Chương 1: Thể loại, giao thoa thể loại như một đặc trưng của hồi ký Tô Hoài Chương 2: Sự giao thoa giữa truyện và hồi ký trong tác phẩm của Tô Hoài Chương 3: Sự giao thoa giữa phóng sự và hồi ký trong tác phẩm của Tô Hoài 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơ g 1: THỂ LOẠI, GIAO THOA THỂ LOẠI NHƢ MỘT ĐẶC TRƢNG CỦA HỒI KÝ TÔ HOÀI 1. Thể lo i hồi ký 1. Giới thuyết về thể loại hồi ký Hồi k được coi là một thể loại văn h c mang tính thời sự bởi nó thể hiện rõ nhất sự vận động trôi chảy của cuộc sống, đặc biệt là những khúc quanh, những bước ngoặt của l ch sử, của thời đại. Dễ thấy, không chỉ việc viết hồi ký mà ngay việc tìm hiểu về hồi ký với tư c ch à một thể loại văn h c cũng được các nhà nghiên cứu quan tâm.
Hồi k được hiểu ở nhiều góc độ khác nhau, dựa vào nội hàm nghĩ của từ “hồi k ” hoặc dự trên đặc trưng thể loại… Khái niệm hồi ký xuất hiện trong nhiều cuốn từ điển và được hiểu khá thống nhất. Theo Từ điển tiếng Việt do tác giả Hoàng Phê chủ biên thì: “Hồi ký là thể văn ghi ại những điều còn nhớ s u khi đã trải qu , đã chứng kiến sự việc” [58, tr. Từ điển thuật ngữ Văn học đư r kh i niệm: “Hồi ký là một thể loại thuộc loại hình ký, kể lại những biến cố xảy ra trong quá khứ mà tác giả à người tham dự hoặc chứng kiến [17, tr. Các tác giả cho rằng: “Xét về phương diện quan hệ giữa tác giả với sự kiện được ghi lại về tính chính xác của sự kiện, về góc độ và phương thức diễn đạt, hồi ký có nhiều chỗ gần với nhật ký.
Còn về phương diện tư iệu, về tính xác thực và không có hư cấu thì hồi ký lại gần với văn xuôi ch sử, tiểu sử khoa h c” [17, tr. Nhận xét trên chú tr ng tới sự liên hệ qua lại hồi ký và các thể loại khác. Theo Từ điển Văn học do Đỗ Đức Hiểu chủ biên, hồi k được hiểu như s u: “Thuật ngữ hồi ký chỉ một thể loại nằm trong nhóm thể tài ký. Tác phẩm hồi ký là một thiên trần thuật từ ngôi tác giả, kể về những sự kiện có thực xảy ra trong quá khứ mà tác giả tham dự hoặc chứng kiến” [20, tr.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, về cơ bản, các cách lý giải trên đều dựa theo hình thức chiết tự từ Hán Việt: hồi là quay trở lại, ký là ghi chép những điều chứng kiến. Đây là cách lý giải ngắn g n, dễ hiểu cho số đông người đ c nhưng kh i niệm này đông cứng, thiếu độ mở không phù hợp với tình hình phát triển của hồi ký hiện đại. Trong thực tế, các tác phẩm hồi k , đặc biệt là những tác phẩm hồi k r đời vào những năm đầu thập niên của thế kỷ XXI có sự đ dạng về nghệ thuật tự sự, về kết cấu. Nhiều tập hồi ký, không chỉ là ghi chép sự kiện ký ức, dòng hồi tưởng không theo dòng chảy thời gian tuyến tính, mà có sự đứt nối, chắp v , đ n xen qu khứ hiện tại một cách rất linh hoạt.
Để có những nhìn nhận khách quan về khái niệm này, chúng ta cần phân tích quan niệm thể loại và các thuật ngữ tương đồng. Về quan niệm thể loại, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hồi ký là một tiểu loại của ký, là thể tài văn h c. Quan niệm này thống nhất trong hầu hết các công trình lý luận văn h c. Tác giả Lại Nguyên Ân trong cuốn “150 thuật ngữ văn học” đ nh nghĩ : “Hồi ký là một thể thuộc thể tài ký.
Tác phẩm hồi ký là một thiên trần thuật từ ngôi tác giả, kể về những sự kiện có thực trong quá khứ mà tác giả tham dự hoặc chứng kiến” [1, tr. Công trình Lí luận văn học do tác giả Trần Đình Sử chủ biên phân loại ký tự sự thành những tiểu loại và ghép chung nhật ký, hồi ký, xem hồi k à “thể loại ghi chép các sự kiện quá khứ đã trải qu do đương sự thực hiện, cũng à một hình thức văn h c riêng tư, mình nói về mình, một dạng tự truyện của tác giả. Hồi ký cung cấp những tư iệu của quá khứ mà đương thời chư có điều kiện nói được” [60, tr. Tác giả Hà inh Đức trong cuốn Lí luận văn học x c đ nh: “Hồi ký ghi lại những diễn biến của câu chuyện và nhân vật theo bước đi của thời gian qua hồi tưởng” [12, tr.
Nhìn chung, các nhà nghiên cứu khá thống nhất ở điểm cơ bản: hồi ký là tái hiện quá khứ gắn với người thật, việc thật, tác giả chính là người trong cuộc hoặc chứng kiến. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khi đặt nó trong hệ thống các thuật ngữ tương đồng, hồi ký với tư c ch là một thể loại văn h c, nó có đời sống riêng, vận động th y đổi ở từng chặng đường văn h c, khiến cho các khái niệm, quy ước có tính quy phạm không lý giải hết sự đ dạng củ nó. Chính điều này, trong quá trình nghiên cứu thể hồi ký, ranh giới giữa nó với các loại hình gần nó cần phải x c đ nh rõ ràng và căn cốt để thấy rõ bản chất. Từ đó mới có thể soi chiếu, lý giải về hồi ký.
