Giáo Trình Tiện Cơ Bản: Hướng Dẫn Nghề Cắt Gọt Kim Loại

Giáo trình tiện cơ bản cung cấp kiến thức và kỹ năng cần thiết cho người học trong lĩnh vực cơ khí, giúp nâng cao tay nghề và hiểu biết.

• Tác giả: Hoàng Thanh Tình
• Trường học: Trường Cao đẳng Công nghiệp Hà Nội
• Chuyên ngành: Cắt gọt kim loại
• Đề tài: Giáo Trình Cơ Bản Về Nghề Cắt Gọt Kim Loại
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời nói đầu
• Giới thiệu về mô đun
• 1. Bài 1: Vận hành và bảo dưỡng máy tiện vạn năng
• 1.1. Khái niệm cơ bản về gia công tiện
• 1.1.1. Vị trí của nghề tiện
• 1.1.2. Khái niệm chung về gia công tiện
• 1.1.3. Các chuyển động cơ bản của máy tiện
• 1.1.4. Các bộ phận cơ bản của máy tiện vạn năng
• 1.1.4.1. Thân máy
• 1.1.4.2. Ụ trước
• 1.1.4.3. Bàn xe dao
• 1.1.4.4. Hộp xe dao
• 1.1.4.5. Hộp bước tiến
• 1.1.4.6. Bộ bánh răng thay thế
• 1.1.4.7. Ụ động
• 1.1.4.8. Thiết bị điện
• 1.1.4.9. Du xích
• 1.2. Thao tác vận hành và bảo dưỡng máy tiện vạn năng
• 1.2.1. Thao tác vận hành máy
• 1.2.1.1. Đọc bản vẽ cấu tạo hình dáng bên ngoài của máy tiện
• 1.2.1.2. Chuẩn bị
• 1.2.1.3. Khởi động máy
• 2. Bài 2: Sử dụng các loại đồ gá thông dụng
• 3. Bài 3: Đặc điểm của quá trình cắt khi tiện
• 4. Bài 4: Dao tiện
• 5. Bài 5: Phân loại dao tiện
• 6. Bài 6: Mài dao tiện
• 7. Bài 7: Khái niệm về chế độ cắt khi tiện
• 8. Bài 8: Tiện trụ trơn ngắn gá trên mâm cặp ba vấu tự định tâm
• 9. Bài 9: Tiện mặt đầu và khoan lỗ tâm
• 10. Bài 10: Tiện trụ bậc ngắn gá trên mâm cặp
• 11. Bài 11: Tiện rãnh và cắt đứt

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Giáo Trình Cơ Bản Nghề Cắt Gọt Kim Loại

Giáo trình cơ bản về nghề cắt gọt kim loại là tài liệu quan trọng trong việc đào tạo kỹ thuật viên. Tài liệu này cung cấp kiến thức nền tảng về các phương pháp gia công, máy móc và kỹ thuật cắt gọt. Việc hiểu rõ nội dung giáo trình giúp học viên nắm bắt được các khái niệm cơ bản và ứng dụng thực tiễn trong ngành công nghiệp chế tạo.

1.1. Mục Tiêu Của Giáo Trình Cắt Gọt Kim Loại

Mục tiêu chính của giáo trình là cung cấp cho học viên kiến thức về cấu tạo, nguyên lý hoạt động của máy cắt và các phương pháp gia công cơ bản. Học viên sẽ được trang bị kỹ năng cần thiết để vận hành máy móc và thực hiện các thao tác cắt gọt hiệu quả.

1.2. Đối Tượng Sử Dụng Giáo Trình

Giáo trình này được thiết kế cho sinh viên các trường cao đẳng, đại học và các trung tâm dạy nghề. Nó cũng hữu ích cho những người đang làm việc trong ngành chế tạo và cần nâng cao kỹ năng cắt gọt kim loại.

II. Những Thách Thức Trong Nghề Cắt Gọt Kim Loại

Ngành cắt gọt kim loại đối mặt với nhiều thách thức, từ việc lựa chọn máy móc phù hợp đến việc đảm bảo chất lượng sản phẩm. Các kỹ thuật viên cần phải nắm vững các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình gia công như tốc độ cắt, độ sâu cắt và loại vật liệu. Việc không hiểu rõ các yếu tố này có thể dẫn đến sản phẩm kém chất lượng.

2.1. Vấn Đề Về Chất Lượng Sản Phẩm

Chất lượng sản phẩm là một trong những vấn đề lớn nhất trong nghề cắt gọt. Các lỗi như bavia, độ chính xác không đạt yêu cầu có thể xảy ra nếu không kiểm soát tốt quá trình gia công.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Lựa Chọn Máy Móc

Việc lựa chọn máy cắt phù hợp với từng loại vật liệu và yêu cầu sản xuất là một thách thức lớn. Kỹ thuật viên cần phải có kiến thức sâu rộng về các loại máy và công nghệ mới để đưa ra quyết định đúng đắn.

III. Phương Pháp Cắt Gọt Kim Loại Hiệu Quả

Để đạt được hiệu quả cao trong cắt gọt kim loại, cần áp dụng các phương pháp gia công tiên tiến. Các phương pháp này không chỉ giúp tăng năng suất mà còn giảm thiểu chi phí sản xuất. Việc sử dụng công nghệ mới và máy móc hiện đại là rất cần thiết.

3.1. Công Nghệ Cắt Gọt Hiện Đại

Công nghệ cắt gọt hiện đại bao gồm các phương pháp như cắt laser, cắt plasma và cắt bằng nước. Những công nghệ này giúp tăng độ chính xác và giảm thời gian gia công.

3.2. Kỹ Thuật Lập Trình Máy CNC

Máy CNC (Computer Numerical Control) là một trong những công cụ quan trọng trong nghề cắt gọt. Kỹ thuật lập trình máy CNC giúp tối ưu hóa quá trình gia công và nâng cao hiệu suất làm việc.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghề Cắt Gọt Kim Loại

Nghề cắt gọt kim loại có nhiều ứng dụng trong các lĩnh vực như chế tạo máy, sản xuất ô tô và hàng không. Việc hiểu rõ ứng dụng thực tiễn giúp học viên có cái nhìn tổng quan về ngành nghề và định hướng phát triển sự nghiệp.

4.1. Ứng Dụng Trong Ngành Chế Tạo Máy

Trong ngành chế tạo máy, cắt gọt kim loại được sử dụng để sản xuất các linh kiện chính xác. Điều này đòi hỏi kỹ thuật viên phải có tay nghề cao và kiến thức vững về công nghệ.

4.2. Vai Trò Trong Ngành Sản Xuất Ô Tô

Cắt gọt kim loại đóng vai trò quan trọng trong sản xuất ô tô, từ việc chế tạo khung xe đến các linh kiện động cơ. Sự chính xác trong gia công ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và độ bền của sản phẩm.

V. Kết Luận Về Tương Lai Nghề Cắt Gọt Kim Loại

Nghề cắt gọt kim loại đang phát triển mạnh mẽ với sự tiến bộ của công nghệ. Tương lai của ngành này hứa hẹn sẽ có nhiều cơ hội việc làm cho kỹ thuật viên có tay nghề cao. Việc cập nhật kiến thức và kỹ năng là rất cần thiết để đáp ứng yêu cầu của thị trường.

5.1. Xu Hướng Phát Triển Ngành

Ngành cắt gọt kim loại sẽ tiếp tục phát triển với sự xuất hiện của các công nghệ mới. Kỹ thuật viên cần phải thường xuyên học hỏi và nâng cao kỹ năng để không bị lạc hậu.

5.2. Cơ Hội Việc Làm Trong Tương Lai

Với sự gia tăng nhu cầu về sản phẩm chế tạo, cơ hội việc làm trong ngành cắt gọt kim loại sẽ ngày càng mở rộng. Kỹ thuật viên có tay nghề cao sẽ luôn được săn đón trong thị trường lao động.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Tiện cơ bản (Mã số: 22-01, Số xuất bản: 114 - 2008/CXB/03 - 12/LĐXH) do Tổng cục Dạy nghề thuộc Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội ban hành năm 2008 trong khuôn khổ Dự án Giáo dục kỹ thuật và Dạy nghề quốc gia (VTEP). Tài liệu do ThS. Hoàng Thanh Tịnh làm Chủ biên cùng tác giả Ngô Thị Kết biên soạn, với sự tham gia đóng góp chuyên môn từ Trường Cao đẳng Công nghiệp Huế, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội và các đơn vị sản xuất cơ khí gồm Công ty Cơ khí Phú Xuân, Công ty Ôtô Thống Nhất và Công ty Sản xuất vật liệu xây dựng Long Thọ.

Trong chương trình đào tạo nghề Cắt gọt kim loại trình độ Lành nghề, Tiện cơ bản là mô-đun kỹ thuật chuyên ngành bắt buộc, được bố trí giảng dạy song song hoặc ngay sau các môn học cơ sở cơ khí, sau các mô-đun Nhập nghề, An toàn lao động và mô-đun Nguội. Giáo trình giữ vai trò trang bị hệ thống kiến thức nền tảng và rèn luyện các thao tác kỹ thuật đầu tiên khi người học tiếp cận công nghệ gia công kim loại bằng cắt gọt.

Mục tiêu học tập của giáo trình bao gồm:

• Trình bày đầy đủ khái niệm gia công tiện, cấu tạo, công dụng, nguyên lý hoạt động của máy tiện vạn năng và các loại đồ gá thông dụng.
• Nhận dạng, lựa chọn, sử dụng và mài sửa dụng cụ cắt (dao tiện) đúng yêu cầu kỹ thuật.
• Sử dụng chính xác các loại dụng cụ đo kiểm và bảo quản thiết bị đúng quy trình.
• Thực hiện gá lắp phôi, điều chỉnh chế độ cắt và gia công hoàn chỉnh các bề mặt trụ trơn ngắn, trụ bậc, tiện mặt đầu, khoan lỗ tâm, tiện rãnh và cắt đứt đúng quy trình công nghệ, đảm bảo an toàn lao động.

Giáo trình được thiết kế theo phương pháp phân tích nghề và phân tích công việc DACUM (Developing A Curriculum), tập trung hoàn toàn vào chuẩn năng lực thực hiện của kỹ thuật viên lành nghề với tổng thời lượng 150 giờ (30 giờ lý thuyết và 120 giờ thực hành).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

                    ┌───────────────────────────────────────────────────────┐
                    │       GIÁO TRÌNH TIỆN CƠ BẢN (150H: 30 LT / 120 TH)   │
                    └──────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                               │
         ┌─────────────────────────────────────┴─────────────────────────────────────┐
         ▼                                                                           ▼
┌─────────────────────────────────┐                         ┌─────────────────────────────────┐
│     KHỐI KIẾN THỨC NỀN TẢNG     │                         │   QUY TRÌNH GIA CÔNG CÔNG NGHỆ  │
├─────────────────────────────────┤                         ├─────────────────────────────────┤
│ • Bài 1: Máy tiện vạn năng      │                         │ • Bài 8: Tiện trụ trơn ngắn     │
│ • Bài 2: Đồ gá & Định vị 6 điểm │                         │ • Bài 9: Tiện mặt đầu, khoan tâm│
│ • Bài 3: Quá trình cắt gọt      │                         │ • Bài 10: Tiện trụ bậc ngắn     │
│ • Bài 4-6: Dao tiện & Mài dao   │                         │ • Bài 11: Tiện rãnh & Cắt đứt   │
│ • Bài 7: Chế độ cắt khi tiện    │                         │                                 │
└─────────────────────────────────┘                         └─────────────────────────────────┘

