MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Ở Bắc Ninh, sau khi Quan họ được tổ chức Văn hoá - Khoa học và Giáo dục của Liên Hiệp Quốc (UNESCO) công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào ngày 30/9/2009, thì Cục Di sản Văn hóa, Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam đã phối hợp với Sở GD&ĐT hai tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang xây dựng chuyên đề Dân ca Quan họ Bắc Ninh để đưa vào giảng dạy ở nhà trường từ cấp Tiểu học đến THPT trong chương trình văn học địa phương, thành lập khoa Dân ca Quan họ Bắc Ninh trong trường Văn hóa nghệ thuật của Bắc Ninh và Bắc Giang… Việc bảo tồn và phát triển dân ca Quan họ Bắc Ninh, là một trong những nhiệm vụ quan trọng đối với ngành văn hóa và đặc biệt là giáo dục. Chính vì vậy từ năm học 2011 - 2012, Sở văn hóa thể thao và du lịch Bắc Ninh phối hợp với Sở giáo dục đào tạo đưa dân ca Quan họ vào giảng dạy cho học sinh từ mầm non đến trung học phổ thông. Đến nay tuy đã có những kết quả nhất định nhưng chưa đạt hiệu quả cao và đồng bộ, chưa có sự nhận thức đúng đắn về văn hóa Quan họ qua những làn điệu của quê hương.
Việc giáo dục văn hóa Quan họ qua những bài hát dân ca trong trường học nội dung còn nghèo nàn, chưa thể hiện được hết những nét ứng xử thật khéo léo, tế nhị, kín đáo và mang đầy ý nghĩa của văn hóa Quan họ. Tài liệu để giảng dạy mới chỉ dừng lại ở một số câu truyện như: hình ảnh lá trầu, cây tre, cây đa, cây gạo… trong bài hát, hay kể truyện về những nghệ nhân Quan họ. Tỉnh Bắc Ninh cũng đã đưa ra một số giải pháp để duy trì và phát huy giá trị truyền thống của văn hóa Quan họ như: có chế độ đãi ngộ với các nghệ nhân Quan họ; mở các lớp học hát dân ca ở từng cơ sở huyện, xã, người học hát được hỗ trợ kinh phí học tập; khuyến khích việc phát triển các câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa tới từng xã, phường, khu phố, làng quê, nhưng chưa đem lại hiệu quả thiết thực như mong muốn. Thực tiễn cho thấy nhiệm vụ bảo tồn và phát huy giá trị của văn hóa Quan họ phải được thực hiện bằng nhiều con đường như chính quyền và cộng 6 đồng Bắc Ninh đã và đang triển khai.
Trong đó, con đường cơ bản, lâu dài và hứa hẹn hiệu quả nhất chính là giáo dục dựa vào cộng đồng. Quan họ có ý nghĩa lớn không phải ở chỗ nhờ các nghệ sĩ chuyên nghiệp biểu diễn mà lại ở chỗ nó trở thành nét văn hóa dân gian, thấm đượm trong tâm hồn mỗi người dân. Chuyên nghiệp hóa Quan họ có khi còn làm mất đi giá trị đích thực của nó nếu không giữ gìn nó bền vững trong cộng đồng. Giáo dục văn hóa Quan họ dựa vào cộng đồng chính là quá trình tương tác hai mặt: giáo dục phổ biến, định hướng sự phát triển Quan họ trong cộng đồng và cộng đồng nuôi dưỡng giá trị văn hóa đó, làm cái nôi cho giáo dục phát triển.
Hiện tại chưa có công trình nghiên cứu lí luận nào về giáo dục văn hóa Quan họ dựa vào cộng đồng. Việc triển khai tổ chức các hoạt động giáo dục văn hóa Quan họ dựa vào cộng đồng còn gặp nhiều khó khăn về cách thức tổ chức và hoạt động. Cho nên việc nghiên cứu lí luận giáo dục văn hóa Quan họ dựa vào cộng đồng là một việc làm cấp thiết. Trong bối cảnh như vậy, đề tài “Giáo dục văn hóa Quan họ dựa vào cộng đồng cho học sinh tiểu học ở huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh” được lựa chọn để thực hiện nghiên cứu luận văn thạc sĩ Giáo dục và phát triển cộng đồng.
Mục đích nghiên cứu Đề xuất các biện pháp giáo dục văn hóa Quan họ cho học sinh trường tiểu học dựa vào cộng đồng trên địa bàn huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh nhằm góp phần giáo dục toàn diện trong nhà trường và giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa dân gian trong cộng đồng địa phương. Khách thể và đối tượng nghiên cứu 3. Khách thể nghiên cứu Các hoạt động giáo dục trong nhà trường có liên quan và kết hợp với các hoạt động của cộng đồng cấp xã, phường. Đối tượng nghiên cứu 7 Hoạt động giáo dục văn hóa Quan họ dựa vào cộng đồng trong nhà trường tiểu học với sự tham gia của các lực lượng xã hội.
Giả thuyết khoa học Nªu các biện pháp giáo dục văn hóa Quan họ cho học sinh tiểu học dựa vào cộng đồng tập trung vào nhận thức của học sinh về văn hóa Quan họ, khai thác được ảnh hưởng của truyền thống văn hóa từ cộng đồng để giúp các em có nhiều cơ hội trải nghiệm, chia sẻ và thực hành giá trị văn hóa đó tại địa phương thì chúng sẽ tác động tích cực đến kết quả giáo dục văn hóa Quan họ và giáo dục toàn diện cho học sinh. Nhiệm vụ nghiên cứu 5. Xác định cơ sở lí luận của việc giáo dục văn hóa Quan họ dựa vào cộng đồng cho học sinh tiểu học. Khảo sát thực trạng giáo dục văn hóa Quan họ cho học sinh tại một số trường tiểu học thuộc huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh.
