan hệ này còn được gọi là mối quan hệ hàm số. Chúng cố gắng mô tả các biến giải thích tác động lên biến phụ thuộc như thế nào.
– Biến giải thích là biến xảy ra. – Biến phụ thuộc là biến kết quả. Ví dụ: Khi chúng ta cố gắng giải thích chi tiêu dùng của mọi người, chúng ta có thể sử dụng các biến giải thích là thu nhập và độ tuổi. Khi giải thích giá của một chiếc ô tô, các biến giải thích có thể là kích cỡ, động cơ máy, độ tin cậy của hãng sản xuất cũng như độ an toàn của chiếc ô tô.
Để giải thích giá của một ngôi nhà các biến giải thích có thể là kích cỡ, số phòng, tỷ lệ tội phạm của khu dân cư cũng như độ tuổi của ngôi nhà. Để dự đoán khả năng một học sinh cuối cấp trung học phổ thông vào đại học, chúng ta có thể 6 xem xét đến điểm các bài kiểm tra, trình độ giáo dục của cha mẹ cũng như thu nhập của gia đình anh ta. Vậy phân tích hồi qui chính là nghiên cứu mối liên hệ phụ thuộc của một biến (gọi là biến phụ thuộc hay biến được giải thích) với một hay nhiều biến khác (được gọi là biến độc lập hay giải thích).