Các chương/chủ đề chính

Giáo trình cấu trúc thành 11 bài học (từ mã bài MĐ CG1 17 01 đến MĐ CG1 17 11), sắp xếp theo tiến trình tích lũy năng lực:

• Bài 1 (MĐ CG1 17 01) - Vận hành và bảo dưỡng máy tiện vạn năng (4h LT, 12h TH): Khái niệm cắt gọt kim loại, vai trò máy tiện (chiếm 40–50% thiết bị nhà máy cơ khí), các bộ phận cơ bản (thân máy gang đúc, ụ trước, bàn xe dao, hộp bước tiến, ụ động, tủ điện), hệ thống vạch du xích ($0{,}01 - 0{,}05,\text{mm}$), quy trình thao tác và an toàn xưởng máy.
• Bài 2 (MĐ CG1 17 02) - Sử dụng các loại đồ gá thông dụng (5h LT, 11h TH): Phân loại đồ gá, nguyên tắc định vị 6 điểm, hiện tượng siêu định vị, cơ cấu kẹp chặt (ren, chêm, cam lệch tâm), chuẩn công nghệ (chuẩn thô, chuẩn tinh), cấu tạo và quy trình sử dụng mâm cặp 3 vấu tự định tâm, mâm cặp 4 vấu, mâm cặp tốc, mũi tâm, giá đỡ.
• Bài 3 (MĐ CG1 17 03) - Đặc điểm của quá trình cắt khi tiện (3h LT, 1h TH): Động học cắt gọt, chuyển động chính (phôi quay), chuyển động tiến dao (dọc/ngang), các bề mặt tạo thành trên phôi (mặt chưa gia công, mặt cắt gọt, mặt đã gia công).
• Bài 4 & 5 (MĐ CG1 17 04, 17 05) - Dao tiện và Phân loại dao tiện (6h LT, 6h TH): Cấu tạo hình học của dao tiện, vật liệu làm dao, phân loại dao theo công dụng và hướng tiện.
• Bài 6 (MĐ CG1 17 06) - Mài dao tiện (2h LT, 10h TH): Kỹ thuật mài sửa các góc độ hình học của dao cắt trên máy mài 2 đá.
• Bài 7 (MĐ CG1 17 07) - Khái niệm về chế độ cắt khi tiện (2h LT, 6h TH): Tốc độ cắt ($v$), chiều sâu cắt ($t$), lượng chạy dao ($s$), phương pháp tính toán và tra bảng chế độ cắt.
• Bài 8 (MĐ CG1 17 08) - Tiện trụ trơn ngắn gá trên mâm cặp ba vấu tự định tâm (2h LT, 18h TH): Quy trình công nghệ tiện mặt trụ ngoài ngắn, phương pháp cắt thử phoi và đo kiểm.
• Bài 9 (MĐ CG1 17 09) - Tiện mặt đầu và khoan lỗ tâm (2h LT, 16h TH): Kỹ thuật khỏa mặt đầu, phương pháp gá mũi khoan tâm trên nòng ụ động và thực hiện khoan tâm.
• Bài 10 (MĐ CG1 17 10) - Tiện trụ bậc ngắn gá trên mâm cặp (2h LT, 18h TH): Phương pháp đo chiều dài bậc, dịch chỉnh cữ chặn và cắt trụ nhiều bậc.
• Bài 11 (MĐ CG1 17 11) - Tiện rãnh và cắt đứt (2h LT, 22h TH): Kỹ thuật mài dao rãnh, gá dao ngang tâm máy, kỹ thuật cắt rãnh mặt ngoài và cắt đứt phôi tròn.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Nguyên lý định vị 6 điểm: Cơ sở triệt tiêu 6 bậc tự do của vật rắn trong không gian ($Oxyz$): mặt định vị chính ($Oxy$) hạn chế 3 bậc tự do thông qua 3 điểm tỳ; mặt định hướng ($Oyz$) hạn chế 2 bậc tự do qua 2 điểm tỳ; mặt chặn ($Oxz$) hạn chế 1 bậc tự do qua 1 điểm tỳ. Nhận diện và loại trừ hiện tượng siêu định vị.
• Nguyên tắc chọn chuẩn công nghệ: Quy tắc thống nhất chuẩn; nguyên tắc chọn chuẩn thô (chọn mặt không gia công hoặc mặt có lượng dư nhỏ nhất, chỉ dùng chuẩn thô một lần); nguyên tắc chọn chuẩn tinh (ưu tiên chuẩn tinh chính, chuẩn trùng).
• Nguyên lý động học và cơ cấu phân độ du xích: Công thức tính số vạch dịch chuyển du xích theo bước ren trục vít: $$n_{\text{vạch}} = \frac{D - d}{2a}$$ trong đó $a = \frac{P}{N}$ (với $P$ là bước ren trục vít me bàn trượt, $N$ là tổng số vạch khắc trên vành du xích). Kỹ thuật khử độ rơ giữa trục vít và đai ốc.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng vận hành thiết bị: Thao tác điều khiển bảng điện, chọn 16 cấp tốc độ trục chính, thiết lập hộp bước tiến tiện trơn và tiện ren, sử dụng thành thạo các bàn trượt dọc, bàn trượt ngang, bàn trượt trên và nòng ụ động.
• Kỹ năng gá đặt và hiệu chuẩn: Tháo lắp mâm cặp 3 vấu đường kính $<320,\text{mm}$ bằng ren và mâm cặp $\ge 320,\text{mm}$ bằng mặt bích; rà tròn phôi bằng phấn hoặc đồng hồ so; căn chỉnh độ đồng tâm giữa mũi tâm trước và mũi tâm sau với khe hở $0{,}3 - 0{,}5,\text{mm}$.
• Kỹ năng gia công cắt gọt: Gá dao vuông góc tâm máy, đệm căn phẳng ngang tâm; thực hiện lát cắt thử; tiện các bề mặt trục định hình cơ bản đạt dung sai kích thước và độ nhẵn bề mặt theo yêu cầu bản vẽ.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình triển khai phương pháp đào tạo tích hợp lý thuyết và thực hành, lấy học viên làm trung tâm với tỷ lệ thời lượng phân bổ: 30 giờ lý thuyết (20%) và 120 giờ thực hành xưởng (80%).