Đề xuất một số biện pháp giáo dục văn hóa Quan họ dựa vào cộng đồng cho học sinh tiểu học. Đánh giá kết quả nghiên cứu bằng thực nghiệm và phương pháp chuyên gia. Giới hạn, phạm vi nghiên cứu - Đề tài giới hạn các biện pháp giáo dục ở cấp trường, mang tính sư phạm và quản lí chuyên môn. - Nội dung văn hóa Quan họ gồm có năm mặt : Dân ca Quan họ, tục kết bạn Quan họ, văn hóa hành vi Quan họ, lễ hội Quan họ và tín ngưỡng Quan họ, các mặt hoà hợp và chi phối lẫn nhau trong đó Dân ca quan họ là mặt hoạt động trọng tâm, là phương tiện để người quan họ thực hiện các nhu cầu văn hoá tinh thần, nên việc nghiên cứu giáo dục văn hóa Quan họ dựa vào cộng đồng cho học sinh tiểu học chủ yếu vẫn là Dân ca Quan họ.
8 - Qui mô khảo sát thực trạng được giới hạn ở 5 trường tiểu học thuộc huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh. - Thực nghiệm sư phạm được giới hạn ở 01 trường tiểu học cùng với phạm vi hoạt động cộng đồng tại xã nơi trường đóng. - Thành phần chuyên gia đánh giá kết quả nghiên cứu bao gồm: các nhà giáo, các nhân vật hoạt động văn hóa quần chúng, cán bộ Đoàn TNCSHCM, Tổng phụ trách Đội TNTPHCM, cán bộ chính quyền và các đoàn thể địa phương, ban giám hiệu các trường tiểu học được khảo sát. Phương pháp nghiên cứu 7.
Các cách tiếp cận - Tiếp cận học tập trải nghiệm. - Tiếp cận quản lí giáo dục dựa vào cộng đồng. - Tiếp cận lịch sử-văn hóa. Phương pháp nghiên cứu 7.
Các phương pháp nghiên cứu lí luận - Phương pháp tổng quan lí luận để xây dựng tư liệu khoa học. - Phương pháp phân tích lí luận để xem xét các khía cạnh khác nhau của tư liệu và của vấn đề nghiên cứu. - Phương pháp khái quát hóa lí luận để xác định khung lí thuyết và định hướng phương pháp luận của đề tài. Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn - Phương pháp điều tra: để khảo sát thực trạng giáo dục văn hóa Quan họ tại một số trường tiểu học qua các kĩ thuật như bảng hỏi, phỏng vấn, quan sát, phân tích sản phẩm hoạt động, phân tích hồ sơ dạy học và hồ sơ quản lí… - Phương pháp nghiên cứu trường hợp: chọn và phân tích kết quả giáo dục ở một số học sinh về nhận thức và thái độ văn hóa Quan họ.
9 - Phương pháp thực nghiệm sư phạm: để đánh giá tác động của các biện pháp giáo dục đến kết quả cải thiện nhận thức và thái độ của học sinh về văn hóa Quan họ. Các phương pháp khác - Phương pháp xử lí số liệu bằng thống kê toán học. - Phương pháp chuyên gia: để lấy ý kiến đánh giá bổ sung các biện pháp giáo dục văn hóa Quan họ. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC GIÁO DỤC VĂN HOÁ QUAN HỌ DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG CHO HỌC SINH TIỂU HỌC.
Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về tiếp cận dựa vào cộng đồng. Bảo tồn các giá trị văn hóa dân tộc, văn hóa địa phương là một trong những nhiệm vụ quan trọng của trường phổ thông nói chung và nhà trường tiểu học, và việc giáo dục cho các em học sinh tiểu học nói riêng. Thông qua hoạt động đó giúp thế hệ trẻ hình thành và phát triển niềm tự hào, tự tôn của dân tộc, yêu nước, thương nòi, có ý thức đấu tranh, xây dựng và bảo vệ quê hương, đất nước.
Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 BCHTW khóa VIII, các văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X, XI nhiều lần đề cập đến việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa và việc giáo dục bồi dưỡng con người Việt Nam về trí tuệ, đạo đức, tâm hồn, tình cảm, lối sống, có nhân cách, có bản lĩnh vững vàng ngang tầm sự nghiệp đổi mới đất nước, xây dựng nền giáo dục mới, tạo điều kiện cho các cá nhân phát triển tối đa tiềm năng của mình. Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng từng chỉ rõ, di sản văn hóa truyền thống có những giá trị cơ bản, độc đáo, đặc sắc. Người luôn nhắc nhở phải phát huy vốn quý báu của dân tộc, trong kế thừa di sản phải có thái độ nghiên cứu, chọn lọc nghiêm túc. Giáo dục không chỉ dạy kiến thức khoa học, kiến thức văn hóa mà còn xây dựng đức, trí, thể, mỹ một cách toàn diện.
Người căn dặn “người địa phương nào trước hết phải biết hát dân ca của địa phương mình, đó là điều thuận lợi hơn người ở địa phương khác” [2]. Như vậy việc đưa dân ca Việt Nam nói chung và giáo dục văn hóa Quan họ thông qua DCQHBN nói riêng vào trường học là một việc làm cần thiết góp phần bảo tồn và phát huy giá trị của di sản văn hóa nhằm giáo dục con người một cách toàn diện, bồi dưỡng tâm hồn, nhân cách, khả năng cảm thụ âm nhạc, tình yêu quê hương đất nước. Bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam có “cốt lõi” và được kết tinh trong di sản văn hóa, gồm những giá trị bền vững, những tinh hoa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam được vun đắp lên qua lịch sử hàng nghìn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước.