Giáo trình Giáo dục tích hợp ở bậc học Mầm non (Phần 1) - Nguyễn Thị Hoà

Giáo trình giáo dục tích hợp ở bậc tiểu học mầm non phần 1 cung cấp kiến thức và phương pháp giảng dạy hiệu quả cho giáo viên và học sinh.

• Đề tài: Giáo Trình Giáo Dục Tích Hợp Ở Bậc Tiểu Học Mầm Non Phần 1

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: GIÁO DỤC TÍCH HỢP
• 1.1. Sự cần thiết phải tiếp cận với giáo dục tích hợp
• 1.2. Khái niệm về giáo dục tích hợp và những nét đặc trưng của nó
• 1.3. Một số khái niệm cơ bản của giáo dục tích hợp
• 1.4. Những cơ sở tiếp cận giáo dục tích hợp
• 1.5. Một số cách tích hợp các môn học
• 2. CHƯƠNG 2: GIÁO DỤC TÍCH HỢP Ở BẬC HỌC MẦM NON
• 2.1. Ý nghĩa và mục tiêu của việc tích hợp trong giáo dục mầm non
• 2.2. Quan điểm tích hợp trong giáo dục mầm non
• 2.3. Cơ sở khoa học của giáo dục tích hợp ở bậc học mầm non
• 2.4. Chương trình giáo dục mầm non theo hướng tích hợp
• 3. CHƯƠNG 3: TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC TÍCH HỢP THEO CHỦ ĐỀ CHO TRẺ Ở TRƯỜNG MẦM NON
• 3.1. Sự cần thiết của việc tổ chức hoạt động giáo dục tích hợp theo chủ đề cho trẻ ở trường mầm non
• 3.2. Khái niệm về tổ chức hoạt động giáo dục tích hợp theo chủ đề cho trẻ ở trường mầm non
• 3.3. Một số yêu cầu tổ chức hoạt động giáo dục tích hợp theo chủ đề cho trẻ mầm non
• 3.4. Phương pháp tổ chức hoạt động giáo dục tích hợp theo chủ đề ở trường mầm non
• 3.5. Một số hình thức tổ chức hoạt động giáo dục tích hợp theo chủ đề ở trường mầm non
• 3.6. Các giai đoạn tổ chức hoạt động giáo dục tích hợp theo chủ đề ở trường mầm non
• 3.7. Vai trò của giáo viên trong tổ chức các hoạt động tích hợp theo chủ đề
• 3.8. Ví dụ về tổ chức hoạt động giáo dục cụ thể cho trẻ ở trường mầm non theo hướng tích hợp
• PHẦN PHỤ LỤC: THÔNG TƯ SỐ 17/2009/TT-BGDĐT NGÀY 25 THÁNG 7 NĂM 2009 CỦA BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BAN HÀNH CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC MẦM NON
• appendix.1. Phần một: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG
• appendix.2. Phần hai: CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC NHÀ TRẺ
• appendix.3. Phần ba: CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC MẪU GIÁO
• appendix.4. Phần bốn: HƯỚNG DẪN THỰC HIỆN CHƯƠNG TRÌNH

Tóm tắt

I. Khám phá giáo dục tích hợp bậc mầm non Nền tảng cốt lõi

Giáo trình giáo dục tích hợp ở bậc học mầm non giới thiệu một quan niệm giáo dục tiên tiến, tập trung vào việc hình thành năng lực thực tiễn cho trẻ. Thay vì tiếp cận kiến thức một cách rời rạc, phương pháp này liên kết các nội dung, kỹ năng từ nhiều lĩnh vực khác nhau, tạo thành một quá trình học tập có ý nghĩa và mục đích rõ ràng. Theo tác giả Nguyễn Thị Hoà, giáo dục tích hợp là “một quan niệm về quá trình học tập trong đó toàn thể các quá trình học tập góp phần hình thành ở người học những năng lực rõ ràng, có dự tính trước”. Mục tiêu không chỉ dừng lại ở việc truyền thụ tri thức mà là trang bị cho trẻ khả năng vận dụng tổng hợp kiến thức để giải quyết các tình huống thực tế. Cách tiếp cận này giúp trẻ thiết lập mối liên hệ logic giữa các khái niệm đã học, giảm bớt sự chồng chéo nội dung và tạo hứng thú học tập. Đây là định hướng quan trọng trong việc đổi mới phương pháp dạy học, đáp ứng yêu cầu phát triển toàn diện cho trẻ trong bối cảnh xã hội hiện đại. Trọng tâm của giáo dục tích hợp là năng lực, được định nghĩa là sự tích hợp các kỹ năng tác động lên nội dung trong một loại tình huống cụ thể để giải quyết vấn đề. Cách tiếp cận này đảm bảo rằng việc học không chỉ là ghi nhớ, mà là quá trình kiến tạo tri thức chủ động, giúp trẻ trở thành những người học tự tin và có năng lực.

1.1. Định nghĩa và đặc trưng của giáo dục tích hợp

Theo giáo trình, giáo dục tích hợp làm cho quá trình học tập trở nên có ý nghĩa, không chỉ cung cấp thông tin mà còn dạy người học cách sử dụng kiến thức trong các tình huống thực tiễn. Đặc trưng nổi bật của phương pháp này là tính mục đích rõ rệt, giúp trẻ phân biệt được đâu là kiến thức cốt lõi và đâu là thông tin thứ yếu. Nó hình thành ở trẻ những năng lực chung, giúp huy động hiệu quả vốn kiến thức và kỹ năng để giải quyết một tình huống bất ngờ. Thay vì học các môn học riêng lẻ, trẻ được học cách liên kết các khái niệm, ví dụ như kết hợp toán học, ngôn ngữ và nghệ thuật trong một hoạt động khám phá môi trường. Điều này giúp giảm tải chương trình, tránh sự trùng lặp và làm cho việc học trở nên thú vị hơn. Mục tiêu cuối cùng là giúp trẻ không chỉ biết, mà còn có khả năng làm và ứng dụng, chuẩn bị nền tảng vững chắc cho các bậc học tiếp theo và cho cuộc sống.

