Mở đầu 1 cuộc điều tra xã hội học, nhà điều tra cần phải cân nhắc lựa chọn và xác định đề tài nghiên cứu. Đây là công việc trí tuệ vất vả và gặp nhiều trắc trở, nhưng mang tính quyết định đối với sự thành bại của một cuộc điều tra xã hội học. Việc xác định đề tài là khởi đầu của một cuộc điều tra. Nó sẽ được tiếp tục sử dụng như kim chỉ nam cho các giai đoạn hoạt động tiếp theo và tất nhiên, nó cũng luôn được điều chỉnh trong quá trình tạo nên chương trình điều tra.
Đề tài nghiên cứu khoa học được xác định là « đối tượng của lao động nghiên cứu khoa học và là một trong những yêu tố của năng lực nghiên cứu » (Đương đại khoa học từ điển của Hướng Hồng). Như vậy đối với một nghiên cứu khoa học công việc đầu tiên là xác định được đối tượng nghiên cứu là gì ? Hay chỉ ra được chủ đề của cuộc nghiên cứu đó hướng và lĩnh vực nào, khía cạnh nào trong phạm vi nghiên cứu của khoa học đó ? Đối với 1 công trình điều tra xã hội học, công việc cần làm là : - Tim hiéu vấn đề gì? (Cái gì sẽ được điều tra) - Phục vụ cho yêu cầu nghiên cứu nào? Những mối quan hệ, những hiện tượng hay quá trình nào của thực tiễn xã hội sẽ là đối tượng của nghiên cứu? Đối tượng đó thuộc phạm vi nào, lĩnh vực nào của đời sống xã hội? Nói cách khác, nhà điều tra phải xác định được đối tượng và khách thể của cuộc nghiên cứu. + Đối tượng mà điều tra xã hội học hướng tới đó chính là các vấn đề của thực tế xã hội và các vấn đề đó, theo cách nói của Merton “không từ trên trời rơi xuống” mà chúng xuất phát từ thực tế xã hội. Đối tượng điều tra là đối tượng chứa đựng thông tin cần thu thập.
Vấn đề xã hội nảy sinh khi trong đời sống xã hội xuất hiện mâu thuẫn hay sự khác biệt giữa cái cần phải là, cái mà con người kì vọng sẽ xảy ra với cái đã, đang diễn ra trong thực tế, hoặc đó cũng có thể là sự khác biệt giữa vai trò xã hội với việc thực hiện vai trò xã hội của chủ thể. Ví dụ năm 1976 chúng ta kì vọng mức tăng dân số của nước ta sẽ giảm xuống 2,4% vào năm 1980 và 2% vào năm 1985. Tuy nhiên thực tế vào năm 1985 đân số nước ta vẫn tăng trên 2,2% năm. Năm 1986 chúng ta lại kì vọng mức gia tăng dan số sẽ giảm xuống 1,7% vào năm 1990, tuy nhiên vào năm 12 1990 vẫn không xuống dưới 2%.
Nghĩa là có sự khác biệt giữa kì vọng và thực tế, và như vậy là ở đây đã xuất hiện vấn đề xã hội. Tuy nhiên vấn đề xã hội chỉ trở thành vấn đề nghiên cứu khoa học khi sự khác biệt đó ít nhất có 2 cách giải thích trở nên và nó phải được nhà nghiên cứu quan tâm, có nhu cầu tìm hiểu và tìm cách giải quyết. + Vấn đề nghiên cứu trở thành đề tài nghiên cứu của một công trình điều tra xã hội học chỉ khi nó được nghiên cứu chấp nhận và coi đó như đối tượng nghiên cứu của mình. Lĩnh vực của thực tiễn xã hội chứa đựng đối tượng nghiên cứu đó (vấn đề nghiên cứu đó) được gọi là khách thể nghiên cứu.