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                    TIẾN TRÌNH DẠY HỌC 4 BƯỚC TÍCH HỢP                      │
└─────────────────────────────────────┬──────────────────────────────────────┘
                                      │
 1. Lý thuyết chuyên môn ─────────────┼──► Giảng đường: Cấu tạo máy, chế độ cắt
                                      │
 2. Thảo luận nhóm (3 HS/máy) ────────┼──► Đọc bản vẽ, lập trình tự gia công
                                      │
 3. Giáo viên trình diễn mẫu ─────────┼──► Mẫu thao tác: Gá phôi, rà tâm, mài dao
                                      │
 4. Thực hành xưởng (Phiếu 1, 2) ─────┴──► Thực hành có hướng dẫn ──► Độc lập

Mô hình dạy học gồm 4 hoạt động chính:

1. Học tập trên lớp: Nghiên cứu nguyên lý cắt gọt, kết cấu cơ khí máy tiện (như dòng máy tiện vạn năng Prince), quy chuẩn an toàn và công thức tính toán chế độ cắt.
2. Thảo luận nhóm: Tổ chức theo nhóm nhỏ 3 học sinh / 1 nhóm / 1 máy tiện, cùng phân tích bản vẽ kết cấu, thảo luận chức năng cơ cấu điều khiển và lập trình tự các bước nguyên công tiện theo bản vẽ gia công.
3. Quan sát trình diễn mẫu (Demonstration): Học viên quan sát giáo viên thao tác mẫu từng bước: rà gá mâm cặp, lắp dao với căn đệm, rà phôi bằng phấn/mũi rà, điều chỉnh du xích, cắt thử phoi và kiểm tra độ đảo hướng kính.
4. Thực hành tại xưởng: Thực hiện bài tập tuần tự theo Phiếu hướng dẫn thực hành số 1 và số 2; chuyển từ thực hành có hướng dẫn sang thực hành độc lập từng chi tiết.

Quy định đánh giá hoàn thành mô-đun

• Đánh giá kiến thức: Kiểm tra viết, câu hỏi vấn đáp tại máy và bài trắc nghiệm điền khuyết (như điền vị trí tay gạt tốc độ, sơ đồ cấu tạo).
• Đánh giá kỹ năng: Phương pháp quan sát trực tiếp thao tác thực hành của học viên dựa trên bảng kiểm (Checklist) và chấm điểm kích thước, độ nhẵn sản phẩm theo thang điểm chuẩn.
• Quy chế bắt buộc: Mô-đun Tiện cơ bản là điều kiện tiên quyết. Học viên không đạt điểm chuẩn ở các bài kiểm tra hoặc bài thi kết thúc phải học lại và thi đạt phần chưa đạt mới đủ điều kiện học các mô-đun chuyên sâu tiếp theo.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Phương pháp biên soạn theo chuẩn năng lực thực hiện: Giáo trình không tiếp cận theo hướng lý thuyết hàn lâm thuần túy mà xây dựng dựa trên kết quả phân tích nghề thực tế theo phương pháp DACUM, phản ánh chính xác các vị trí công việc của thợ tiện tại các phân xưởng cơ khí hiện đại.
• Sự tham gia trực tiếp của doanh nghiệp sản xuất: Nội dung được hiệu đính và thẩm định với sự tham gia của các kỹ sư, cán bộ kỹ thuật và công nhân bậc cao từ Công ty Cơ khí Phú Xuân, Công ty Ôtô Thống Nhất và Công ty Sản xuất VLXD Long Thọ, đảm bảo kiến thức sát với thực tế sản xuất.
• Quy chuẩn hóa an toàn và tổ chức vị trí làm việc: Văn bản hóa chi tiết các thông số lao động:
  • Khoảng cách đứng vận hành cách tay quay bàn trượt dọc $80 - 100,\text{mm}$.
  • Bục gỗ nâng chiều cao sao cho khuỷu tay gập vuông góc ngang tâm máy tiện.
  • Quy định nhiệt độ phân xưởng đạt $15 - 18^\circ\text{C}$, có hệ thống hút bụi kim loại.
  • Bắt buộc sử dụng thiết bị nâng đối với phôi có khối lượng trên $20,\text{kg}$.
• Hệ thống sơ đồ thiết bị thực tế: Sử dụng hệ thống hình vẽ bóc tách chi tiết của máy tiện vạn năng công nghiệp (điển hình như máy tiện Prince), minh họa cụ thể vị trí từng cần gạt hộp tốc độ, hộp bước tiến, trục vít me và du xích bàn dao.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Học viên, sinh viên:
  • Học sinh, sinh viên theo học nghề Cắt gọt kim loại ở trình độ Lành nghề, Trung cấp nghề hoặc Cao đẳng nghề.
  • Học viên tham gia các khóa đào tạo nghề ngắn hạn hoặc bồi dưỡng nâng cao tay nghề tiện cơ khí.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites):
  • Đã hoàn thành hoặc học song song các môn cơ sở kỹ thuật (Vẽ kỹ thuật, Dung sai - Đo lường, Vật liệu học).
  • Đã hoàn thành mô-đun Nhập nghề, mô-đun An toàn lao động và mô-đun Nguội cơ bản.
• Giảng viên và cán bộ đào tạo:
  • Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chính khóa, định khung cấu trúc bài giảng lý thuyết tích hợp.
  • Căn cứ xây dựng hệ thống Phiếu hướng dẫn thực hành xưởng và Bảng kiểm đánh giá kỹ năng tay nghề (Checklist).
• Kỹ thuật viên và người quản lý sản xuất:
  • Dùng làm tài liệu tham khảo cho công nhân kỹ thuật tại các xưởng gia công cơ khí.
  • Làm căn cứ tham chiếu tiêu chuẩn năng lực cho các nhà quản lý, doanh nghiệp tuyển dụng nhân lực cắt gọt kim loại.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được biên soạn cho học viên đào tạo nghề Cắt gọt kim loại trình độ lành nghề, học viên các khóa thực hành cơ khí ngắn hạn, công nhân kỹ thuật cần bổ trợ kỹ năng gia công tiện và giảng viên dạy nghề cơ khí.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình?