1.2. Lý do cần thiết phải áp dụng giáo dục tích hợp

Thế giới hiện đại đòi hỏi con người phải có năng lực đa nhiệm và khả năng giải quyết các vấn đề phức hợp. Giáo trình nhấn mạnh rằng nếu trẻ quen tiếp cận kiến thức một cách rời rạc từ nhỏ, chúng có nguy cơ suy luận theo kiểu khép kín, dẫn đến tình trạng “mù chữ chức năng”. Đây là hiện tượng một người có kiến thức sách vở nhưng không thể vận dụng vào thực tế. Ví dụ, họ biết các phép tính nhưng không biết áp dụng để giải quyết một bài toán trong cuộc sống. Giáo dục tích hợp ra đời để khắc phục nhược điểm này. Nó trang bị cho trẻ khả năng vận dụng tổng hợp tri thức đã học vào những tình huống cụ thể, có ý nghĩa. Giáo viên không chỉ là người truyền đạt thông tin mà trở thành người tổ chức, hướng dẫn trẻ biết cách sử dụng kiến thức. Qua đó, phát triển năng lực học sinh một cách toàn diện, giúp các em tự tin đối mặt với những thách thức của một thế giới không ngừng biến đổi.

II. Thách thức dạy học cũ vai trò của giáo dục tích hợp

Phương pháp dạy học truyền thống, với sự phân chia kiến thức thành các môn học riêng biệt, đang bộc lộ nhiều hạn chế trong bối cảnh mới. Việc học tập rời rạc khiến trẻ khó nhận thấy mối liên hệ giữa các lĩnh vực, làm giảm khả năng tư duy tổng hợp và ứng dụng thực tiễn. Nhiều công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng cách dạy này có thể tạo ra những người “mù chữ chức năng”, những người tuy nắm được lý thuyết nhưng lại lúng túng khi đối mặt với các vấn đề thực tế. Giáo dục tích hợp được xem là giải pháp then chốt để giải quyết thách thức này. Bằng cách tổ chức học tập xung quanh các chủ đề, dự án có ý nghĩa, phương pháp này giúp trẻ kết nối kiến thức một cách tự nhiên. Trẻ không chỉ học về các con số trong giờ toán, mà còn sử dụng chúng để đo lường trong một dự án làm vườn, hay kể một câu chuyện có sử dụng các yếu tố khoa học. Quá trình này không chỉ giúp phát triển năng lực học sinh mà còn thúc đẩy các kỹ năng thế kỷ 21 cho trẻ như tư duy phản biện, sáng tạo và hợp tác. Vai trò của giáo dục tích hợp là chuyển đổi nền giáo dục từ tập trung vào nội dung sang tập trung vào năng lực, đảm bảo rằng mỗi đứa trẻ đều được trang bị để thành công trong một xã hội phức tạp và liên tục thay đổi.

2.1. Hạn chế của các phương pháp dạy học truyền thống

Các phương pháp dạy học truyền thống thường chia chương trình thành các môn học độc lập như Toán, Tiếng Việt, Tự nhiên và Xã hội. Cách tiếp cận này khiến kiến thức bị phân mảnh. Trẻ có thể giỏi một môn cụ thể nhưng lại gặp khó khăn trong việc liên kết các kiến thức đó để giải quyết một vấn đề tổng thể. Hậu quả là việc học trở nên máy móc, thiếu tính ứng dụng và không tạo được sự hứng thú lâu dài. Giáo trình chỉ ra rằng, sự tách biệt này không phản ánh đúng bản chất của thế giới thực, nơi mọi thứ đều có sự liên kết và tương tác. Điều này cản trở sự phát triển toàn diện cho trẻ, đặc biệt là khả năng tư duy liên ngành và giải quyết vấn đề một cách sáng tạo.

2.2. Cách giáo dục tích hợp hình thành năng lực thực tiễn

Giáo dục tích hợp khắc phục hạn chế của phương pháp truyền thống bằng cách đặt người học vào trung tâm của quá trình kiến tạo tri thức. Thay vì tiếp thu thụ động, trẻ được tham gia vào các hoạt động học tập có ý nghĩa, nơi chúng phải huy động kiến thức từ nhiều lĩnh vực. Ví dụ, một dự án về “Nước” có thể tích hợp kiến thức về khoa học (vòng tuần hoàn của nước), toán học (đo lường thể tích), ngôn ngữ (viết truyện về giọt nước) và nghệ thuật (vẽ tranh). Quá trình này giúp hình thành năng lực thực tiễn, tức là khả năng “nhận biết một tình huống và đáp ứng với tình huống đó tương đối thích hợp và một cách tự nhiên” (Roegiers, 1993). Đây chính là mục tiêu cốt lõi của việc đổi mới phương pháp dạy học.

III. Hướng dẫn cơ sở khoa học của giáo dục tích hợp mầm non

Sự thành công của giáo dục tích hợp không phải là ngẫu nhiên mà được xây dựng trên một nền tảng khoa học vững chắc, kết hợp các lý thuyết về tâm-sinh lý và quá trình học tập của trẻ. Về mặt sinh lý, não bộ của trẻ mầm non phát triển với tốc độ rất nhanh, các liên kết thần kinh được hình thành mạnh mẽ thông qua trải nghiệm đa giác quan. Do đó, một môi trường học tập tích hợp, cho phép trẻ khám phá thế giới một cách tổng thể thay vì chia cắt, sẽ tối ưu hóa sự phát triển này. Về mặt tâm lý, các lý thuyết học tập kinh điển cung cấp cơ sở lý luận quan trọng. Thuyết phát triển nhận thức của Jean Piaget cho thấy trẻ em kiến tạo tri thức thông qua tương tác với môi trường. Các hoạt động tích hợp tạo ra những “xung đột nhận thức” cần thiết, thúc đẩy trẻ điều chỉnh và xây dựng các cấu trúc tư duy mới. Tương tự, lý thuyết của Vygotsky về “vùng phát triển gần” nhấn mạnh vai trò của tương tác xã hội. Học tập qua dự án và làm việc nhóm trong giáo dục tích hợp chính là cách để trẻ học hỏi lẫn nhau với sự hỗ trợ của giáo viên, từ đó vươn tới những năng lực cao hơn. Những cơ sở khoa học này khẳng định rằng phương pháp dạy học tích hợp là cách tiếp cận phù hợp nhất với quy luật phát triển tự nhiên của trẻ.

3.1. Cơ sở tâm sinh lý của trẻ trong học tập tích hợp

Trẻ mầm non nhìn nhận thế giới như một thể thống nhất, không có sự phân chia rạch ròi giữa các môn học. Tâm lý của trẻ ở giai đoạn này là tư duy trực quan hành động và trực quan hình tượng. Trẻ học tốt nhất thông qua trải nghiệm trực tiếp, khám phá bằng tất cả các giác quan. Một hoạt động dạy học theo chủ đề, ví dụ như “Thế giới thực vật”, cho phép trẻ chạm vào lá cây, ngửi mùi hoa, nếm vị quả và nghe âm thanh của gió. Cách học này hoàn toàn phù hợp với đặc điểm tâm-sinh lý của lứa tuổi. Nó kích thích đồng thời nhiều vùng trên vỏ não, giúp kiến thức được ghi nhớ sâu và bền vững. Việc tích hợp các hoạt động vận động, nghệ thuật, ngôn ngữ không chỉ giúp trẻ lĩnh hội tri thức mà còn góp phần phát triển toàn diện cho trẻ về thể chất, cảm xúc và xã hội.

3.2. Nền tảng từ các lý thuyết học tập Piaget Vygotsky

Giáo trình của Nguyễn Thị Hoà nhấn mạnh sự ảnh hưởng của các lý thuyết học tập lớn. Jean Piaget cho rằng sự phát triển nhận thức diễn ra qua các quá trình “tiếp nhận” và “thích nghỉ”. Giáo dục tích hợp tạo ra các tình huống phức hợp, buộc trẻ phải huy động các cấu trúc nhận thức sẵn có và điều chỉnh chúng để thích ứng, từ đó thúc đẩy sự phát triển tư duy. Mặt khác, Lev Vygotsky đề cao vai trò của môi trường văn hóa - xã hội. Ông cho rằng dạy học cần đi trước sự phát triển, nhắm vào “vùng phát triển gần”. Trong một giáo án tích hợp mầm non, giáo viên đóng vai trò là người hỗ trợ, tạo ra các hoạt động hợp tác để trẻ có thể đạt được những điều mà chúng chưa thể làm được một mình. Sự kết hợp giữa khám phá cá nhân và tương tác xã hội là chìa khóa để phát triển năng lực học sinh một cách hiệu quả.

IV. Các phương pháp dạy học tích hợp hiệu quả bậc mầm non

Phương pháp dạy học tích hợp ở bậc mầm non được triển khai qua nhiều hình thức đa dạng, trong đó phổ biến và hiệu quả nhất là dạy học theo chủ đề và học tập qua dự án. Các phương pháp này phá vỡ ranh giới cứng nhắc giữa các môn học, cho phép trẻ khám phá kiến thức trong một bối cảnh có ý nghĩa và gần gũi. Thay vì học các bài học riêng lẻ, trẻ sẽ cùng nhau thực hiện một dự án kéo dài, ví dụ như “Xây dựng thành phố của chúng em” hoặc “Tìm hiểu về các loài côn trùng”. Trong quá trình đó, trẻ sẽ tự nhiên tiếp cận với các khái niệm toán học, ngôn ngữ, khoa học, nghệ thuật và kỹ năng xã hội. Cách tiếp cận này bao gồm cả dạy học liên môn (phối hợp các môn để giải quyết một vấn đề) và dạy học xuyên môn (phát triển các kỹ năng có thể áp dụng trong mọi lĩnh vực). Các hoạt động như giáo dục STEM/STEAM cũng là một biểu hiện xuất sắc của giáo dục tích hợp, khi Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật, Nghệ thuật và Toán học được lồng ghép để giải quyết các thách thức thực tế. Việc áp dụng các phương pháp này không chỉ giúp trẻ học sâu, nhớ lâu mà còn nuôi dưỡng sự tò mò, tính chủ động và khả năng làm việc nhóm, những nền tảng quan trọng cho sự thành công trong tương lai.

4.1. Cách tiếp cận dạy học theo chủ đề và liên môn

Dạy học theo chủ đề là hình thức tổ chức nội dung giáo dục xoay quanh một đề tài trung tâm, gần gũi với cuộc sống của trẻ như “Gia đình”, “Thế giới động vật”, “Phương tiện giao thông”. Tất cả các hoạt động học tập, từ tạo hình, âm nhạc, kể chuyện đến làm quen với toán, đều được triển khai để làm sáng tỏ chủ đề đó. Ví dụ, với chủ đề “Gia đình”, trẻ có thể học đếm số thành viên (toán), vẽ tranh gia đình (mỹ thuật), và kể chuyện về bố mẹ (ngôn ngữ). Cách tiếp cận này tạo ra sự liên kết chặt chẽ giữa các nội dung học, giúp trẻ hiểu sâu sắc và có cái nhìn tổng thể về vấn đề. Đây là nền tảng của dạy học liên môn, nơi kiến thức từ nhiều môn học được huy động để phục vụ một mục đích chung.

