Giáo trình Gia đình học phần 1 - Tài liệu học tập hữu ích

Giáo trình nghiên cứu gia đình học phần 1 ts nguyễn thị hồng nga, trình bày lý thuyết rõ ràng, minh họa ví dụ thực tế, phù hợp sinh viên .

• Tác giả: Ts. Nguyen Thi Hong Nga
• Trường học: Trường Đại học Lao động - Xã hội
• Chuyên ngành: Gia đình học
• Đề tài: Giáo trình Gia đình học phần 1
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẠI CƯƠNG TRONG GIA ĐÌNH HỌC
• 1.1. Các khái niệm
• 1.1.1. Khái niệm gia đình
• 1.1.2. Khái niệm học gia đình
• 1.2. Đối tượng nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu gia đình học
• 1.2.1. Đối tượng nghiên cứu gia đình học
• 1.2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.3. Sự phát triển lịch sử nghiên cứu gia đình
• 1.3.1. Nghiên cứu gia đình IV giữa thế kỷ XIX trở về trước
• 1.3.2. Nghiên cứu gia đình IV nửa sau thế kỷ XIX
• 1.3.3. Những nghiên cứu xã hội học gia đình ở Việt Nam
• 1.3.4. Một số tiếp cận khác nghiên cứu về gia đình
• 1.4. Mối quan hệ của gia đình học với các khoa học khác
• 1.4.1. Gia đình nhìn từ luật học
• 1.4.2. Gia đình nhìn từ triết học
• 1.4.3. Gia đình nhìn từ tâm lý học xã hội
• 1.4.4. Gia đình nhìn từ sinh học
• 1.4.5. Gia đình nhìn từ kinh tế học
• 1.4.6. Gia đình nhìn từ nhân khẩu học
• 1.4.7. Gia đình nhìn từ y học
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU CỦA GIA ĐÌNH HỌC
• 2.1. Sự phát triển lịch sử hình thành gia đình
• 2.1.1. Giai đoạn gia đình quân hôn
• 2.1.2. Giai đoạn gia đình mẫu hệ
• 2.1.3. Giai đoạn gia đình phụ hệ (quan hệ xuất thân đơn hệ)
• 2.1.4. Giai đoạn gia đình hạt nhân
• 2.2. Mô hình gia đình
• 2.2.1. Tiêu chí phân loại mô hình
• 2.2.2. Phân loại mô hình gia đình
• 2.3. Chức năng và vai trò của gia đình
• 2.3.1. Chức năng của gia đình
• 2.3.2. Vai trò của gia đình
• 2.3.3. Ranh giới của gia đình
• 2.4. Quá trình phát triển (diễn tiến) của đời sống gia đình
• 2.4.1. Một số quan điểm về quá trình phát triển đời sống gia đình
• 2.4.2. Quá trình phát triển đời sống gia đình 4 giai đoạn
• 2.5. Quan hệ hôn nhân
• 2.5.1. Khái niệm hôn nhân
• 2.5.2. Các hình thái hôn nhân
• 2.5.3. Một số hình thái lệch trụ sau hôn nhân
• 2.5.4. Yếu tố xã hội - pháp luật tác động đến hôn nhân
• 2.5.5. Yếu tố văn hóa trong gia đình
• 2.6. Quan hệ của gia đình với các thiết chế xã hội
• 2.6.1. Gia đình là một thiết chế xã hội
• 2.6.2. Quan hệ gia đình với các thiết chế khác
• 2.7. Vấn đề ly hôn
• 2.8. Vấn đề bạo lực trong gia đình
• 3. CHƯƠNG 3: XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN GIA ĐÌNH VIỆT NAM
• 3.1. Những yếu tố tác động đến sự phát triển của gia đình Việt Nam
• 3.1.1. Sự biến đổi gia đình Việt Nam - sơ lược những hình thái gia đình trong lịch sử
• 3.1.2. Những vấn đề đặt ra đối với gia đình Việt Nam hiện nay
• 3.1.3. Những khó khăn, thách thức đối với gia đình Việt Nam và những vấn đề khác
• 3.2. Xu hướng biến đổi về giá trị cấu trúc và giá trị chức năng của gia đình Việt Nam
• 3.2.1. Xu hướng biến đổi giá trị cấu trúc
• 3.2.2. Xu hướng biến đổi giá trị chức năng
• 3.3. Định hướng phát triển gia đình trong xã hội hiện đại
• 3.3.1. Chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước Việt Nam về lĩnh vực gia đình
• 3.3.2. Những định hướng chủ yếu để xây dựng gia đình mới trong Chủ nghĩa xã hội
• 3.3.3. Giải pháp, khuyến nghị
• 3.4. Chiến lược xây dựng gia đình Việt Nam giai đoạn 2005 - 2010
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình Gia đình học phần 1

Giáo trình Gia đình học phần 1 là một tài liệu quan trọng trong lĩnh vực Gia đình học. Tài liệu này không chỉ cung cấp kiến thức cơ bản về gia đình mà còn giúp người học hiểu rõ hơn về vai trò và chức năng của gia đình trong xã hội hiện đại. Nội dung giáo trình được xây dựng dựa trên các nghiên cứu khoa học và thực tiễn, nhằm đáp ứng nhu cầu học tập và nghiên cứu của sinh viên và các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực Giáo dục gia đình.

1.1. Định nghĩa và vai trò của gia đình trong xã hội

Gia đình được định nghĩa là một nhóm người có mối quan hệ huyết thống hoặc hôn nhân, sống chung và hỗ trợ lẫn nhau. Vai trò của gia đình không chỉ là nơi nuôi dưỡng và giáo dục con cái mà còn là nền tảng cho sự phát triển xã hội. Theo Nghiên cứu gia đình, gia đình còn đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách và giá trị văn hóa của mỗi cá nhân.

1.2. Lịch sử phát triển của gia đình học

Gia đình học đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ những nghiên cứu ban đầu về cấu trúc gia đình đến các nghiên cứu sâu hơn về tâm lý và xã hội. Các nhà nghiên cứu như Angghen và Goode đã đóng góp nhiều vào việc hình thành lý thuyết về gia đình, giúp hiểu rõ hơn về sự biến đổi của gia đình trong bối cảnh xã hội hiện đại.

II. Những thách thức trong nghiên cứu gia đình học hiện nay

Nghiên cứu về gia đình học hiện nay đang đối mặt với nhiều thách thức, từ việc xác định khái niệm gia đình đến việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu phù hợp. Sự thay đổi nhanh chóng của xã hội và các yếu tố văn hóa, kinh tế đã tạo ra những áp lực mới đối với gia đình, làm cho việc nghiên cứu trở nên phức tạp hơn.

2.1. Khó khăn trong việc định nghĩa gia đình

Định nghĩa về gia đình không còn đơn giản như trước. Các hình thức gia đình đa dạng như gia đình đơn thân, gia đình đồng tính, hay gia đình hỗn hợp đang ngày càng phổ biến. Điều này đặt ra thách thức cho các nhà nghiên cứu trong việc xây dựng một khái niệm gia đình phù hợp với thực tiễn xã hội hiện nay.

2.2. Ảnh hưởng của các yếu tố xã hội đến gia đình

Các yếu tố như kinh tế, văn hóa và chính trị có ảnh hưởng lớn đến cấu trúc và chức năng của gia đình. Nghiên cứu cho thấy rằng sự thay đổi trong môi trường sống, như đô thị hóa và toàn cầu hóa, đã làm thay đổi cách thức hoạt động của gia đình, từ đó ảnh hưởng đến sự phát triển của các thành viên trong gia đình.

III. Phương pháp nghiên cứu trong gia đình học

Để nghiên cứu về gia đình học, các nhà nghiên cứu thường sử dụng nhiều phương pháp khác nhau, từ định tính đến định lượng. Mỗi phương pháp đều có ưu điểm và nhược điểm riêng, và việc lựa chọn phương pháp phù hợp là rất quan trọng để đạt được kết quả nghiên cứu chính xác.

3.1. Phương pháp định tính trong nghiên cứu gia đình

Phương pháp định tính thường được sử dụng để thu thập thông tin sâu về các mối quan hệ trong gia đình. Các cuộc phỏng vấn sâu và nhóm tập trung là những công cụ hữu ích để hiểu rõ hơn về cảm xúc và quan điểm của các thành viên trong gia đình.

3.2. Phương pháp định lượng trong nghiên cứu gia đình

Phương pháp định lượng giúp thu thập dữ liệu có thể đo lường được, từ đó phân tích các xu hướng và mối quan hệ giữa các biến. Các khảo sát và bảng hỏi là những công cụ phổ biến trong nghiên cứu định lượng, giúp cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình gia đình trong xã hội.

IV. Ứng dụng thực tiễn của giáo trình Gia đình học

Giáo trình Gia đình học phần 1 không chỉ là tài liệu học tập mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc nâng cao nhận thức về gia đình. Các kiến thức từ giáo trình có thể được áp dụng trong công tác giáo dục, tư vấn tâm lý và phát triển cộng đồng.

4.1. Ứng dụng trong giáo dục gia đình

Giáo trình cung cấp các kiến thức cần thiết cho việc giáo dục gia đình, giúp các bậc phụ huynh hiểu rõ hơn về vai trò của mình trong việc nuôi dạy con cái. Các chương trình giáo dục gia đình có thể được thiết kế dựa trên nội dung của giáo trình, nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống gia đình.

4.2. Ứng dụng trong tư vấn tâm lý

Các chuyên gia tâm lý có thể sử dụng kiến thức từ giáo trình để tư vấn cho các gia đình gặp khó khăn trong mối quan hệ. Việc hiểu rõ về cấu trúc và chức năng của gia đình sẽ giúp các chuyên gia đưa ra những giải pháp phù hợp để cải thiện tình hình.

V. Kết luận và tương lai của giáo trình Gia đình học

Giáo trình Gia đình học phần 1 là một tài liệu quý giá cho việc nghiên cứu và giảng dạy về gia đình. Tương lai của giáo trình sẽ phụ thuộc vào sự phát triển của xã hội và các nghiên cứu mới trong lĩnh vực này. Cần tiếp tục cập nhật và điều chỉnh nội dung giáo trình để phù hợp với thực tiễn và nhu cầu của người học.

5.1. Tương lai của nghiên cứu gia đình học

Nghiên cứu về gia đình học sẽ tiếp tục phát triển, đặc biệt trong bối cảnh xã hội đang thay đổi nhanh chóng. Các nhà nghiên cứu cần chú trọng đến việc áp dụng các phương pháp mới và công nghệ hiện đại để thu thập dữ liệu và phân tích các xu hướng trong gia đình.

5.2. Đề xuất cải tiến giáo trình Gia đình học

Cần có những đề xuất cải tiến giáo trình để đáp ứng nhu cầu học tập của sinh viên và các nhà nghiên cứu. Việc tích hợp các nghiên cứu mới và thực tiễn vào giáo trình sẽ giúp nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập trong lĩnh vực gia đình học.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Gia đình học do Tiến sĩ Nguyễn Thị Hồng Nga biên soạn, được Nhà xuất bản Lao động – Xã hội phát hành năm 2009 dưới sự quản lý học thuật của Trường Đại học Lao động – Xã hội (Khoa Công tác Xã hội và Trung tâm Tư vấn Công tác Xã hội). Trong chương trình đào tạo bậc đại học và cao đẳng, môn học Gia đình học (hay Xã hội học gia đình) giữ vị trí học phần chuyên ngành hoặc cơ sở ngành bắt buộc đối với khối ngành Công tác Xã hội và các ngành Khoa học Xã hội khác.