Người học cần học xong mô-đun Nhập nghề, An toàn lao động, mô-đun Nguội, đồng thời nắm được kiến thức đọc bản vẽ kỹ thuật cơ khí và phương pháp sử dụng dụng cụ đo cơ bản (thước cặp, panme, đồng hồ so).

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu lý thuyết cắt gọt khác?

Giáo trình được thiết kế theo năng lực thực hiện (DACUM), dành tới 80% thời lượng (120/150 giờ) cho thực hành xưởng. Nội dung tập trung vào hướng dẫn thao tác cơ cấu máy, quy trình xử lý phôi cụ thể và phòng ngừa sai hỏng thay vì chỉ trình bày công thức lý thuyết.

4. Làm sao để tự học và thực hành hiệu quả với giáo trình này?

Cần kết hợp đọc kỹ lý thuyết cấu tạo/chế độ cắt, hoàn thành bài tập điền sơ đồ cần gạt tốc độ và tính toán vạch chia du xích, sau đó thực hiện đúng trình tự trong các phiếu hướng dẫn thực hành tại xưởng máy theo nhóm 3 học sinh/máy.

5. Có tài liệu hoặc công cụ bổ trợ nào kèm theo giáo trình?

Giáo trình tích hợp hệ thống bản vẽ chi tiết các bộ phận máy tiện (máy Prince), hệ thống câu hỏi bài tập sơ đồ (điền vị trí cần gạt tốc độ 53v/p, 175v/p, 1000v/p, 1320v/p; bước tiến $0{,}15,\text{mm}$, ren $0{,}5,\text{mm}$ và $3,\text{mm}$), cùng hệ thống Phiếu hướng dẫn thực hành số 1 và 2.

---

Kết luận

Giáo trình Tiện cơ bản do Tổng cục Dạy nghề ban hành là tài liệu đào tạo nghề chuẩn hóa thuộc Dự án VTEP, cung cấp toàn diện kiến thức vận hành máy tiện vạn năng, nguyên lý định vị 6 điểm, cấu tạo dao tiện và quy trình gia công các bề mặt trụ, mặt đầu, rãnh và cắt đứt.

Lộ trình học tập đề xuất:

1. Tiếp thu lý thuyết động học máy tiện, nguyên tắc an toàn xưởng và tính toán du xích.
2. Thảo luận nhóm 3 người/máy, phân tích bản vẽ gia công chi tiết.
3. Quan sát giảng viên trình diễn mẫu thao tác gá đặt và cắt thử phoi.
4. Luyện tập kỹ năng tiện độc lập tại xưởng máy theo phiếu hướng dẫn.
5. Đánh giá chất lượng sản phẩm gia công theo bảng kiểm kỹ thuật.

Tài liệu tham chiếu bổ sung gồm hệ thống bản vẽ thiết bị máy tiện công nghiệp, tiêu chuẩn an toàn lao động xưởng cơ khí và sổ tay chế độ cắt gọt kim loại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

bé lao ®éng - th−¬ng binh vµ x héi tæng côc d¹y nghÒ Chñ biªn: Hoµng Thanh TÞnh Biªn so¹n: ng« thÞ kÕt Gi¸o tr×nh tiÖn c¬ b¶n NghÒ: c¾t gät kim lo¹i Tr×nh ®é: lµnh nghÒ Dù ¸n gi¸o dôc kü thuËt vµ d¹y nghÒ (VTEP) Hµ néi – 2008 Tuyªn bè b¶n quyÒn : Tµi liÖu nµy thuéc lo¹i s¸ch gi¸o tr×nh, cho nªn c¸c nguån th«ng tin cã thÓ ®−îc phÐp dïng nguyªn b¶n hoÆc trÝch dïng cho c¸c môc ®Ých vÒ ®µo t¹o vµ tham kh¶o. Mäi môc ®Ých kh¸c cã ý ®å lÖch l¹c hoÆc sö dông víi môc ®Ých kinh doanh thiÕu lµnh m¹nh sÏ bÞ nghiªm cÊm. Tæng côc D¹y nghÒ sÏ lµm mäi c¸ch ®Ó b¶o vÖ b¶n quyÒn cña m×nh. Tæng côc D¹y nghÒ c¸m ¬n vµ hoan nghªnh c¸c th«ng tin gióp cho viÖc tu söa vµ hoµn thiÖn tèt h¬n tµi liÖu nµy.