4.2. Vai trò của học tập qua dự án và giáo dục STEM STEAM

Học tập qua dự án là một hình thức nâng cao của dạy học tích hợp, trong đó trẻ đóng vai trò trung tâm, chủ động thực hiện một dự án cụ thể để tạo ra một sản phẩm cuối cùng. Giáo viên chỉ là người định hướng và hỗ trợ. Ví dụ, dự án “Làm một cuốn sách về các loài cây trong sân trường” đòi hỏi trẻ phải quan sát (khoa học), vẽ lại (mỹ thuật), viết mô tả (ngôn ngữ), và sắp xếp các trang (tư duy logic). Gần đây, giáo dục STEM/STEAM nổi lên như một xu hướng mạnh mẽ. Nó tích hợp Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật, (Nghệ thuật) và Toán học, khuyến khích trẻ giải quyết các vấn đề thực tiễn bằng cách thiết kế, xây dựng và thử nghiệm. Các hoạt động này giúp trẻ phát triển tư duy phản biện, kỹ năng giải quyết vấn đề và sự sáng tạo, là những kỹ năng thế kỷ 21 cho trẻ vô cùng cần thiết.

V. Bí quyết thiết kế chương trình giáo dục tích hợp mầm non

Việc thiết kế bài giảng tích hợp và xây dựng một chương trình giáo dục mầm non theo quan điểm tích hợp đòi hỏi một quy trình khoa học và linh hoạt. Quá trình này bắt đầu từ việc xác định các mục tiêu cuối cùng, tức là những năng lực cốt lõi cần hình thành ở trẻ sau một giai đoạn học tập. Thay vì liệt kê các kiến thức đơn lẻ, mục tiêu này được mô tả dưới dạng các khả năng tổng hợp, ví dụ: “Trẻ có khả năng hợp tác với bạn để thực hiện một nhiệm vụ chung”. Từ mục tiêu tích hợp, giáo viên sẽ xây dựng các năng lực thành phần và các nội dung, hoạt động cụ thể. Giáo trình đề xuất hai loại chương trình: chương trình khung và chương trình chi tiết. Chương trình khung do cơ quan quản lý ban hành, mang tính định hướng chung cho toàn quốc hoặc một khu vực. Dựa trên đó, mỗi trường, mỗi giáo viên sẽ xây dựng chương trình chi tiết, điều chỉnh nội dung và phương pháp cho phù hợp với đặc điểm của trẻ và điều kiện thực tế của địa phương. Một giáo án tích hợp mầm non hiệu quả phải đảm bảo sự cân bằng giữa các lĩnh vực phát triển, lồng ghép hoạt động một cách tự nhiên và luôn xuất phát từ hứng thú, nhu cầu của trẻ. Đây là chìa khóa để việc đổi mới phương pháp dạy học thực sự đi vào chiều sâu.

5.1. Xây dựng mục tiêu và nội dung giáo án tích hợp

Khi thiết kế bài giảng tích hợp, bước đầu tiên là xác định “mục tiêu tích hợp” – một năng lực phức hợp mà trẻ cần đạt được. Ví dụ, mục tiêu có thể là “Trẻ biết cách chăm sóc một cây xanh”. Để đạt được mục tiêu này, giáo viên sẽ xây dựng các hoạt động lồng ghép. Nội dung sẽ bao gồm việc tìm hiểu về các bộ phận của cây (khoa học), học bài hát về cây xanh (âm nhạc), đo chiều cao của cây hàng tuần (toán học), và vẽ lại quá trình lớn lên của cây (mỹ thuật). Nội dung trong một giáo án tích hợp mầm non phải được lựa chọn cẩn thận để đảm bảo tính vừa sức, hấp dẫn và liên kết chặt chẽ với nhau. Sự thành công của bài giảng phụ thuộc vào khả năng của giáo viên trong việc tạo ra một chuỗi hoạt động logic và có ý nghĩa.

5.2. Cấu trúc chương trình khung và chương trình chi tiết

Theo giáo trình, chương trình giáo dục mầm non tích hợp thường có hai cấp độ. Chương trình khung (do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành, ví dụ như Chương trình giáo dục phổ thông 2018 áp dụng cho bậc phổ thông) đưa ra những định hướng chung về mục tiêu, các lĩnh vực phát triển (thể chất, nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm-xã hội, thẩm mỹ) và những yêu cầu cần đạt ở mỗi độ tuổi. Đây là cơ sở pháp lý và chuyên môn để các địa phương triển khai. Từ chương trình khung, các trường mầm non và giáo viên sẽ xây dựng chương trình chi tiết. Chương trình này cụ thể hóa các chủ đề, lựa chọn các hoạt động, học liệu số cho mầm non và phương pháp đánh giá sao cho phù hợp nhất với bối cảnh lớp học của mình. Sự linh hoạt này đảm bảo chương trình vừa thống nhất trên toàn quốc, vừa mang tính cá thể hóa cao.

Nội dung chính

GIÁO TRÌNH GIÁO DỤC TÍCH HỢP Ở BẬC HỌC MẦM NON (NGUYỄN THỊ HOÀ)

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Giáo dục tích hợp ở bậc học Mầm non do TS. Nguyễn Thị Hoà biên soạn, được xuất bản bởi Nhà xuất bản Đại học Sư phạm theo chỉ đạo biên soạn của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (mã số chuẩn quốc tế ISBN: 978-604-54-4670-6). Giáo trình là tài liệu học tập và giảng dạy chính thức cho sinh viên hệ Cử nhân chuyên ngành Giáo dục Mầm non tại các cơ sở đào tạo sư phạm trên toàn quốc.

Về vị trí trong chương trình đào tạo, môn học đóng vai trò cầu nối giữa hệ thống kiến thức lý luận dạy học mầm non đại cương với nghiệp vụ sư phạm chuyên ngành. Mục tiêu học tập (learning outcomes) của giáo trình hướng tới việc trang bị cho người học hệ thống lý luận về tiếp cận tích hợp trong giáo dục, khả năng phân tích các cơ sở tâm - sinh lý và xã hội của việc tổ chức hoạt động tích hợp, cùng kỹ năng thiết kế, phát triển chương trình giáo dục theo chủ đề cho trẻ từ lứa tuổi nhà trẻ (3–36 tháng tuổi) đến mẫu giáo (36–72 tháng tuổi).

Cấu trúc tài liệu được phân chia thành ba chương chính và một phần phụ lục văn bản quy phạm pháp luật. Cách tiếp cận của giáo trình đi từ nền tảng lý luận đại cương về giáo dục tích hợp, các trường phái tâm lý học và trào lưu sư phạm trên thế giới, sau đó cụ thể hóa vào đặc thù của bậc học mầm non, và hoàn thiện ở quy trình tổ chức hoạt động giáo dục tích hợp theo chủ đề. Điểm đặc sắc của giáo trình là sự kết hợp chặt chẽ giữa các khung lý thuyết kinh điển của phương Tây, trường phái tâm lý học Nga với thực tiễn đổi mới chương trình chăm sóc - giáo dục mầm non tại Việt Nam theo Thông tư số 17/2009/TT-BGDĐT.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai theo tiến trình logic chặt chẽ qua 3 chương chính cùng phần phụ lục văn bản:

• Chương I: Giáo dục tích hợp
  Chương này cung cấp bức tranh tổng quan về sự cần thiết của giáo dục tích hợp trong bối cảnh xã hội thông tin nhằm khắc phục hiện tượng "mù chữ chức năng" (người học có kiến thức nhưng không biết vận dụng vào thực tiễn). Tác giả làm rõ các khái niệm công cụ:

  • Nội dung: Đối tượng học tập hoặc vấn đề giảng dạy.
  • Kĩ năng: Khả năng thực hiện hành động thông qua một nội dung cụ thể, bao gồm: kĩ năng nhắc lại (nguyên văn, chuyển đổi, lặp lại), kĩ năng nhận thức, kĩ năng khái niệm, kĩ năng hoạt động chân tay, kĩ năng xử sự và kĩ năng tự phát triển (theo J.M. De Ketele).
  • Mục tiêu: Được xác định bởi công thức $\text{Mục tiêu} = \text{Kĩ năng} \times \text{Nội dung}$.
  • Năng lực: Sự tích hợp các kĩ năng tác động lên nội dung trong loại tình huống xác định để giải quyết vấn đề, biểu diễn bằng công thức $\text{Năng lực} = (\text{Kĩ năng} \times \text{Nội dung}) \times \text{Tình huống}$ (theo Xavier Roegiers và J.M. De Ketele).
  • Bốn quan điểm tiếp cận môn học: Dựa trên phân loại của Louis d’Hainaud (1977), gồm: trong nội bộ môn học, đa môn, liên môn và xuyên môn.
  • Bốn phương thức tích hợp môn học: Tích hợp cuối năm học/bậc học; tích hợp theo thời điểm định kỳ; tích hợp theo đề tài/chủ đề xung quanh môn học "công cụ"; tích hợp xung quanh mục tiêu chung.

• Chương II: Giáo dục tích hợp ở bậc học Mầm non
  Nội dung chương tập trung vào cơ sở khoa học và cấu trúc chương trình giáo dục mầm non:

  • Ý nghĩa và mục tiêu: Khẳng định thế giới tự nhiên - xã hội của trẻ là một chỉnh thể thống nhất; trẻ phát triển toàn diện thông qua hoạt động chủ đạo.
  • Cơ sở khoa học: Phân tích bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội thế kỷ XXI, các đặc điểm phát triển thể chất, quá trình myelin hóa hệ thần kinh, sự hình thành "cái tôi" và hiện tượng "khủng hoảng tuổi lên ba", cùng quy luật phát triển ngôn ngữ theo nghiên cứu của Carey (1977) và Dollaghan (1985).
  • Cấu trúc và thiết kế chương trình: Phân biệt giữa "Chương trình khung" (mang tính nguyên tắc) và "Chương trình chi tiết" (thực hiện tại cơ sở); giới thiệu 3 cách tiếp cận soạn thảo chương trình (tiếp cận từ nội dung, tiếp cận từ mục tiêu tích hợp, tiếp cận hỗn hợp); khảo cứu kinh nghiệm xây dựng chương trình GDMN của Pháp, Mĩ, Nhật Bản, Úc và Singapore; phân tích khái niệm "Chương trình phát sinh" (Emergent Curriculum) dựa trên hoạt động chơi của trẻ.
  • Chương trình GDMN Việt Nam: Hệ thống hóa mục tiêu, quan điểm xây dựng và yêu cầu chăm sóc - giáo dục theo Luật Giáo dục 2005 và quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

• Chương III: Tổ chức hoạt động giáo dục tích hợp theo chủ đề cho trẻ ở trường mầm non
  Chương này trình bày toàn bộ phương pháp luận và kỹ thuật sư phạm thực hành: sự cần thiết, khái niệm, các yêu cầu sư phạm, phương pháp và hình thức tổ chức hoạt động tích hợp, quy trình triển khai theo các giai đoạn của chủ đề, vai trò tổ chức - hướng dẫn của giáo viên, kèm theo hệ thống ví dụ giáo án minh họa cụ thể cho từng độ tuổi.