Một số nhà nghiên cứu trên cơ sở so sánh loại hình đã chỉ r điểm tương đồng và khác biệt của hồi ký với những tiểu loại khác của ký. Về hồi ký và nhật ký, nhóm tác giả Từ điển thuật ngữ văn học chỉ ra những điểm giống và kh c nh u cơ bản: “Xét về phương diện quan hệ giữa tác giả với sự kiện được ghi lại về tính chính xác của sự kiện, về góc độ và phương thức diễn đạt, hồi ký có chỗ giống với nhật ký. Còn về phương diện tư iệu, về tính xác thực không có hư cấu thì hồi ký lại gần với văn xuôi ch sử, tiểu sử khoa h c. Khác với sử gia và nhà viết sử, người viết hồi ký chỉ tiếp nhận ghi chép phần hiện thực mà tác giả nhìn rõ hơn cả dựa trên những ấn tượng và hồi ức riêng trực tiếp củ mình.
Hơn nữa, bản thân người viết hồi ký uôn được mô tả trình bày ở bình diện thứ nhất. Hồi ký thường khó tránh khỏi tính phiến diện và ít nhiều chủ quan về thông tin, tính không đầy đủ của sự kiện, song sự không đầy đủ của nó do sự diễn đạt sinh động trực tiếp của tác giả lại có giá tr như một tài liệu xác thực đ ng tin cậy” [47, tr. Cũng đồng nhất điều này, nhóm tác giả trong Từ điển Văn học (bộ mới) quan niệm: “Hồi ký gần nhật ký ở hình thức giãi bày, ở chỗ không dùng thủ pháp cốt truyện, ở cách kể thường theo thứ tự thời gian, ở việc chú đến các sự kiện mang tính tiểu sử” [50, tr. Lại Nguyên Ân trong 150 thuật ngữ văn học mở rộng so s nh: “Có những tác phẩm hồi ký rất gần với văn xuôi l ch sử ; lại có những tác phẩm gần với tiểu thuyết;… một dạng hồi ký viết về 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com c c nhà văn, nghệ sĩ, nhà hoạt động xã hội, g i à chân dung văn h c” [1, tr.
Dễ thấy, giữa hồi ký và nhật ký, hai thể tài này có đường biên gần nhau ở hình thức giãi bày, ở việc không dùng các thủ pháp cốt truyện và chúng đều chú đến các sự kiện mang tính tiểu sử. Song, nhật ký là dạng trần thuật từ ngôi thứ nhất số ít dưới hình thức những ghi chép sự kiện đ ng diễn ra hàng ngày, có đ nh số ngày th ng, không hư cấu; ghi lại các sự kiện đời tư đồng thời bộc lộ những cảm xúc, suy tư của bản thân chứ không chủ đích viết cho công chúng còn hồi ký có thể bao gồm sự tái cấu trúc, sắp xếp sự kiện rời rạc không liền mạch trong trí nhớ của tác giả, và có thể có hư cấu. Hồi ký và nhật k đều là những chuyện đời tư, nhưng hồi k được viết theo chiều ngh ch của thời gi n, hướng về dĩ vãng với cảm hứng hồi cố, còn nhật k được viết theo chiều thuận, ghi lại những sự kiện và cảm xúc hàng ngày. Hồi ký viết ra nhằm giãi bày, thú nhận với người khác, thiên về hướng ngoại thì nhật ký là lối viết thầm kín cho riêng mình, có tính riêng tư và hướng nội.
Về hồi ký và tự truyện, nội hàm hai khái niệm này rất gần nh u nhưng không hoàn toàn trùng khít. Trong Từ điển Văn học (bộ mới), Đỗ Đức Hiểu phân biệt: “Hồi ký có thể chỉ ghi lại những sự kiện về một thời kỳ l ch sử, mà tác giả không phải là nhân vật chính; còn tự truyện kể chuyện của c i “tôi” t c giả. Tự truyện không phải một tập hợp những kỉ niệm tản mạn, mà được bố trí như một truyện, một tiểu thuyết” [50, tr. Như vậy, giữa hồi ký và tự truyện đều đề cập đến những gì thuộc về quá khứ.
Cơ chế củ người viết hồi ký và tự truyện đều hướng về dĩ vãng, đều có cảm hứng tổng kết và lý giải, đều được viết r cho người kh c đ c để bộc bạch cái tôi, chia sẻ kinh nghiệm cá nhân. Xét về bản chất, tự truyện m ng đặc trưng của truyện, giàu tính miêu tả, chú đến nghệ thuật kể, còn hồi ký mang đặc trưng của ký, nặng về tính sự kiện, tính xác thực. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Về hồi ký và các dạng thức tự thuật, dễ thấy tiểu thuyết tự thuật là dạng tiểu thuyết sử dụng những “câu chuyện cuộc đời” có thật để làm chất liệu sáng tạo nghệ thuật. Trong tiểu thuyết tự thuật, người kể chuyện xưng “tôi” đồng nhất với tác giả, kể chuyện về đời mình, kể cả chuyện riêng tư, trong đó có cả sự hư cấu về những câu chuyện iên qu n đến đời mình.
Hồi ức và sáng tạo, sự thật và hư cấu, c i riêng và c i chung uôn có xu hướng lẫn vào nhau, thâm nhập vào nhau ở hai thể loại này. Tuy nhiên, dựa vào những nét khu biệt, ta vẫn nhận ra ranh giới giữa tiểu thuyết tự thuật và hồi ký.