+-----------------------------------------------------------------------------+
| THÔNG TIN XUẤT BẢN & ĐÀO TẠO                                                |
+-----------------------------------------------------------------------------+
| Tác phẩm:          Giáo trình Gia đình học                                  |
| Tác giả:           TS. Nguyễn Thị Hồng Nga                                  |
| Cơ quan đào tạo:   Trường Đại học Lao động - Xã hội                         |
| Đơn vị hỗ trợ:     Khoa Công tác Xã hội & Trung tâm Tư vấn Công tác Xã hội  |
| Nhà xuất bản:      Nhà xuất bản Lao động - Xã hội (Năm xuất bản: 2009)      |
| Khối lượng:        232 trang, 03 chương chuyên khảo, hệ thống câu hỏi ôn tập|
+-----------------------------------------------------------------------------+

Mục tiêu học tập của giáo trình tập trung vào việc cung cấp hệ thống tri thức nền tảng về khái niệm, đối tượng, phương pháp luận và các trường phái lý thuyết nghiên cứu gia đình; phân tích các mô hình, chức năng, vai trò cùng các biến động trong chu kỳ đời sống gia đình; đồng thời nhận diện các xu hướng biến đổi của gia đình Việt Nam trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế.

Cấu trúc giáo trình gồm 232 trang, chia làm 3 chương chính với logic phát triển từ lý thuyết đại cương, phương pháp nghiên cứu (Chương I), phân tích các nội dung chuyên sâu của thiết chế gia đình (Chương II), đến đánh giá thực trạng, xu hướng và chiến lược phát triển gia đình Việt Nam (Chương III). Điểm đặc sắc của tài liệu là việc hệ thống hóa toàn diện các lý thuyết kinh điển phương Tây (chủ nghĩa duy vật lịch sử, cấu trúc - chức năng, tương tác biểu trưng, phân tâm học) kết hợp với các nghiên cứu thực nghiệm và chính sách xã hội cụ thể tại Việt Nam.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

+-----------------------------------------------------------------------------+
| CẤU TRÚC PHÁT TRIỂN NỘI DUNG GIÁO TRÌNH GIA ĐÌNH HỌC                        |
+-----------------------------------------------------------------------------+
|                                                                             |
|  [ CHƯƠNG I: ĐẠI CƯƠNG & PHƯƠNG PHÁP ]                                       |
|  * Khái niệm: Gia đình, Hộ gia đình, Gia đình học                           |
|  * Phương pháp: Phân tích tài liệu, Phỏng vấn sâu, Quan sát, Bảng hỏi       |
|  * Lịch sử & Lý thuyết: Mac-xít, Cấu trúc - chức năng, Phân tâm học, Giới   |
|  [ CHƯƠNG II: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU THIẾT CHẾ GIA ĐÌNH ]                       |
|  * Lịch sử hình thái: Quần hôn -> Mẫu hệ -> Phụ hệ -> Gia đình hạt nhân     |
|  * Chức năng & Chu kỳ: 4 chức năng cơ bản; Tiến trình đời sống 4 giai đoạn  |
|  * Hôn nhân & Thiết chế: Hình thái cư trú, Ly hôn, Bạo lực gia đình         |
|  [ CHƯƠNG III: XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN GIA ĐÌNH VIỆT NAM ]                       |
|  * Biến đổi thực tiễn: Giá trị cấu trúc quy mô và giá trị chức năng         |
|  * Khó khăn & Thách thức: Đô thị hóa, Kinh tế thị trường, Xung đột thế hệ   |
|  * Khung chính sách: Chiến lược xây dựng gia đình Việt Nam (2005 - 2010)    |
|                                                                             |
+-----------------------------------------------------------------------------+

Các chương và chủ đề chính

• Chương I: Những vấn đề đại cương trong gia đình học (Trang 9 - 89): Phân định ranh giới giữa các khái niệm "gia đình", "hộ gia đình" và "gia đình học"; xác định đối tượng nghiên cứu là cấu trúc, chức năng và tính chỉnh thể của gia đình dưới góc độ xã hội học và tâm lý học xã hội. Trình bày chi tiết các công cụ thu thập thông tin: phân tích tài liệu định tính/định lượng, phỏng vấn sâu, quan sát (chuẩn mực, tự do, tham dự, không tham dự), khảo sát bảng hỏi (câu hỏi đóng, câu hỏi mở). Trình bày lịch sử nghiên cứu gia đình từ thời kỳ cổ đại (Aristote, Nho giáo), thế kỷ XIX (J.J. Bachofen, L.H. Morgan, F. Engels, A. Comte, F. Le Play), nửa đầu thế kỷ XX (S. Freud, C.H. Cooley, F. Znaniecki, E.W. Burgess, W.F. Ogburn), nửa sau thế kỷ XX (T. Parsons, G. Murdock, D.M. Newman, C.M. Albert, W.J. Goode) và quá trình phát triển nghiên cứu gia đình tại Việt Nam (Nguyễn Trãi, Phan Bội Châu, Hồ Chí Minh, Phạm Tất Dong, Đặng Cảnh Khanh, Hồ Ngọc Đại, Mai Huy Bích, Lê Ngọc Văn). Phân tích mối quan hệ liên ngành giữa gia đình học với Luật học, Triết học, Tâm lý học xã hội, Sử học, Kinh tế học, Nhân khẩu học và Y học.
• Chương II: Nội dung nghiên cứu của gia đình học (Trang 90 - 180): Khảo sát 4 giai đoạn lịch sử hình thành gia đình: gia đình quần hôn, gia đình mẫu hệ, gia đình phụ hệ và gia đình hạt nhân. Phân loại các mô hình gia đình theo tiêu chí quy mô, thế hệ, quyền lực. Trình bày hệ thống chức năng và vai trò của gia đình; phân tích tiến trình phát triển đời sống gia đình qua 4 giai đoạn chu kỳ. Khảo sát bản chất quan hệ hôn nhân, các hình thái kết hôn và cư trú sau hôn nhân, các yếu tố văn hóa - pháp luật tác động; quan hệ giữa thiết chế gia đình với các thiết chế xã hội khác; phân tích nguyên nhân và hệ quả của hai vấn đề xã hội nổi cộm: ly hôn và bạo lực gia đình.
• Chương III: Xu hướng phát triển gia đình Việt Nam (Trang 181 - 232): Nhận diện các yếu tố tác động đến sự biến đổi của gia đình Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại. Phân tích chi tiết hai nhóm biến đổi trọng tâm: xu hướng biến đổi về giá trị cấu trúc (thu nhỏ quy mô, gia tăng gia đình hạt nhân) và xu hướng biến đổi về giá trị chức năng (kinh tế, giáo dục, chăm sóc, xã hội hóa). Trình bày quan điểm, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về gia đình; phân tích nội dung Chiến lược xây dựng gia đình Việt Nam giai đoạn 2005 – 2010.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống lý luận dựa trên ba khối kiến thức nền tảng:

+-----------------------------------------------------------------------------+
| BA TRỤ CỘT LÝ LUẬN VÀ KHUNG PHÂN TÍCH CỦA GIÁO TRÌNH                        |
+-----------------------------------------------------------------------------+
| 1. CHỦ NGHĨA DUY VẬT LỊCH SỬ (K. Marx & F. Engels)                          |
|    - Quy luật sản xuất kép: Sản xuất tư liệu sinh hoạt & Tái sản xuất con   |
|      người.                                                                 |
|    - Sự vận động hình thái gia đình gắn với chế độ tư hữu và nhà nước.      |
| --------------------------------------------------------------------------- |
| 2. THUYẾT CẤU TRÚC - CHỨC NĂNG (Talcott Parsons & George Murdock)           |
|    - G. Murdock: 4 chức năng phổ quát (Tình dục, Sinh sản, Kinh tế, Giáo dục)|
|    - T. Parsons: Phân hóa cấu trúc, Gia đình hạt nhân công nghiệp, Phân công|
|      vai trò giới (Vai trò công cụ của nam giới - Vai trò tình cảm của nữ). |
| --------------------------------------------------------------------------- |
| 3. KHUNG THIẾT CHẾ & MÔ HÌNH HỆ THỐNG                                       |
|    - Mô hình "Tam giác gia đình" (Bố - Mẹ - Con) của Hồ Ngọc Đại.           |
|    - Gia đình là một thiết chế xã hội vi mô tương tác với các thiết chế vĩ  |
|      mô (Kinh tế, Giáo dục, Pháp luật, Y tế, Tôn giáo).                     |
+-----------------------------------------------------------------------------+

• Lý luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử: Dựa trên quan điểm của Karl Marx và Friedrich Engels (Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và Nhà nước), coi gia đình là phạm trù lịch sử gắn liền với sự phát triển của lực lượng sản xuất, bị chi phối bởi hai loại hình sản xuất: sản xuất ra tư liệu sinh hoạt và sản xuất ra bản thân con người.
• Lý thuyết cấu trúc – chức năng: Tiếp cận theo George Murdock (khảo sát 250 xã hội với 4 chức năng cốt lõi: tình dục, tái sinh sản, kinh tế, giáo dục) và Talcott Parsons (sự thu hẹp chức năng của gia đình hạt nhân trong xã hội công nghiệp, quá trình xã hội hóa sơ cấp và phân công vai trò theo giới: vai trò công cụ của người chồng và vai trò tình cảm của người vợ).
• Khung phân tích thiết chế và hệ thống: Đặt gia đình trong mối liên hệ tương hỗ với các thiết chế xã hội khác (nhà nước, kinh tế, giáo dục, pháp luật) và mô hình hóa cấu trúc gia đình, tiêu biểu như khái niệm "Tam giác gia đình" (Bố – Mẹ – Con cái) của nhà nghiên cứu Hồ Ngọc Đại.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật và thu thập dữ liệu xã hội học: Thiết kế bảng câu hỏi khảo sát (kết hợp câu hỏi đóng và câu hỏi mở), xây dựng đề cương phỏng vấn sâu, kỹ thuật lập biên bản và phiếu quan sát khoa học (quan sát tham dự và không tham dự).
• Kỹ năng phân tích và đánh giá xã hội: Năng lực bóc tách dữ liệu định tính và định lượng; phân tích các chiều cạnh cấu trúc vi mô bên trong gia đình và cấu trúc vĩ mô của xã hội; nhận diện nguyên nhân xung đột, bất bình đẳng giới, nguyên nhân dẫn đến ly hôn và hành vi bạo lực gia đình.
• Kỹ năng thực hành chuyên môn: Vận dụng các lý thuyết và mô hình can thiệp xã hội vào hoạt động tham vấn gia đình, đánh giá nhu cầu trợ giúp của các nhóm gia đình đặc thù (gia đình nghèo, gia đình có người nhiễm HIV/AIDS, người cao tuổi, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt), tham gia hoạch định hoặc thực thi chính sách thuộc Chiến lược gia đình.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế theo định hướng tiếp cận sư phạm kết hợp chặt chẽ giữa truyền thụ tri thức lý thuyết và rèn luyện kỹ năng nghiên cứu thực nghiệm. Nội dung mỗi chương được cấu trúc tuần tự từ khái niệm, lý thuyết nguồn, phương pháp thao tác hóa khái niệm đến các cứ liệu thực tế.

+-----------------------------------------------------------------------------+
| PHƯƠNG THỨC TỔ CHỨC DẠY - HỌC & ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ                            |
+-----------------------------------------------------------------------------+
| HOẠT ĐỘNG GIẢNG DẠY           BÀI TẬP & THỰC HÀNH        ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ   |
| -------------------           -------------------        ----------------   |
| * Thuyết giảng lý thuyết      * Thiết kế bảng hỏi mẫu    * Đánh giá quá     |
|   hệ thống & tiếp cận liên      (câu hỏi đóng/mở).         trình qua bài    |
|   ngành.                      * Phỏng vấn sâu các case     tập tình huống.  |
| * Thảo luận chuyên đề biến      về ly hôn, bạo lực.      * Báo cáo đề cương |
|   đổi giá trị gia đình.       * Phân tích tài liệu lịch    nghiên cứu thực  |
| * Hướng dẫn phương pháp         sử & thống kê xã hội.      nghiệm.          |
|   nghiên cứu thực địa.        * Trả lời câu hỏi ôn tập   * Đánh giá kết thúc|
|                                 cuối chương (89,180,231)   học phần.        |
+-----------------------------------------------------------------------------+