• Phần Phụ lục: Thông tư số 17/2009/TT-BGDĐT ngày 25/7/2009
  Văn bản pháp quy của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Chương trình Giáo dục Mầm non, cấu trúc thành 4 phần: Những vấn đề chung, Chương trình giáo dục nhà trẻ (4 lĩnh vực), Chương trình giáo dục mẫu giáo (5 lĩnh vực) và Hướng dẫn thực hiện chương trình.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống tri thức dựa trên sự giao thoa của nhiều trường phái khoa học:

• Tâm lý học phát triển của Jean Piaget: Giải thích cơ chế học tập thông qua quá trình tiếp nhận (assimilation), thích nghi (accommodation) và tái lập cân bằng tăng trưởng (equilibration); giải thích nguồn gốc hình thành cấu trúc nhận thức từ sự tương tác với môi trường vật chất.
• Lý thuyết văn hóa - lịch sử của L.S. Vygotsky và trường phái Nga: Xác lập khái niệm "Vùng phát triển gần nhất" (Zone of Proximal Development - ZPD); nguyên lý chuyển đổi linh hoạt giữa hoạt động, hành động và thao tác nhận thức; lý thuyết "học cách học" và thiết kế "vấn đề học tập" của V.V. Davydov.
• Tâm lý học nhận thức và trào lưu xã hội: Mô hình học tập ức chế - kích thích của André Giordan (1991); lý thuyết xung đột nhận thức - xã hội (Perret-Clermont, Willem Doise, Gabriel Mugny); tiên đề nhận thức luận của Gregoire (1995) và nghiên cứu tương tác xã hội của Guy Brousseau (1986).
• Tổng hợp 8 trào lưu sư phạm hiện đại: Phân tích sự đóng góp và giới hạn của: Giáo dục theo mục tiêu, Giáo dục theo hợp đồng, Giáo dục theo thể chế, Giáo dục theo dự án, Giáo dục phân hóa (cá biệt hóa), Giáo dục giải quyết vấn đề, Giáo dục tìm hiểu môi trường xung quanh và Các trào lưu giáo dục không định hướng (học tập hợp tác).

Kỹ năng phát triển

Người học sau khi nghiên cứu giáo trình sẽ hình thành các nhóm năng lực nghề nghiệp:

• Kỹ năng phân tích sư phạm: Khả năng bóc tách mục tiêu giáo dục theo ma trận kỹ năng và nội dung; phân biệt các cấp độ tích hợp đa môn, liên môn và xuyên môn trong hoạt động giáo dục mầm non.
• Kỹ năng phát triển chương trình: Kỹ thuật chuyển đổi từ chương trình khung quốc gia thành chương trình chi tiết phù hợp với điều kiện cơ sở; thiết kế mạng nội dung và mạng hoạt động theo các chủ đề lớn (Bản thân, Gia đình, Môi trường xã hội, Môi trường tự nhiên).
• Kỹ năng thực hành sư phạm và phản hồi: Kỹ năng quan sát trẻ trong hoạt động chơi để nhận biết mức độ hình thành kiến thức thực tế; kỹ năng xây dựng "chương trình phát sinh" linh hoạt điều chỉnh theo hứng thú và nhu cầu của trẻ.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tiếp cận sư phạm của giáo trình

Giáo trình định hướng phương pháp giảng dạy đại học theo mô hình lấy người học làm trung tâm, kết hợp giữa thuyết giảng lý thuyết cấu trúc với phân tích tình huống thực tế (case-based learning) và mô phỏng sư phạm. Giảng viên sử dụng các bảng tổng hợp đối chiếu (như bảng so sánh vai trò của người dạy và người học trong các trào lưu sư phạm) để tổ chức tranh luận chuyên môn, kích thích quá trình xung đột nhận thức ở sinh viên.

Bài tập và phân tích trường hợp thực tiễn

Tài liệu cung cấp hệ thống câu hỏi ôn tập và tình huống nghiên cứu sau mỗi chương:

• Phân tích mô hình quốc tế: Yêu cầu sinh viên so sánh cấu trúc 5 lĩnh vực của Pháp (Học để chung sống; Học nói và xây dựng ngôn ngữ; Hành động trong thế giới; Khám phá thế giới; Phát triển tưởng tượng, cảm giác, sáng tạo) với cấu trúc khung của Úc (5 lĩnh vực chú trọng bản sắc cá nhân và sự gắn kết cộng đồng) và Singapore (6 nguyên tắc định hướng, 6 kết quả mong đợi, 8 hướng dẫn thiết kế).
• Thiết kế hoạt động: Thực hành áp dụng 3 quy trình soạn thảo chương trình (từ nội dung, từ mục tiêu tích hợp, tiếp cận hỗn hợp) để lập kế hoạch cho một chủ đề cụ thể ở nhóm lớp mẫu giáo lớn hoặc nhóm trẻ 24–36 tháng tuổi.

+------------------------------------+---------------------------------------------------------------+--------------------------------------------------------------------+
| Trào lưu sư phạm                   | Vai trò của người dạy                                         | Quan niệm về người học                                             |
+------------------------------------+---------------------------------------------------------------+--------------------------------------------------------------------+
| Giáo dục theo mục tiêu             | Chuyên gia phân tích và biến đổi nội dung thành mục tiêu      | "Người - học" ở trung tâm với những biến đổi quan sát được        |
| Giáo dục theo hợp đồng             | Người hướng dẫn học sinh làm chủ việc học                     | "Con người - cam kết" chịu trách nhiệm với bản thỏa thuận          |
| Giáo dục theo thể chế              | Người bảo đảm và hình thành các thể chế lớp học               | "Con người - xã hội" hoàn thành nhiệm vụ phục vụ nhóm              |
| Giáo dục theo dự án                | Người tạo điều kiện quản lý dự án và kiến thức                | "Con người - đang trưởng thành", người tạo ra sản phẩm             |
| Giáo dục phân hóa                  | Người tổ chức quá trình học tập theo nhịp độ riêng của trẻ    | "Con người duy nhất" học tập theo cách riêng biệt                  |
| Giáo dục giải quyết vấn đề         | Người soạn thảo các tình huống có vấn đề thích hợp            | "Con người - tự chủ", tự xây dựng kiến thức                        |
| Giáo dục tìm hiểu môi trường       | Người tổ chức các tình huống thực tiễn tự nhiên               | "Con người - sống động", học đa bộ môn qua đời sống thực           |
+------------------------------------+---------------------------------------------------------------+--------------------------------------------------------------------+