§Þa chØ liªn hÖ: Tæng côc D¹y nghÒ 37B - NguyÔn BØnh Khiªm - Hµ Néi 03 − 12 114 - 2008/CXB/03 - 12/L§XH M· sè: 22 − 01 2 Lêi nãi ®Çu Gi¸o tr×nh m«®un TiÖn c¬ b¶n ®−îc x©y dùng vµ biªn so¹n trªn c¬ së ch−¬ng tr×nh khung ®µo t¹o nghÒ C¾t gät kim lo¹i ®· ®−îc Gi¸m ®èc Dù ¸n Gi¸o dôc kü thuËt vµ D¹y nghÒ quèc gia phª duyÖt dùa vµo n¨ng lùc thùc hiÖn cña ng−êi kü thuËt viªn tr×nh ®é lµnh nghÒ. Trªn c¬ së ph©n tÝch nghÒ vµ ph©n tÝch c«ng viÖc (theo ph−¬ng ph¸p DACUM) cña c¸c c¸n bé, kü thuËt viªn cã nhiÒu kinh nghiÖm, ®ang trùc tiÕp s¶n xuÊt cïng víi c¸c chuyªn gia ®· tæ chøc nhiÒu ho¹t ®éng héi th¶o, lÊy ý kiÕn v., ®ång thêi c¨n cø vµo tiªu chuÈn kiÕn thøc, kü n¨ng cña nghÒ ®Ó biªn so¹n. Ban gi¸o tr×nh m«®un TiÖn c¬ b¶n do tËp thÓ c¸n bé, gi¶ng viªn, kü s− cña Tr−êng Cao ®¼ng C«ng nghiÖp HuÕ vµ c¸c kü thuËt viªn giµu kinh nghiÖm biªn so¹n. Ngoµi ra cã sù ®ãng gãp tÝch cùc cña c¸c gi¶ng viªn Tr−êng §¹i häc B¸ch khoa Hµ Néi vµ c¸n bé kü thuËt thuéc C«ng ty C¬ khÝ Phó Xu©n, C«ng ty ¤t« Thèng NhÊt, C«ng ty S¶n xuÊt vËt liÖu x©y dùng Long Thä.

Ban biªn so¹n xin ch©n thµnh c¶m ¬n Tr−êng §¹i häc B¸ch khoa Hµ Néi, C«ng ty C¬ khÝ Phó Xu©n, C«ng ty ¤t« Thèng NhÊt, C«ng ty S¶n xuÊt vËt liÖu x©y dùng Long Thä, Ban Qu¶n lý Dù ¸n GDKT&DN vµ c¸c chuyªn gia cña Dù ¸n ®· céng t¸c, t¹o ®iÒu kiÖn gióp ®ì trong viÖc biªn so¹n gi¸o tr×nh. Trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn, ban biªn so¹n ®· nhËn ®−îc nhiÒu ý kiÕn ®ãng gãp th¼ng th¾n, khoa häc vµ tr¸ch nhiÖm cña nhiÒu chuyªn gia, c«ng nh©n bËc cao trong lÜnh vùc nghÒ C¾t gät kim lo¹i. Song do ®iÒu kiÖn vÒ thêi gian, mÆt kh¸c ®©y lµ lÇn ®Çu tiªn biªn so¹n gi¸o tr×nh dùa trªn n¨ng lùc thùc hiÖn, nªn kh«ng tr¸nh khái nh÷ng thiÕu sãt nhÊt ®Þnh. RÊt mong nhËn ®−îc nh÷ng ý kiÕn ®ãng gãp ®Ó gi¸o tr×nh m« ®un TiÖn c¬ b¶n ®−îc hoµn thiÖn h¬n, ®¸p øng ®−îc yªu cÇu cña thùc tÕ s¶n xuÊt cña c¸c doanh nghiÖp hiÖn t¹i vµ trong t−¬ng lai.

Gi¸o tr×nh m« ®un TiÖn c¬ b¶n ®−îc biªn so¹n theo c¸c nguyªn t¾c: TÝnh ®Þnh h−íng thÞ tr−êng lao ®éng; TÝnh hÖ thèng vµ khoa häc; TÝnh æn ®Þnh vµ linh ho¹t; H−íng tíi liªn th«ng, chuÈn ®µo t¹o nghÒ khu vùc vµ thÕ giíi; TÝnh hiÖn ®¹i vµ s¸t thùc víi s¶n xuÊt. Gi¸o tr×nh m«®un TiÖn c¬ b¶n nghÒ C¾t gät kim lo¹i cÊp tr×nh ®é Lµnh nghÒ ®· ®−îc Héi ®ång thÈm ®Þnh Quèc gia nghiÖm thu vµ nhÊt trÝ ®−a vµo sö dông vµ ®−îc dïng lµm gi¸o tr×nh cho häc viªn trong c¸c kho¸ ®µo t¹o ng¾n h¹n hoÆc cho c«ng nh©n kü thuËt, c¸c nhµ qu¶n lý vµ ng−êi sö dông nh©n lùc tham kh¶o. §©y lµ tµi liÖu thö nghiÖm sÏ ®−îc hoµn chØnh ®Ó trë thµnh gi¸o tr×nh chÝnh thøc trong hÖ thèng d¹y nghÒ. HiÖu tr−ëng Bïi Quang ChuyÖn 3 4 Giíi thiÖu vÒ m« ®un VÞ trÝ, ý nghÜa, vai trß m« ®un: TiÖn c¬ b¶n lµ m« ®un ®−îc bè trÝ sau khi häc xong hoÆc song song víi c¸c m«n häc c¬ së, sau m«®un nhËp nghÒ, m« ®un an toµn vµ m«®un nguéi.