Hệ thống bài tập và thực hành trong giáo trình được cụ thể hóa thông qua phần "Câu hỏi ôn tập" tại cuối mỗi chương (trang 89, 180, 231). Các câu hỏi này định hướng sinh viên:

1. Hệ thống hóa các trường phái lý thuyết (so sánh quan điểm của Comte, Le Play, Parsons, Murdock).
2. Phân tích tình huống (case study) về các vấn đề xã hội của gia đình: biến đổi phân công lao động theo giới, mâu thuẫn thế hệ, thực trạng ly hôn, nguyên nhân phát sinh bạo lực gia đình và ảnh hưởng của tệ nạn xã hội.
3. Thực hành thiết kế các công cụ nghiên cứu xã hội học cụ thể, như xây dựng bảng hỏi khảo sát về đời sống kinh tế hộ gia đình hoặc lập kế hoạch điều tra định tính về sự thích ứng của gia đình nông thôn trong quá trình đô thị hóa.

Phương pháp đánh giá kết quả học tập bao gồm đánh giá quá trình (thông qua mức độ hoàn thành các bài tập thực hành phương pháp nghiên cứu, đề cương phỏng vấn sâu, bài tập phân tích tình huống) và đánh giá kết thúc học phần (kiểm tra mức độ nắm vững lý luận, khả năng liên hệ thực tiễn và phân tích chính sách xã hội). Đối với hoạt động tự học, giáo trình yêu cầu người học đọc độc lập các tài liệu nguyên bản được trích dẫn (như các tác phẩm của K. Marx, F. Engels, Le Play, Parsons) và đối chiếu các khung lý thuyết với số liệu thống kê thực tế được công bố trong các báo cáo của các cơ quan nhà nước và tổ chức quốc tế.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Tính hệ thống và bao quát về lịch sử tư tưởng học thuật: Giáo trình truy nguyên lịch sử nghiên cứu gia đình một cách mạch lạc từ thời cổ đại phương Đông (Khổng Tử, Mạnh Tử với mô hình thân – gia – quốc – thiên hạ, chuẩn mực tam cương, ngũ thường, tam tòng, tứ đức) và phương Tây (Aristote) đến các giai đoạn phát triển hiện đại của xã hội học gia đình thế kỷ XIX và XX (với các đại biểu tiêu biểu: J.J. Bachofen, L.H. Morgan, F. Engels, A. Comte, F. Le Play, S. Freud, C.H. Cooley, F. Znaniecki, E.W. Burgess, T. Parsons, G. Murdock, D.M. Newman, C.M. Albert, W.J. Goode).
• Tích hợp khung lý thuyết hiện đại và góc nhìn liên ngành: Tài liệu kết hợp đồng thời phương pháp tiếp cận xã hội học, tâm lý học xã hội, kinh tế học và nhân khẩu học; đặc biệt đưa vào lý thuyết giới, lý thuyết mạng lưới xã hội và phân tích biến đổi cấu trúc – chức năng để lý giải các hiện tượng gia đình phức tạp.
• Phản ánh sát thực tiễn biến đổi gia đình Việt Nam: Giáo trình cập nhật thực trạng chuyển đổi từ gia đình truyền thống nhiều thế hệ sang mô hình gia đình hạt nhân, sự dịch chuyển chuẩn mực giá trị hôn nhân, tình trạng gia tăng ly hôn, bạo lực gia đình và các áp lực kinh tế – xã hội nảy sinh từ quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế.
• Gắn kết chặt chẽ với cơ sở dữ liệu và chính sách quốc gia: Giáo trình tích hợp các công trình nghiên cứu của các học giả trong nước (Phạm Tất Dong, Đặng Cảnh Khanh, Hồ Ngọc Đại, Mai Huy Bích, Lê Ngọc Văn), nguồn dữ liệu nghiên cứu từ các tổ chức quốc tế (UNDP, UNFPA, UNICEF, FAO, ILO, Ngân hàng Thế giới) cùng các định hướng cụ thể trong Chiến lược xây dựng gia đình Việt Nam giai đoạn 2005 – 2010 của Đảng và Nhà nước.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

+-----------------------------------------------------------------------------+
| BẢNG ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG VÀ YÊU CẦU ĐÀO TẠO                                    |
+-----------------------------------------------------------------------------+
| NHÓM ĐỐI TƯỢNG              MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG              ĐIỀU KIỆN TIÊN QUYẾT |
| -------------------------   ---------------------------   --------------------|
| Sinh viên Đại học/Cao đẳng  Học phần chuyên ngành bắt     Đã học Xã hội học đại|
| (Ngành Công tác Xã hội,     buộc hoặc tự chọn; rèn luyện  cương, Triết học    |
| Xã hội học, Khoa học XH)    kỹ năng khảo sát thực tế.     Mác - Lênin, Tâm lý.|
| -------------------------   ---------------------------   --------------------|
| Giảng viên & Nghiên cứu     Làm giáo trình giảng dạy;     Nắm vững phương pháp|
| viên các trường ĐH, Viện    xây dựng đề cương môn học và  luận nghiên cứu     |
| nghiên cứu Xã hội           ngân hàng câu hỏi kiểm tra.   khoa học xã hội.    |
| -------------------------   ---------------------------   --------------------|
| Cán bộ công tác xã hội,     Tài liệu tham khảo nghiệp vụ; Tra cứu cơ sở pháp  |
| hoạch định chính sách       xây dựng mô hình can thiệp    lý và chính sách xã |
| tại địa phương, tổ chức XH  hỗ trợ gia đình yếu thế.      hội liên quan.      |
+-----------------------------------------------------------------------------+

• Sinh viên đại học và cao đẳng: Tài liệu học tập chính thức cho sinh viên năm thứ hai hoặc năm thứ ba thuộc ngành Công tác Xã hội, Xã hội học, Tâm lý học, Nhân học và các chuyên ngành Khoa học Xã hội khác. Kiến thức tiên quyết bao gồm: Triết học Mác – Lênin, Xã hội học đại cương, Tâm lý học đại cương và Phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội.
• Giảng viên: Tài liệu chuẩn để thiết kế đề cương bài giảng môn Gia đình học, xây dựng ngân hàng câu hỏi đánh giá, tổ chức các buổi xê-mi-na thảo luận và hướng dẫn sinh viên làm khóa luận, niên luận tốt nghiệp về các đề tài gia đình.
• Cán bộ nghiên cứu và thực hành xã hội: Nguồn tham khảo hệ thống dành cho nghiên cứu viên tại các viện nghiên cứu, chuyên viên tư vấn tâm lý – xã hội, cán bộ phụ trách công tác bình đẳng giới, bảo vệ chăm sóc trẻ em và các nhà hoạch định chính sách xã hội liên quan đến gia đình.

---

Câu hỏi thường gặp

+-----------------------------------------------------------------------------+
| GIẢI ĐÁP CÁC CÂU HỎI THƯỜNG GẶP (FAQ)                                       |
+-----------------------------------------------------------------------------+

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho giảng viên, sinh viên các trường đại học, cao đẳng đào tạo ngành Công tác Xã hội, Xã hội học và các ngành Khoa học Xã hội; đồng thời là tài liệu tham khảo cho các nhà nghiên cứu, cán bộ tư vấn và cán bộ quản lý xã hội.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần trang bị kiến thức nền tảng về Triết học Mác – Lênin (chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử), Xã hội học đại cương (các khái niệm vị thế, vai trò, thiết chế, chuẩn mực xã hội) và kiến thức nhập môn về phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu khác là gì?

Giáo trình kết hợp đồng bộ giữa lý thuyết xã hội học gia đình kinh điển và hiện đại với thực tiễn ứng dụng trong ngành Công tác Xã hội. Nội dung không chỉ dừng lại ở mô tả lý thuyết mà đi sâu vào các công cụ thu thập dữ liệu thực nghiệm (phỏng vấn sâu, quan sát, lập bảng hỏi) và phân tích trực tiếp Chiến lược phát triển gia đình Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi kinh tế – xã hội.

4. Làm sao để tự học và nghiên cứu giáo trình hiệu quả?

Người học nên tiếp cận tuần tự theo kết cấu 3 chương: nắm chắc khái niệm và công cụ nghiên cứu ở Chương I, phân tích các chức năng và vấn đề xã hội (ly hôn, bạo lực) ở Chương II, sau đó giải quyết hệ thống câu hỏi ôn tập cuối mỗi chương và vận dụng khung lý thuyết để phân tích các số liệu thực tế về gia đình Việt Nam ở Chương III.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo giáo trình không?

Giáo trình cung cấp danh mục tài liệu tham khảo chi tiết ở trang 232, bao gồm các công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước (Mai Huy Bích, Đặng Cảnh Khanh, Lê Ngọc Văn, Hồ Ngọc Đại), các tác phẩm kinh điển của K. Marx, F. Engels và các công trình khoa học quốc tế của W.J. Goode, T. Parsons, G. Murdock, D.M. Newman, C.M. Albert.

---

Kết luận

Giáo trình Gia đình học của TS. Nguyễn Thị Hồng Nga là tài liệu học thuật hoàn chỉnh, chuẩn hóa hệ thống tri thức về gia đình học phục vụ công tác đào tạo đại học và cao đẳng. Giá trị cốt lõi của giáo trình nằm ở tính hệ thống hóa lý luận, phương pháp luận nghiên cứu thực nghiệm rõ ràng và tính ứng dụng thực tiễn cao đối với bối cảnh xã hội Việt Nam.

Lộ trình học tập đề xuất cho người học bao gồm ba bước:

[Bước 1: Nắm vững khái niệm, lịch sử học thuyết và phương pháp thu thập dữ liệu]
[Bước 2: Phân tích cơ chế vận hành thiết chế, chu kỳ đời sống và các vấn đề xã hội]
[Bước 3: Đánh giá xu hướng biến đổi và đối chiếu với khung chính sách, chiến lược phát triển gia đình]

Để hoàn thiện kiến thức, người học nên kết hợp tra cứu các tài liệu chuyên khảo được trích dẫn tại trang 232 cùng các văn bản pháp luật hiện hành về Hôn nhân và Gia đình, Luật Phòng, chống bạo lực gia đình và các báo cáo thống kê xã hội định kỳ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

GlAC rl\'ll'{l{ GIA BiNH HOC - I NHA xuAT BAN LAO eQNG - XA HQ1. LAO DONG - xA HOI. HOC TRUONG DAI. TAC GIA: TS.

NGUYEN TH! HONG NGA ;. GIAO TRINH ' GIA DINH HOC • NHA XUAT BAN LAO EJQNG - XA HQI NAM - 2009 Ek,& Nai dy, du t6i tan udn la gia dinh t6i Victor Hugo Hai tu "gia dinh" tim lip, thieng lieng trong trtii tim UCL tam h6n cua m6i con nguoi. Nai d6 la sz.t binh yen, la nai cdt gift tdt ca nhung ky niem vui buon, noi nuoi lcn. nhiing U:<Jc mo UCL hoai biio cua cluing ta.

Cung u<Ji thiti gian gia dinh lJ m6i giai doan Lich. sit dii cluing to sz.t truimg t6n cua minh cho du c6 su thay d6i ve' hinli thai ctiu. true, ve' chuc ruing, Trang xii h{)i ngiiy nay, sz. manli me cua khoa hoc va c6ng ngh~ cung qua trinh h{)i nluip qu6c t@; gia dinh chiu su tac d{)ng kh6ng nho tu ne'n kinh te' thi truimg mli cua, ti: sz.t du nluip 6 at cac ne'n van hoti the' gioi (stich.

btio, phim anh, internet. Gia dinh dang c6 nhitng bien d6i sau s&c ve' cdu true gia dinh cung nhu: cac chudn mz.tc gia tr/. Thifi gian gdn day nhitng nghien cuu ve' gia dinh dU:<Jc dac bi¢t quan tam. Cac c6ng trinh nghien cuu, cac cu{)c h{)i thdo khoa h9c dii danh nhie'u thifi gian ban ve' vdn de' gia dinh, cung nhu: nghien cuu m{)t each khoa h9c ve' gia dinh.

3 Trett cac phuang tien thong tin dai chung ciing danli nhieu thiti luang cha u{[n de' gia dinh. Trang cac truimg dai hoc, mon xii h()i hoc gia dinh ciing duoc dua iuu: day chinh quy cha sinh uii!n khoa hoc xii h()i n6i chung ua nganh. cong tac xii h()i n6i rieng. Tren thuc te; cac tai lieu, guio trinh danli cha tham hluio, guing dr;iy ua hoc tdp ctui guing uien, sinh uien con rat thieu.

Khoa hoc nghien cuu ue' gia dinh cha den nay con rat mdi me udi nude ta. Tuy u(),y, ddu sao ciing cdn. phai c6 kh?Ji ddu, chung toi manli don bien. giao trinh Gia dinh hoc dua tren Cd sd tham hluio cac tai lieu nghien cuu ue' gia dinh trong nude ua quoc te' mot each tuang do'i h{j thong ua khoa h9c.

Hy u9ng, giao trinh nay se g6p phdn b6' sung them nguon tu li{ju cha gidng dr;iy ua h9c t(),p cha gidng uien, sinh uien cac truiJng Dr;ii h9c ua Cao d6ng. Trang qua trinh bien sor;in, chung toi dii g<J,p nhie'u kh6 khan ua cha rdng cuon giao trinh nay khong the' tranh khoi nhung thieu s6t, rat mong nh(),n du(jc nhung d6ng g6p tii phia cac nha chuyen mon ua br;in d9c. Xin tran tr9ng cam dn s(t quan tam cua Nha truiJng, Khoa Cong tac Xii h()i, Trung tam Tu van Cong tac Xii h()i dii tr;io dieu ki{jn cha chung toi hoan thanh cuon giao trinh nay. Ha N(Ji, thang 9 nam 2008 TAC GIA 4 MlJC LlJC Trang L<1in6idau 3 -~ Chllong I.

NHIJNG VAN DE D~I ClflJNG TRONG GIA DiNH HQC 9 1. Cac khal ni~m 9 1. Khai niern gia dlnh 9 1. Khal nlern h(> gia dinh 18 1.

Khai niern gia dlnh hoc 19 2. Doi t11qng nghien cuu va phU'ong phap nghien ciru gia dinh hoc 20 2. 06i tvc;mg nqhien cuu gia dlnh hoc 20 2. Phironq phap nqhien cuu 21 3.

Sa 111qc lich si'r nqhien cuu gia dinh 28 3. Nghien cuu gia dlnh IV giiia the ky XIX Ira ve tnroc 28 3. Nghien cuu gia dlnh IV rnra sau the ky XIX 29 3.3 Nhiing nghien cuu xa h(>i hoc gia dlnh a Vi$! Nam 42 3. M(>t s6 tiep can khac nghien cuu ve gia dlnh 49 5 4.

Mai quan h~ cua gia dinh hoc voi cac khoa hoc khac 83 4. Gia dinh nhin W luat hoc 83 4. Gia d)nh nhln W Irie! hoc 84 4. Gia d)nh nhin W tam ly hoc xii h9i 84 4.

Gia dinh nhin W sCt hoc 85 4. Gia dinh nhln W kinh te hoc 86 4. Gia dinh nhin W nhan kh&u hoc 87 4. Gia dinh nhin W y hoc 87 Cau hoi 6n t;jp chuong 1 89 - ,, ., ~ Chuong II: NQI DUNG NGHIEN cuu CUA GIA DINH HQC 90 1.

Sa luc;ic ljch su hinh thanh gia dinh 90 1. Giai doan gia dinh quan hon 90 1. Giai doan gia d)nh m~u h$ 102 1. Giai dean gia dinh phu h$ (quan h$ xuat than don h$) 103 1.

Giai dean gia dinh hat nhan 104 2. M6 hinh gia dinh 105 2. Tieu chf phan loai m6 hlnh 105 2. Phan loai m6 hinh gia dlnh 107 6 3.

Chuc nang va vai tro cua gia dlnh 11 O 3. Chuc nang cua gia dlnh 11 o 3. Vai tro cua gia dlnh 119 3. Ranh gioi cua gia dlnh 126 4.

Qua trinh phat tritn (dien tien) cua doi song gia dinh 130 4. M(lt so quan digm ve qua trlnh phat trign doi song gia dlnh 130 4. Qua trlnh phat trign dOi song gia dlnh 4 giai dean 136 5. Quan h~ hon nhan 141 5.

Khai niern hon nhan 141 5. Cac hlnh thai hon nhan 142 5. M(lt so hlnh thal elf tru sau hon nhan 144 5. Yeu to xa h(li- phap lu$t tac d(lng den hon nhan 145 5.

Yeu to van h6a trong gia dlnh 146 6. Quan h~ cua gia dlnh vdi cac thiet che xa h(>i 152 6. Gia dlnh la mot thiet che xa hol 152 6. Quan h$ gia dlnh vol cac thlet che khac 156 7.

Van de ly hon 160 8. Van de bao lire trong gia dlnh 169 Cau hoi 6n t;jp chuong 2 180 7 Chuong 3: XU HlfO'NG PHAY TRIEN GIA DINH Vl~T NAM 181 1. Nhfrng yeu to tac d{ing den SI! phat triii'n cua gia dinh Vi~t Nam 181 1. Slf bien d<Si gia dinh Vi$! Nam - so liroc nhlfng hlnh that gia dlnh trong lich sa 181 1.