Trong đa số trường hợp xác định khách thể nghiên cứu được hiểu như việc xác định khách thể cho kháo sát, thu thập thông tin và nó thường gắn với việc xác định tập hợp người, tập hợp sự kiện xã hội mà trong đó xảy ra các vấn đề nghiên cứu. Những thông tin thu được từ khách thé này sẽ làm sáng tỏ vấn đề nghiên cứu. Bên cạnh đó, nhà xã hội học còn phải xác định được phạm vi của đề tài nghiên cứu. Phạm vi điều tra là toàn bộ các đơn vị thuộc đối tượng nghiên cứu * Tên đề tài: Tên đề tài nghiên cứu cần được xác định cô đọng, súc tích cho thấy được nội dung của cuộc nghiên cứu.
Tên đề tài không chứa những cụm từ bắt định cao. Không đưa mục đích nghiên cứu vào tên đề tài. Tên đề tài không dị nghĩa, không đa nghĩa, không sử dụng ngôn ngữ “ tiếng long”, ngôn ngữ địa phương, tiếng nước ngoài. Tên đề tài cần trình bày ngắn gọn, câu chữ rõ ràng, chính xác và nhiều thông tin nhất.
Tên đề tài không có tính cách tuyên truyền, quảng cáo. Tên đề tài cần nói lên được: - Đối tượng nghiên cứu - Khách thể nghiên cứu - Phạm vi nghiên cứu Căn cứ vào mục đích của các công trình nghiên cứu xã hội học người ta thường nói về hai loại đề tài chủ yếu: Đề tài nghiên cứu lý luận và đề tài nghiên cứu ứng dụng. Để luận chứng cho đề tài, để đề tài dễ dàng nhận được sự ủng hộ của mọi người, trong việc lý giải cho đề tài, người ta thường đưa ra rất nhiều thông tin để nhấn mạnh tính thời sự, cấp thiết của đề tài, cũng như nêu ra được ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của nó. Trong thực tế đề tài phải phản ánh đối tượng nghiên cứu, song tên đề tài phải ngắn gọn, súc tích.
Vì thế, về nguyên tắc, nó chưa thể chỉ ra được đầy đủ các khía cạnh mà tác giả nghiên cứu quan tâm, mục tiêu nghiên cứu sẽ làm rõ vấn đề này 13 2. Xác định mục tiêu, nhiệm vụ của cuộc điều tra Mục tiêu nghiên cứu là cái đích hướng đến của đề tài, là sự giải thích thêm cho dé tai và cụ thể hoá đề tài. Một số yêu cầu khi xác định mục tiêu nghiên cứu: Mục tiêu đề tài phải thể hiện được nhu cầu thực tiễn hoặc nhận thức. Mục tiêu đề tài phải trả lời được câu hỏi : Làm cái gì? (hoặc nghiên cứu cái gì?).
Mỗi đề tài thường có 2 mục tiêu: Mục tiêu cơ bản và mục tiêu cụ thể Mục tiêu cơ bản: Hướng đến giải quyết những vấn đề trung tâm xuyên suốt đề tài Mục tiêu cụ thể: Hướng đến giải quyết những yếu tố, những công việc cụ thể Vi dụ: Điều tra mức sống dân cư 1. Thu thập thông tin trên mẫu đại diện hộ gia đình và xã/phường phục vụ việc đánh giá các mục tiêu và hoạch định các chính sách, kế hoạch, các chương trình quốc gia của Đảng và Nhà nước liên quan đến mức sống dân cư trong cả nước và ở các địa phương, trong đó đánh giá tình trạng nghèo đói và mức độ phân hoá giàu nghèo. Cung cấp số liệu làm cơ sở để tính chỉ số giá tiêu dùng và phục vụ việc lập các tài khoản quốc gia. Xây dựng giả thuyết nghiên cứu - Giả thuyết là những mệnh đề trình bày dưới dạng ngôn ngữ về các sự kiện, hiện tượng trong thực tế, song các mệnh đề đó còn chưa được kiểm tra hay chưa có thể kiểm tra.
Theo tác giả Vũ Cao Đàm thì giả thuyết nghiên cứu là: Một kết luận giả định về bản chất của sự vật hay hiện tượng do con người đặt ra để theo đó xem xét, phân tích kiểm chứng trong toàn bộ quá trình nghiên cứu” - Trong điều tra xã hội học. Giả thuyết là sự giả định của người tô chức điều tra về thực trạng, mối liên hệ của vấn đề được điều tra (giả thuyết là sự khẳng định chủ quan của người điều tra). Điều đó có nghĩa khi xác định vấn đề, điều tra viên xuất hiện các câu hỏi điều tra mà theo đó các cuộc điều tra xã hội học cần giải quyết và làm rõ. Chính giả thuyết là dự kiến của tác giả về các câu trả lời của những câu hỏi điều tra đó.
Giả thuyết có vai trò to lớn. Việc đưa ra giả thuyết, việc thu thập thông tin tir thực tế xã hội để kiểm chứng và khẳng định giả thuyết là nội dung chủ yếu của điều tra xã hội học, là con đường không thẻ thiêu đề phát triển lý thuyết xã hội học. - Việc xây dựng giả thuyết cần thực hiện những yêu cầu sau: + Giả thuyết phải phù hợp với những nguyên lý xuất phát của CNDV lịch sử + Giả thuyết đưa ra không được mâu thuẫn hay đối lập với những lý luận, sự việc đã được thiết lập và kiểm chứng trong thực tế. 14 + Gia thuyét phai cu thể và có thể kiểm tra được qua con đường thực nghiệm - Các loại giả thuyết thường gặp: + Giả thuyết mô tả.
Đó là loại giả thuyết nhằm thiết lập trạng thái thực tế của các sự kiện, các hiện tượng xã hội. Trong trường hợp thu thập thông tin thực nghiệm thì các giả thuyết ở dạng này liên quan trước hết với thực tế thực nghiệm. Ví dụ: Nếu đề tài điều tra xã hội học có liên quan đến tính tích cực xã hội của công dân. Trên cơ sở các thông tin khoa học hiện có, các tài liệu thu được từ các tổ chức xã hội, trên cơ sở những ấn tượng và tính toán của cá nhân chúng ta có thể dự đoán được rằng có một phần như thế từ những người được điều tra tích cực tham gia vào đời sống chính trị và việc quản lý của các doanh nghiệp, các thiết chế,.rằng có một phần như thế từ những người được điều tra thờ ơ đời sống chính trị và việc quản lý của các doanh nghiệp, các thiết chế,.Trong giả thuyết này công dân có thể được mô tả thành các nhóm xã hội : theo tuổi, tình trạng hôn nhân, học vấn, mức độ tham gia vào đời sống chính trị quản lý,.Loại giả thuyết này có thể đự đoán kết quả mong đợi vào con số, tỷ lệ %.
+ Giả thuyết giải thích (Giả thuyết nguyên nhân) Giả thuyết mô tả chưa thể cho ta biết được nguyên nhân của các sự kiện, tình huống mà giả thuyết giải thích làm điều đó từ chính giả thuyết mô tả đã thiết lập. Ví dụ: Trong giả thuyết mô tả chúng ta đã thiết lập được số lượng nào đó hay tỷ lệ % nào đó số công dân có (không có) tính tích cực chính trị trong một thời điểm nào đó. Ở một khía cạnh khác, giả thuyết mô tả thiết lập theo các nhóm xã hội. Ví dụ số lượng người có tính tích cực chính trị ở khu vực thành thị cao hơn nông thôn.
Quá trình nhận thức rõ ràng không chỉ dừng lại ở một thời điểm. Thực tế xã hội này cần phải được giải thích rõ hơn. Việc tạo nên giả thuyết như vậy hoàn toàn không dễ dàng. Trong trường hợp như vậy cần phải sử dụng các tài liệu lịch sử, thống kê, kinh tế, xã hội học để chỉ ra được thực chất của vấn đề.