Phương pháp đánh giá và hướng dẫn tự học

• Đánh giá năng lực: Kết hợp giữa đánh giá nhận thức lý thuyết qua hệ thống câu hỏi tự luận và đánh giá năng lực thực hành thông qua sản phẩm thiết kế kế hoạch giáo dục theo chủ đề.
• Chỉ dẫn tự học: Sinh viên cần liên hệ liên tục giữa phần nội dung lý luận ở Chương I, II với các bảng tiêu chuẩn trong Phụ lục Thông tư số 17/2009/TT-BGDĐT nhằm nắm vững cấu trúc 4 lĩnh vực giáo dục nhà trẻ (Thể chất, Nhận thức, Ngôn ngữ, Tình cảm - Xã hội - Thẩm mĩ) và 5 lĩnh vực giáo dục mẫu giáo (Thể chất, Nhận thức, Ngôn ngữ, Tình cảm - Xã hội, Thẩm mĩ).

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Tích hợp cơ sở pháp lý và xu hướng cải cách

Giáo trình cập nhật và pháp điển hóa toàn bộ định hướng đổi mới giáo dục mầm non Việt Nam theo tinh thần Luật Giáo dục 2005 và Thông tư số 17/2009/TT-BGDĐT. Nội dung tài liệu phản ánh bước chuyển từ cách tiếp cận phân môn rời rạc sang tiếp cận tích hợp phát triển năng lực toàn diện, coi trẻ là chủ thể tích cực của quá trình chăm sóc - giáo dục.

Hệ thống hóa nghiên cứu tâm lý học và giáo dục quốc tế

Tác phẩm tổng hợp có hệ thống các dữ liệu khoa học về sự tăng trưởng thể chất, các chỉ số phát triển thần kinh não bộ (100 tỷ nơ-ron từ khi lọt lòng, quá trình phân hóa tế bào và liên hợp sợi thần kinh giai đoạn 0–6 tuổi), sự phát triển vốn từ vựng (từ khoảng 50 từ lúc 18 tháng đến 8.000 từ lúc 5–6 tuổi theo Carey và Dollaghan). Đồng thời, sách giới thiệu kinh nghiệm quốc tế phong phú từ hệ thống giáo dục mầm non của Pháp, Mĩ, Nhật Bản, Úc, Singapore và các nước ASEAN.

Khái niệm "Chương trình phát sinh" (Emergent Curriculum)

Một điểm học thuật nổi bật trong giáo trình là việc phân tích sâu sắc khái niệm "Chương trình phát sinh". Tác giả chỉ rõ giới hạn của phương pháp dạy học truyền thống (vốn đi thẳng từ mục tiêu định sẵn đến hành động và đánh giá kết quả một cách cứng nhắc), từ đó khẳng định: chương trình thực sự là những gì diễn ra sống động trong môi trường giáo dục thông qua sự đàm phán, tương tác liên tục giữa hứng thú tự nhiên của trẻ trong hoạt động chơi và mục tiêu định hướng của giáo viên.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học và cao đẳng: Giáo trình phục vụ trực tiếp cho sinh viên từ năm thứ hai đến năm thứ tư thuộc hệ Cử nhân chuyên ngành Giáo dục Mầm non tại các trường đại học sư phạm, khoa sư phạm mầm non thuộc các đại học đa ngành và các trường cao đẳng sư phạm.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Để tiếp thu tốt nội dung giáo trình, người học cần hoàn thành các học phần nền tảng: Tâm lý học trẻ em mầm non, Giáo dục học mầm non đại cương, Sinh lý học trẻ em, và Lý thuyết quản lý giáo dục mầm non.
• Giảng viên chuyên ngành: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chính khóa, chuẩn hóa đề cương chi tiết học phần Giáo dục tích hợp, Tổ chức hoạt động giáo dục theo chủ đề và Phát triển chương trình giáo dục mầm non.
• Cán bộ quản lý và giáo viên mầm non tại các cơ sở thực hành: Tài liệu cung cấp cơ sở lý luận và phương pháp chuẩn mực để cán bộ quản lý trường mầm non chỉ đạo chuyên môn, hỗ trợ giáo viên trực tiếp đứng lớp soạn thảo kế hoạch giảng dạy tích hợp và thực hiện đánh giá sự phát triển của trẻ theo giai đoạn.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Tài liệu được biên soạn phục vụ công tác đào tạo Cử nhân ngành Giáo dục Mầm non tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và các cơ sở đào tạo giáo viên mầm non trên cả nước; đồng thời là tài liệu tham khảo cho giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và cán bộ quản lý giáo dục mầm non.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học?

Người học cần nắm vững kiến thức về tâm lý học lứa tuổi (đặc biệt là đặc điểm nhận thức, ngôn ngữ và các hoạt động chủ đạo từ 0 đến 6 tuổi), sinh lý học phát triển trẻ em và lý luận giáo dục học đại cương.

3. Điểm khác biệt cốt lõi của giáo trình so với các tài liệu phương pháp dạy học truyền thống là gì?

Giáo trình chuyển trọng tâm từ phương pháp phân môn biệt lập sang quan điểm tích hợp liên môn/xuyên môn dựa trên khái niệm năng lực $Năng\ lực = (Kĩ\ năng \times Nội\ dung) \times Tình\ huống$; đồng thời đưa ra khung lý thuyết về "Chương trình phát sinh" và phân loại 3 quy trình soạn thảo chương trình mầm non.

4. Làm thế nào để tự học và nắm vững nội dung giáo trình?

Người đọc cần kết hợp nghiên cứu các mô hình lý thuyết ở Chương I, II với việc phân tích các ví dụ giáo án mẫu ở Chương III; đồng thời thực hành đối chiếu cấu trúc các lĩnh vực phát triển trong Phụ lục Thông tư 17/2009/TT-BGDĐT với thực tiễn chăm sóc - giáo dục trẻ tại các trường mầm non.

5. Giáo trình có tài liệu bổ trợ nào đi kèm?

Đi kèm với hệ thống lý thuyết là toàn văn Thông tư số 17/2009/TT-BGDĐT ngày 25/7/2009 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, cung cấp khung chương trình giáo dục nhà trẻ (4 lĩnh vực) và mẫu giáo (5 lĩnh vực) làm căn cứ thực hành thiết kế bài học.

---

Kết luận

Giáo trình Giáo dục tích hợp ở bậc học Mầm non của TS. Nguyễn Thị Hoà là công trình khoa học có giá trị học thuật và nghiệp vụ thực tiễn cao, hệ thống hóa toàn diện các lý thuyết tâm lý học nhận thức, các trào lưu sư phạm hiện đại và phương pháp phát triển chương trình giáo dục tích hợp.

Lộ trình học tập khuyến nghị dành cho người học gồm 4 bước tuần tự:

1. Nắm vững các khái niệm công cụ, bản chất năng lực và 4 quan điểm tiếp cận môn học của Louis d'Hainaud (Chương I).
2. Nghiên cứu cơ sở sinh lý, phát triển thần kinh, ngôn ngữ và 3 phương thức thiết kế chương trình mầm non (Chương II).
3. Nghiên cứu quy trình, phương pháp và vai trò của giáo viên trong tổ chức hoạt động theo chủ đề (Chương III).
4. Đối chiếu và vận dụng khung chuẩn của Chương trình Giáo dục Mầm non quốc gia (Phần Phụ lục Thông tư 17/2009/TT-BGDĐT) vào thực hành thiết kế giáo án và đánh giá trẻ tại cơ sở mầm non.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I. Giáo dục tích hợp: Giới thiệu chung về giáo dục tích hợp và sự cần thiết phải giáo dục tích hợp. Chương II. Giáo đục tích hợp ở bậc học Mắm non: Giới thiệu về giáo dục tích hợp ở bậc học Mầm non và sự cân thiết phải tiến hành giáo dục tích hợp ở bậc học này.

Chương II. Tổ chức hoạt động giáo dục tích hợp theo chủ để cho trẻở trường mdm non. Thông tư số 17/2009/TT-BGDĐT ngày 25 tháng 7 năm 2009 của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Chương trình giáo dục mâm non. Giáo trình Giáo đục tích hợp ở bậc học Mầm non nhằm phục vụ chủ yếu cho việc giảng dạy và học tập của giảng viên, sinh viên thuộc các hệ đào tạo khác nhau của khoa Giáo dục Mầm non, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.

Giáo trình Giáo đục tích hợp ở bậc học Mâm non kế thừa, tiếp nối những công trình nghiên cứu về giáo dục mẩm non và giáo dục tích hợp ở bậc học này. Đồng thời, giáo trình cập nhật xu thế phát triển của khoa học Giáo dục Mam non trên thế giới, trong khu vực và trong nước nhằm góp phần đáp ứng yêu cầu đào tạo giáo viên hệ cử nhân chuyên ngành Giáo dục Mầm non trong giai đoạn hiện nay, Chúng tôi chân thành cảm ơn những ý kiến đóng góp của các chuyên gia, các bạn đồng nghiệp. Chúng tôi rất mong nhận được sự góp ý xây dựng của bạn đọc để giáo trình tiếp tục được bổ sung, hoàn thiện trong những lần tái bản sau. Tác giả GIÁO DỤC TÍCH HỢP 1.

SỰ GẦN THIẾT PHẢI TIẾP CAN VỚI GIÁO DỤC TÍCH HỢP Thế giới đang biến đổi, đó là điều chúng ta có thể thấy được bởi số lượng thông tin ngày càng lớn thông qua các phương tiện truyền thông đại chúng và mạng Internet. Như vậy, nhiệm vụ truyền thống của giáo viên là truyền đạt kiến thức cho người học ngày càng giảm. Chính vì thế mà cân phải định hướng lại nhiệm vụ này của giáo viên. Ngày nay, chúng ta đang sống trong một thế giới trong đó các bộ môn khoa học ngày càng thâm nhập, đan cài xen lẫn trong một tổng thể thống nhất và vì thế rất cần những những nhóm làm việc đa môn và ngày càng đòi hỏi con người phải đa năng.

Nếu ngay từ khi còn nhỏ, trẻ quen tiếp cận với các khái niệm một cách rời rạc thì sau này trẻ có nguy cơ suy luận theo kiểu khép kín. Nhiều công trình nghiên cứu trên thế giới đã chứng tỏ có những người “mù chữ chức năng”, nghĩa là họ lĩnh hội được những kiến thức trong nhà trường nhưng không có khả năng vận dụng chúng vào các tình huống trong cuộc sống hằng ngày. Họ có thể giải mã được một văn bản nhưng không hiểu ý nghĩa của nó. Họ biết làm các phép tính nhưng khi có một vấn để của cuộc sống hằng ngày đặt ra thì họ không biết phải làm phép tính gì cho phù hợp.

Những người “mù chữ chức năng” này sẽ khó tìm được cho mình một chỗ đứng thích hợp trong xã hội hiện nay. Nghề nghiệp trong tương lai sẽ đòi hỏi những năng lực và trình độ chuyên môn ngày càng cao để có thể giải quyết được những vấn để mới, muôn hình muôn vẻ trong một thế giới biến động liên tục. Điều này đòi hỏi con người ngày càng cần phải có năng lực hơn. Một giáo viên mầm non có năng lực là người giáo viên biết tổ chức hoạt động của một nhóm trẻ, một lớp học ở trường, mầm non; biết lưu tâm đến sự tiến bộ của trẻ; biết đào sâu một số nội dung giáo dục, biết giao tiếp với trẻ, với đồng nghiệp; biết đánh giá chất lượng công việc của bản thân,.