Nh[ing van de d~t ra doi voi gia dlnh Vi$! Nam hien nay 183 1. Nh[ing kh6 khan, thach thCte doi vci gia dlnh Vi$! Nam va nh[ing van de khac 191 2. Xu huong bien d6i ve gia tr] cau true va gia tr! clurc nang cua gia dinh Viet Nam 197 2. Xu ht1ong blen doi gia tr] cau true 197 2.

Xu ht1ong bien doi gia tr] ehCte nang 216 3. Dinh huong phat triii'n gia dinh trong xa h(>i hi~n dai 223 3. Chu tnronq, ehfnh sach cua Dang va Nha ruroc Vi$! Nam ve linh virc gia dinh 223 3. Nh[ing djnh ht1ong chu yeu dil xay dlfng gia dinh rndl trong Chu nghia xa h9i 224 3.

Giai phap, kh~e phl,Je 225 4. Chien llf<Jc xay di.tng gia dinh Vi~t Nam giai dociln 2005 - 2010 226 Ciiu hoi 6n tQp chucrng 3 231 Tai li$u tham khao 232 8 Chuong I NHUNG VAN DE D~I CU'ONG TRONG GIA DINH HQC 1. Cao khai niem 1. Kluii niem gia dinh Gia dinh lu6n la van d€ n6i bat do tinh truong tiln cua n6.

Cho du thuoc kiJu xa hoi nao, da the hay mot v9 mot chong, n(>i hon hay ngoai hon thi gia dinh viin lu6n t6n tai. Song, nhung bien d6i lien tie"p cua qua trinh phat trien cua xa hoi, khien cho dinh nghia v€ gia dinh trcJ nen kh6 khan. C6 nhieu dinh nghia v€ gia dinh va nhirng dinh nghia nay rat khac nhau. Cac nha xa hoi hoc va nhan hoc da tranh luan nhieu nam v€ each nen dinh nghia gia dinh nhu the' nao.

"C6 nhieu 109-i don vi xa h(>i tr6ng c6 ve giong nhu gia dinh nhung 19-i kh6ng khdp voi bat ky dinh nghia cu thJ nao v€ n6" (Goode, 1982). Su khac nhau nay kh6ng chi do quan diJm cua ngudi djnh nghia ma con vi ban than gia dinh luon g~n 1i€n voi nhung nhan to' van hoa xa h(>i nhat djnh trong tung giai do9-n ljch stl xa h(>i ma gia dinh TRlfdNG O~I HQC LAO OQNG - XA HQI 9 ----------- --1 Gieo trinh Gia dinh hoc do t6n tai. Nhu vay, gia dinh la mot pharn tru bien d6i trong xii h9i nay se duce quan niern khac voi quan diilm trong xii hoi kia d tung giai doan lich sir. Nha triet hoc Phap Auguste Comte (1798 - 1857) la mot trong nhung nguoi sang 11).p ra nganh xii h9i hoc, 6ng cho rang gia dinh la mot tap doan Xii h9i Cd ban Va quan trong mang tinh lich Sli trong qua trinh phat triiln Cua Xii h9i.

Nha xii h6i hoc Littre quan niern "gia dinh la m9t tap hop nhirng nguoi cung huyet thong, cung chung song duoi mot mai nha chu yeu gom nguoi bo, nguoi me va nguoi con". Trong tac pham n6i tieng "Nguen goc gia dinh", Angghen cho ding "Theo quan diilm duy vat, nhan to quyet dinh trong lich Sli, qui cho den Cling, ]a San xuat Va tai san xuat ra doi song true tiep, Nhung ban than S\J san xuat d6 l0i c6 hai lo0i.t la san xuat ra tu li$u sinh ho0t, ra thuc an qu§.n ao, nha d Va nhung Cong C\j c§.n thiet dil san XUat ra nhung thu do; mi).t khac la S\J san xuat ra ban than con ngudi, la S\J truy€n noi giong. Nhung thiet che xii h9i, trong d6 nhung con ngudi cua m9t thcti dq.i ljch sli xii h9i nhat djnh va cua m9t nude nhat djnh dang song, la do hai loq.i san xuat d6 qui djnh: m9t mi).t la do trinh d9 phat triiln cua lao d9ng va mi).t khac la do trinh d6 cua phat triiln cua gia dinh". Theo d6 c6 thii hiilu ban tha.n gia dinh la m9t thiet che Xii h9i Va no g6p ph§.n quy djnh S\J 10 TRUONG OJ?.1 HQC LAO OQNG - XA H(>I \ ChLJ'dng I.

Nhung van de· d?i cLJ'dng trong gia dinh hc;,c phat trien xa hoi, Gia dinh la mot m6i quan h$ giua chong va v(J, giua cha me va con cai, gia dinh la m6i quan h$ thong qua d6 ma thuc hien tai san xuat con nguoi. Theo Angghen, gia dmh c6 tinh "xa hoi'' cao hon so voi hon nhan, con hon nhan "co tinh sinh hoc, 6 mire d9 cao. Cac Mac n6i:" Hang ngay tai tao ra doi s6ng cua ban than minh, con nguoi bat diiu tao ra nhung ngtroi khac, sinh soi, nay nd. la quan h$ giua v(J va chong, cha me va con cai, do la gia dinh"(Cac Mac - Angghen - NXB Chinh tr] Qu6c Gia - Ha N9i, 1995, tap 3, trang 11).Locke trong "Gia dinh", 1953, da dua ra djnh nghia sau: "Gia dinh la mot nh6m nguoi doan ket voi nhau b{mg m6i quan he hon nhan, huyet thong va viec nhari nuoi con nuoi t00 thanh mot h9 don gian, tac d9ng !fin nhau trong vai tro tuong ung cua h9 la ngucJi ch6ng, ngucJi v(J, ngucJi m~ va ngucJi cha, anh em va chj em, t o ra m('>t n€n van hoa chung" (theo Tztdng Lai, Nghien 0 cuu xii h9i h9c v€ gia dinh, NXB khoa h9c xa h9i Ha N9i.Macionis, nha xii h9i h9c ngucJi Canada neu ro hon nhung quan h$ di:ic thu cua gia dinh: hon nhan va huye't th6ng.