M« ®un nµy sÏ cung cÊp c¸c kiÕn thøc vµ kü n¨ng c¬ b¶n cña nghÒ tiÖn, häc sinh sÏ tiÕp cËn víi c¸c lo¹i m¸y tiÖn v¹n n¨ng, m¸y mµi th«ng dông cã ë x−ëng tr−êng, c¸c ph−¬ng ph¸p gia c«ng c¬ b¶n vµ thùc hµnh vËn hµnh m¸y tiÖn v¹n n¨ng, mµi dao c¾t, gia c«ng ®−îc c¸c bÒ mÆt trô tr¬n, mÆt ®Çu, c¾t r·nh, c¾t ®øt ®¹t ë møc c¬ b¶n ®Õn thµnh th¹o. §©y lµ viÖc thùc hiÖn c¸c thao t¸c ®Çu tiªn khi häc sinh b−íc vµo nghÒ. Môc tiªu cña m« ®un: M« ®un nµy nh»m rÌn luyÖn cho häc sinh cã ®Çy ®ñ kiÕn thøc vÒ cÊu t¹o, nguyªn lý lµm viÖc cña m¸y tiÖn v¹n n¨ng vµ kü n¨ng nhËn d¹ng, lùa chän, sö dông, mµi söa c¸c lo¹i dông cô c¾t ®óng yªu cÇu kü thuËt. Sö dông thµnh th¹o m¸y tiÖn v¹n n¨ng vµ tiÖn ®−îc c¸c chi tiÕt d¹ng trô tr¬n, trô bËc, c¾t r·nh, c¾t ®øt ®óng quy tr×nh, ®¹t yªu cÇu kü thuËt, thêi gian vµ an toµn.

Môc tiªu thùc hiÖn cña m« ®un: Häc xong m« ®un nµy häc sinh cã kh¶ n¨ng: - Tr×nh bµy ®Çy ®ñ c¸c kh¸i niÖm vÒ gia c«ng tiÖn, c¸c bé phËn c¬ b¶n, c«ng dông vµ nguyªn lý lµm viÖc cña m¸y tiÖn v¹n n¨ng - Tr×nh bµy ®−îc c¸c kh¸i niÖm vÒ ®å g¸, c¸c bé phËn, yªu cÇu cña ®å g¸ - NhËn d¹ng, lùa chän ®óng, ®ñ vµ mµi söa ®−îc c¸c lo¹i dao tiÖn phï hîp víi c«ng viÖc. - Sö dông hîp lý, chÝnh x¸c vµ b¶o qu¶n tèt c¸c lo¹i dông cô ®o - Lùa chän, th¸o l¾p ®å g¸ vµ g¸ l¾p ph«i ®óng kü thuËt - TiÖn mÆt ®Çu, khoan lç t©m, tiÖn trô tr¬n ng¾n, tiÖn trô bËc, tiÖn r·nh ngoµi, tiÖn c¾t ®øt chi tiÕt ®¹t yªu cÇu kü thuËt, ®óng quy tr×nh - X¸c ®Þnh ®óng c¸c d¹ng sai háng, nguyªn nh©n, c¸ch phßng ngõa vµ kh¾c phôc - Tæ chøc n¬i lµm viÖc khoa häc vµ ®¶m b¶o an toµn cho ng−êi vµ m¸y 5 Néi dung chÝnh cña m« ®un: - Kh¸i niÖm vÒ gia c«ng tiÖn - Sö dông c¸c läai ®å g¸ th«ng dông - §Æc ®iÓm cña qu¸ tr×nh c¾t khi tiÖn - C¸c lo¹i dao tiÖn vµ c¸ch mµi dao - ChÕ ®é c¾t khi tiÖn - VËn hµnh vµ ch¨m sãc m¸y tiÖn - TiÖn trô tr¬n - TiÖn mÆt ®Çu, khoan t©m - TiÖn trô bËc - TiÖn c¾t r·nh vµ c¾t ®øt - C¸c biÖn ph¸p an toµn vµ tæ chøc n¬i lµm viÖc M« ®un gåm cã 11 bµi Lý Thùc C¸c thuyÕt hµnh ho¹t M· bµi Danh môc c¸c bµi häc (giê) (giê) ®éng kh¸c M§ CG1 17 01 VËn hµnh vµ b¶o d−ìng m¸y tiÖn 4 12 v¹n n¨ng M§ CG1 17 02 Sö dông c¸c läai ®å g¸ th«ng 5 11 dông M§ CG1 17 03 §Æc ®iÓm cña qu¸ tr×nh c¾t khi tiÖn 3 1 M§ CG1 17 04 Dao tiÖn 4 4 M§ CG1 17 05 Ph©n lo¹i dao tiÖn 2 2 M§ CG1 17 06 Mµi dao tiÖn 2 10 M§ CG1 17 07 Kh¸i niÖm vÒ chÕ ®é c¾t khi tiÖn 2 6 M§ CG1 17 08 TiÖn trô tr¬n ng¾n g¸ trªn m©m 2 18 cÆp ba vÊu tù ®Þnh t©m M§ CG1 17 09 TiÖn mÆt ®Çu vµ khoan lç t©m 2 16 M§ CG1 17 10 TiÖn trô bËc ng¾n g¸ trªn m©m 2 18 cÆp M§ CG1 17 11 TiÖn r·nh vµ c¾t ®øt 2 22 Céng: 30 120 6 TN THCS 7 Ghi chó: TiÖn c¬ b¶n lµ m« ®un c¬ b¶n vµ b¾t buéc. Mäi häc viªn ph¶i häc vµ ®¹t kÕt qu¶ chÊp nhËn ®−îc ®èi víi c¸c bµi kiÓm tra ®¸nh gi¸ vµ thi kÕt thóc nh− ®· ®Æt ra trong ch−¬ng tr×nh ®µo t¹o. Nh÷ng häc viªn qua kiÓm tra vµ thi mµ kh«ng ®¹t ph¶i thu xÕp cho häc l¹i nh÷ng phÇn ch−a ®¹t ngay vµ ph¶i ®¹t ®iÓm chuÈn míi ®−îc phÐp häc tiÕp c¸c m« ®un/ m«n häc tiÕp theo.

8 C¸c h×nh thøc häc tËp chÝnh trong m« ®un 1. Häc trªn líp vÒ: - Kh¸i niÖm vÒ gia c«ng tiÖn - Ph−¬ng ph¸p sö dông c¸c läai ®å g¸ th«ng dông - §Æc ®iÓm cña qu¸ tr×nh c¾t khi tiÖn - C¸c lo¹i dao tiÖn vµ c¸ch mµi dao - ChÕ ®é c¾t khi tiÖn - Ph−¬ng ph¸p vËn hµnh vµ ch¨m sãc m¸y tiÖn - Ph−¬ng ph¸p tiÖn trô tr¬n, tiÖn mÆt ®Çu, khoan t©m, tiÖn trô bËc vµ tiÖn c¾t r·nh, c¾t ®øt - C¸c biÖn ph¸p an toµn vµ tæ chøc n¬i lµm viÖc 2. Th¶o luËn nhãm: Ho¹t ®éng nhãm nhá cã 3 häc sinh/nhãm/m¸y th¶o luËn vÒ: - C¸ch sö dông c¸c bé phËn c¬ b¶n cña m¸y tiÖn v¹n n¨ng - LËp tr×nh tù c¸c b−íc tiÕn hµnh tiÖn chi tiÕt theo b¶n vÏ chi tiÕt 3. Xem tr×nh diÔn mÉu vÒ: - C¸c thao t¸c thùc hiÖn trªn m¸y tiÖn nh−: C¸ch sö dông c¸c bé phËn cña m¸y tiÖn v¹n n¨ng, c¸c lo¹i ®å g¸ th«ng dông kÌm theo m¸y - Tr×nh tù mµi dao tiÖn, tiÖn trôc tr¬n, trôc bËc, khoan lç t©m, c¾t r·nh, c¾t ®øt chi tiÕt trªn m¸y tiÖn 4.

Thùc tËp t¹i x−ëng tr−êng: - Thùc hµnh tõng b−íc vÒ thao t¸c vËn hµnh m¸y tiÖn, mµi dao tiÖn, g¸ dao, g¸ ph«i vµ tiÖn chi tiÕt theo yªu cÇu cña b¶n vÏ chi tiÕt - Thùc hµnh cã h−íng dÉn - Thùc hµnh ®éc lËp 9 Yªu cÇu vÒ ®¸nh gi¸ hoµn thµnh m« ®un 1. KiÕn thøc: - Tr×nh bµy ®Çy ®ñ c¸c ®Æc ®iÓm, c«ng dông, cÊu t¹o c¸c bé phËn chÝnh cña m¸y tiÖn vµ quy tr×nh ch¨m sãc, vËn hµnh m¸y. - ChØ ra ®−îc c¸c ph−¬ng ph¸p kiÓm tra ®¸nh gi¸ chÊt l−îng s¶n phÈm. - Tr×nh bµy ®Çy ®ñ c¸c d¹ng sai háng th−êng gÆp, nguyªn nh©n vµ c¸ch kh¾c phôc.

- §−îc ®¸nh gi¸ qua c¸c bµi viÕt, c©u hái miÖng, tr¾c nghiÖm ®iÒn khuyÕt ®¹t yªu cÇu. Kü n¨ng: - Sö dông thµnh th¹o m¸y tiÖn. - LËp ®−îc quy tr×nh gia c«ng hîp lý cho tõng b−íc c«ng viÖc tiÖn. - NhËn d¹ng, lùa chän, sö dông ®óng c¸c lo¹i dông cô ®o, c¾t vµ ®å g¸ cho tõng c«ng viÖc cô thÓ.

- TiÖn ®−îc c¸c chi tiÕt trô tr¬n ng¾n, trô bËc, mÆt ®Çu vµ khoan t©m, c¾t r·nh, c¾t ®øt ®óng quy tr×nh, ®¶m b¶o yªu cÇu kü thuËt, an toµn. - §−îc ®¸nh gi¸ b»ng ph−¬ng ph¸p quan s¸t víi b¶ng kiÓm, thang ®iÓm ®¹t yªu cÇu. Th¸i ®é: - CÈn thËn, nghiªm tóc khi vËn hµnh m¸y.