NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ GIÁO DỤC HỌC NGHỀ NGHIỆP 1. KHÁI QUÁT VỀ GIÁO DỤC VÀ GIÁO DỤC HỌC NGHỀ NGHIỆP 1. Khái quát về giáo dục a) Khái niệm về giáo dục Trong lao động và trong cuộc sống hàng ngày, con người tích luỹ được kinh nghiệm sống, kinh nghiệm lao động, từ đó nảy sinh nhu cầu truyền đạt những hiểu biết cho nhau. Nhu cầu đó là nguồn gốc phát sinh của hiện tượng giáo dục.
Giáo dục là cơ hội giúp cho mỗi cá nhân phát triển toàn diện, cơ hội để hoàn thiện bản thân. Ban đầu giáo dục diễn ra một cách tự giác, có kế hoạch, có tổ chức theo mục đích định trước và trở thành một hoạt động có ý thức. Ngày nay, giáo dục trở thành hoạt động đặc biệt, đạt tới trình độ cao về tổ chức, nội dung, phương pháp và trở thành động lực thúc đẩy sự phát triển nhanh chóng của xã hội loài người. Có thể xem xét giáo dục theo các khía cạnh sau: + Về bản chất: giáo dục là quá trình truyền đạt và lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử - xã hội của các thế hệ.
Thế hệ trước truyền đạt các kinh nghiệm XH lịch sử cho thế hệ sau và thế hệ sau lĩnh hội các kinh nghiệm đó để tham gia vào đời sống xã hội, lao động sản xuất và các hoạt động khác. Sự truyền đạt và lĩnh hội các kinh nghiệm đã được tích luỹ trong quá trình lịch sử phát triển của xã hội loài người là nét đặc trưng cơ bản của giáo dục với tư cách là một hiện tượng xã hội. + Về hoạt động: giáo dục là quá trình tác động đến các đối tượng giáo dục để hình thành cho họ những phẩm chất và năng lực cần thiết. + Về phạm vi: giáo dục bao hàm nhiều cấp độ: - ở cấp độ rộng nhất: giáo dục là quá trình hình thành nhân cách dưới ảnh hưởng của các yếu tố chủ quan và khách quan, có ý thức và không ý thức.
Đó là quá trình xã hội hoá con người. 1 - ở cấp độ thứ hai: giáo dục là hoạt động có mục đích của xã hội với nhiều lực lượng giáo dục tác động có kế hoạch, có hệ thống tới con người nhằm hình thành nhân cách. Đó là giáo dục xã hội. - ở cấp độ thứ ba: giáo dục là quá trình tác động có kế hoạch, có phương pháp của các nhà sư phạm trong nhà trường tới HSSV nhằm giúp họ nhận thức, phát triển trí tuệ và hình thành phẩm chất nhân cách.
ở cấp độ này, giáo dục bao gồm quá trình dạy học và giáo dục theo nghĩa hẹp. Ngày nay, cùng với sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật, người ta hiểu giáo dục là cho tất cả mọi người được thực hiện ở bất cứ không gian và thời gian nào thích hợp với từng loại đối tượng, bằng các phương tiện dạy học khác nhau, với các kiểu học tập đa dạng và linh hoạt, thích ứng với mọi biến đổi. - ở cấp độ thứ 4, giáo dục là quá trình hình thành phẩm chất đạo đức cho HSSV thông qua việc tổ chức cuộc sống và hoạt động của HSSV. Giáo dục trong phạm vi này được thực hiện trong phạm vi nhà trường, gia đình và ngoài xã hội.
Dù xét ở khía cạnh nào, giáo dục không ngừng thích nghi với các thay đổi của xã hội, luôn là nhân tố then chốt của sự phát triển. b) Tính chất của giáo dục 1) Giáo dục là hiện tượng phổ biến và vĩnh hằng Giáo dục là hiện tượng phổ biến chỉ có ở xã hội loài người, giáo dục có ở mọi thời đại, mọi xã hội, mọi thiết chế xã hội. Giáo dục mang tính vĩnh hằng bởi lẽ giáo dục xuất hiện, phát triển gắn bó cùng loài người. ở đâu có con người ở đó có giáo dục.
Giáo dục duy trì sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người, nó không thể mất, nếu không có giáo dục thì xã hội loài người không thể tồn tại. 2) Giáo dục là hiện tượng có tính lịch sử Giáo dục là hiện tượng ra đời gắn liền với tiến trình đi lên của xã hội. Một mặt nó phản ánh trình độ phát triển của lịch sử, bị quy định bởi trình độ phát triển của lịch sử, mặt khác nó lại tác động tích cực vào sự phát triển của lịch sử. ở mỗi giai đoạn phát triển của xã hội có một trang lịch sử giáo dục 2 đặc trưng cho giai đoạn phát triển đó.
Nó tương ứng với trình độ phát triển kinh tế - xã hội cũng như với mục đích, nội dung, phương pháp giáo dục trong mỗi giai đoạn. Hiện nay, giáo dục Việt Nam có những đóng góp tích cực vào sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước. Học tập đã trở thành quyền lợi, nghĩa vụ của mỗi người dân. Đảng ta đã khẳng định rằng: “Phát triển giáo dục và đào tạo là một trong những động lực thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, là điều kiện để phát huy nguồn lực con người - yếu tố cơ bản để phát triển xã hội, tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững”.
3) Giáo dục có tính giai cấp Trong xã hội có giai cấp, giáo dục được sử dụng như một công cụ của giai cấp cầm quyền nhằm duy trì quyền lợi của mình thông qua mục đích, nội dung và phương pháp giáo dục. Nền giáo dục Việt nam là nền giáo dục xã hội chủ nghĩa, có tính nhân dân, dân tộc, khoa học, hiện đại lấy chủ nghĩa Mác - Lê nin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng. + Học tập là quyền của mọi công dân. Bậc học tiểu học là bậc học bắt buộc với trẻ em từ 6 - 14 tuổi.
+ Nhân dân tham gia vào sự phát triển giáo dục. Xã hội hoá giáo dục là nhằm huy động mọi nguồn lực (Nhà nước, nhân dân, và các nguồn lực khác) vào phát triển giáo dục việt nam theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa và phổ cập trung học, giáo dục nghề nghiệp ) 4) Giáo dục là hình thái ý thức xã hội Giáo dục là hình thái ý thức xã hội, là hiện tượng văn minh của xã hội loài người. Về bản chất, giáo dục là sự truyền đạt lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử - xã hội của các thế hệ. Về mục đích, giáo dục là sự định hướng của thế hệ trước cho sự phát triển của thế hệ sau.
Về phương thức, giáo dục là cơ hội giúp đỡ cá nhân đạt đến hạnh phúc và là cơ sở đảm bảo cho sự kế thừa, tiếp nối và phát triển những thành quả của xã hội loài người. 5) Giáo dục có tính dân tộc 3 Mỗi quốc gia đều có một truyền thống lịch sử, có nền văn hoá riêng, cho nên giáo dục ở mỗi nước cũng mang nét độc đáo, sắc thái đặc trưng thể hiện trong mục đích, nội dung, phương pháp và trong sản phẩm giáo dục của mình. Nền giáo dục hiện đại Việt Nam mang đậm bản sắc dân tộc Việt Nam. c) Chức năng của giáo dục 1) Chức năng văn hoá - xã hội của giáo dục Giáo dục là quá trình truyền đạt và lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử - xã hội của các thế hệ, vì vậy giáo dục là phương thức đặc trưng cơ bản để bảo tồn và phát triển văn hoá nhân loại."Con người sinh ra tất cả còn lại là giáo dục".
Giáo dục nhằm xây dựng và hình thành mẫu người mà xã hội yêu cầu, qua đó mà đóng góp vào sự phát triển của xã hội. Giáo dục nhằm nâng cao dân trí, ngày nay một quốc gia hùng mạnh là quốc gia có nền dân trí cao (một số nước trên thế giới đã hướng tới nền giáo dục đại chúng và phổ cập ở mọi cấp học). Giáo dục làm cho mỗi người trở thành công dân có ích cho xã hội, giáo dục làm cho xã hội văn minh và công bằng, giáo dục có sứ mệnh giúp cho mọi người, không trừ một ai, được phát huy tất cả mọi tài năng và tất cả mọi tiềm lực sáng tạo." Tương lai của con người hoàn toàn phụ thuộc vào giáo dục" (Alvin Toffer). Năm 1992, UNESCO đã chỉ rõ: " Không có một sự tiến bộ và thành đạt nào có thể tách khỏi sự tiến bộ và thành đạt trong lĩnh vực giáo dục của mỗi quốc gia đó.
Và những nước nào coi nhẹ giáo dục hoặc không đủ tri thức và khả năng cần thiết để làm giáo dục một cách có hiệu quả thì số phận của quốc gia đó xem như đã an bài và điều đó còn tồi tệ hơn cả sự phá sản". 2) Chức năng kinh tế Giáo dục đào tạo nhân lực cho tất cả các ngành, các lĩnh vực kinh tế, văn hoá, xã hội, đảm bảo cho xã hội vận động và phát triển. Như vậy, giáo dục tái sản xuất sức lao động xã hội. Qua việc đào tạo ra sức lao động mới 4 khéo léo hơn, hiệu quả hơn để thay thế sức lao động cũ bị mất đi bằng cách phát triển những năng lực chung và năng lực chuyên biệt của con người.
Giáo dục thúc đẩy tăng trưởng kinh tế quốc gia. Năm 1990, Liên hợp quốc đã công bố kết quả nghiên cứu tình hình phát triển kinh tế của 90 nước từ năm 1960 đến 1985 và rút ra kết luận: Có mối liên hệ tích cực giữa tỷ lệ HSSV đi học và tỷ lệ tăng trưởng kinh tế trung bình hàng năm của mỗi nước. Ví dụ: Năm 1960 kinh tế Hàn Quốc và Sênêgan phát triển ngang nhau; nhưng giáo dục rất khác nhau: Hàn quốc có tỷ lệ HSSV học tiểu học là 94%, còn Sênêgan chỉ có 30% HSSV học tiểu học. Kết quả là Hàn Quốc có tỷ lệ tăng trưởng kinh tế 25 năm liền đều xấp xỉ 1,4%, còn Sênêgan liền 25 năm giảm 1% mỗi năm.
Khi sản xuất phát triển, cơ cấu giá thành sản phẩm thay đổi, hàm lượng"chất xám" có tỷ trọng ngày càng cao thì giáo dục đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp. Tri thức là nguồn lực hàng đầu tạo ra sự tăng trưởng hơn cả vốn lao động, tài nguyên, đất đai. Khác với nguồn lực khác bị mất đi khi sử dụng, tri thức có thể được chia sẻ và trên thực tế lại tăng lên khi sử dụng. Đầu tư phát triển tri thức là đầu tư chủ yếu nhất.
Trong trật tự kinh tế mới, nước nào đầu tư nhiều nhất cho giáo dục, nước đó có sức cạnh tranh mạnh nhất.