CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC KỸ NĂNG CẢM XÚC XÃ HỘI CHO TRẺ TẠI TRƯỜNG MẦM NON 1.Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Ngay từ thế kỷ IV trước công nguyên, triết gia Aristotle đã cố xác định số lượng các cảm xúc căn bản. Theo đó, ông đưa ra 14 cảm xúc cơ bản nhất, là sợ hãi, tự tin, giận dữ, bằng hữu, bình tĩnh, thù địch, xấu hổ, vô liêm sỉ, đáng thương, tử tế, ganh tỵ, căm phẫn, tranh đua và coi thường.Được trích dẫn bởi (Lê Thị Thanh Huyền, 2019). Nhà tâm lý học Paul Eckman đã phát minh ra Hệ Thống Mã Hóa Nét Mặt (FACS), một hệ thống nguyên tắc phân loại giúp đo lường chuyển động của 42 cơ trên khuôn mặt cũng như các chuyển động của đầu và mắt.
Ông cho rằng có khoảng 6 hoặc 7 cảm xúc cơ bản có chung ở tất cả các nên văn hóa khắp thế giới.Được trích dẫn bởi (Lê Thị Thanh Huyền, 2019). Eckman đã khám phá ra có tất cả 6 biểu hiện trên khuôn mặt giống nhau cho tất cả mọi người trên toàn thế giới, tương ứng với 6 cảm xúc nguyên bản: Vui vẻ, buồn bã, ngạc nhiên, sợ hãi, giận dữ, ghê tởm. Sau này ông thêm 1 cảm xúc nữa là hài lòng.Được trích dẫn bởi (Lê Thị Thanh Huyền, 2019). Theo nghiên cứu của Robert Plutchik cho thấy có tất cả 34.000 cảm xúc có thể nhận biết và phân biệt.
Tuy nhiên, sự thật là chúng ta thực sự không thể phân biệt và hiểu được tất cả 34. Bằng cách gom những cảm xúc này thành 8 cảm xúc chính, mọi thứ trở nên đơn giản hơn một chút. Được trích dẫn bởi (Lê Thị Thanh Huyền, 2019). Trên thế giới, việc nghiên cứu kỹ năng sống đã được nhiều tổ chức con người quan tâm và tìm hiểu, vì đây là một trọng điểm trong việc nghiên cứu và phát triển con người.
Cũng có nhiều nghiên cứu về cảm xúc của con người, riêng kỹ năng cảm nhận và thể hiện cảm xúc được chú ý nhiều trong các công trình nghiên cứu về trí tuệ cảm xúc. 9 Nhà tâm lý học Isarel (Quốc tịch Mỹ) Reuven Bar – On là người đầu tiên đưa ra thuật ngữ EQ (Emotional Intelligence Quotient) trong luận án tiến sĩ của mình năm 1985. Ông đặt trí tuệ cảm xúc trong phạm vi lý thuyết nhân cách, đưa ra mô hình Well – being (1997) với ý định trả lời câu hỏi “Tại sao một người nào đó lại có khả năng thành công trong cuộc sống hơn người khác”. Ông đã nhận diện được 5 khu vực bao quát về mặt chức năng phù hợp với thành công trong cuộc sống:Các kỹ năng làm chủ cảm xúc của mình.
Các kỹ năng điều chỉnh cảm xúc liên cá nhân. Tính thích ứng. Kiểm soát stress.Tâm trạng chung. Được trích dẫn bởi (Ngô Thị Thạch Thảo, 2013).
Theo tác giả Peter – Salovey và John Mayer đã đưa ra lý thuyết “ Trí tuệ cảm xúc” trong một bài báo. Thuật ngữ này được hiểu là năng lực làm chủ, điều khiển, kiểm soát cảm xúc, tình cảm của mình và của người khác để sử dụng thông tin này định hướng cách suy nghĩ và cách hành động của một cá nhân. Được trích dẫn bởi (Ngô Thị Thạch Thảo, 2013). Theo tác giả John Mayer và Salovey thì “ Trí tuệ cảm xúc là năng lực nhận biết, bày tỏ cảm xúc, hòa cảm xúc vào suy nghĩ, hiểu, suy luận với xúc cảm, điều khiển, kiểm soát cảm xúc của mình và của người khác”.
Được trích dẫn bởi (Ngô Thị Thạch Thảo, 2013). Daniel Golman, tiến sĩ tâm lý học của Đại học Havard – người phụ trách chuyênmục của tờ tạp chí Times, tập hợp những kết quả nghiên cứu về trí tuệ cảm xúc và đã viết cuốn sách “Trí tuệ cảm xúc: Tại sao nó có thể quan trọng hơn IQ đối với tính cách, sức khỏe và sự thành công trong suốt cuộc đời?” (Daniel Golemen, 2015). Ở các nước phương Tây, việc giáo dục kỹ năng sống vận dụng một cách tổng hợp quan điểm của những nghiên cứu của các tổ chức như WHO, UNICEF để giáo dục kỹ năng sống cho thanh thiếu niên. Nhiều áp dụng chuyên biệt đã định hướng rèn luyện kỹ năng sống cho thanh thiếu niên dựa vào những nhóm kỹ năng như: kỹ năng thuộc về tâm lý cá nhân, kỹ năng trong mối quan hệ với người khác, kỹ năng cộng đồng và kỹ năng làm việc.
Bên cạnh đó, việc huấn luyện và trang bị kỹ năng sống còn được vận dụng một cách lồng ghép và tích hợp có kế hoạch trong 10 từng môn học khác nhau trong chương trình học. Từng môn học và từng kế hoạch bài dạy đều thể hiện rõ yêu cầu hình thành kỹ năng sống trong kế hoạch bài giảng một cách cụ thể thông qua những hoạt động rất chi tiết. Được trích dẫn bởi (Ngô Thị Thạch Thảo, 2013). Sách “Early year play and learning: Deverloping social skills and cooperation” của tác giả Pat Broadhead cung cấp cho học sinh một bộ công cụ hoàn hảo cho việc nhận xét và tham gia các trò chơi của trẻ.
Sách giúp cho giáo viên, đặc biệt là giáo viên trẻ hiểu được mối quan hệ giữa việc phát triển trí thông minh với sự phát triển về ngôn ngữ - đạt được trạng thái tốt về cảm xúc. Được trích dẫn bởi (Ngô Thị Thạch Thảo, 2013). Giáo dục cảm xúc đang trở thành một xu thế mới trong giáo dục, đặc biệt ở Mỹ. Nhiều trường học đưa vào chương trình giảng dạy hoặc lồng ghép trong các môn như lịch sử, toán, đọc.
Theo nghiên cứu khoa học của Tiến sĩ Christina Cipriano, Giám đốc trung tâm nghiên cứu Thông minh cảm xúc và Kiến trúc tự tái tạo Yale, việc này giúp các em xây dựng được sự tự tin và từ đó kết quả học tập cũng được cải thiện đáng kể. Các em được giảng dạy theo chương trình được biên soạn dựa theo 5 năng lực cốt lõi của giáo dục Cảm xúc và Xã hội, để truyền cảm hứng phát triển trí tuệ và giúp các em điều hướng thế giới hiệu quả hơn. Đó là tự nhận thức (self-awareness): Khả năng điều chỉnh cảm xúc, suy nghĩ và hành vi trong những tình huống khác nhau.Tự quản lý (self-management): Khả năng nhận ra cảm xúc, suy nghĩ của chính mình và những hành vi đó ảnh hưởng như thế nào đến bản thân mình. Nhận thức xã hội (social awareness):Khả năng nhìn nhận, đồng cảm với người khác từ những nền văn hoá và nguồn gốc khác nhau.
Kỹ năng về các mối quan hệ (relationship skills): Khả năng hình thành và duy trì các mối quan hệ lành mạnh với nhiều cá nhân và tập thể. Quyết định có trách nhiệm (responsible decisions-making): Khả năng đưa ra các sự lựa chọn mang tính xây dựng về hành vi cá nhân và tương tác xã hội dựa trên các tiêu chuẩn đạo đức và chuẩn mực xã hội. Cuốn sách The Emotional Development of Young Children ( Phát triển cảm xúc cho trẻ) của tác giả Marilou Hyson đã cung cấp thông tin bổ ích cho giáo viên 11 và phụ huynh về những đặc điểm phát triển cảm xúc ở trẻ mầm non và những phương pháp mục tiêu, chiến lược và những ví dụ thực tế để nâng cao nhận thức và thể hiện cảm xúc thích hợp của trẻ em ở lứa tuổi mầm non. Được trích dẫn bởi (Ngô Thị Thạch Thảo, 2013).
Cuốn sách “ The power of guidance teaching social – Emotion skills in Early childhood classroms” ( Sức mạnh và sự hướng dẫn – Dạy kỹ năng cảm xúc xã hội trong lớp học mầm non) của tác giả Dan Gartrell năm 2013, đã cung cấp những thông tin bổ ích để giáo viên thúc đẩy sự phát triển và tương tác với trẻ. Đặc biệt là trẻ trai thường có những xung đột ở mức độ nhẹ hoặc nghiêm trọng với bạn. Ngoài ra cuốn sách còn cung cấp những chiến lược giúp giáo viên quản lý lớp học tốt hơn mà không sử dụng sự trừng phạt đối với trẻ. Được trích dẫn bởi (Ngô Thị Thạch Thảo, 2013).
Như vậy, việc giáo dục cảm xúc cho trẻ không còn là mới mẽ với các nước trên thế giới mà nó đang được xem là một trong những phương pháp hữu hiệu giúp chúng ta tiếp cận và phát triển hết khả năng của trẻ. Giáo dục cảm xúc từ khi còn nhỏ sẽ dần giúp trẻ hình thành những thói quen tốt, kiểm soát được cảm xúc của mình. Đây là một trong những chìa khóa thành công trong tương lai. Trong nước Quan điểm chỉ đạo của Đảng luôn quan tâm đến ngành giáo dục: “Giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, là sự nghiệp của Đảng, Nhà nước và của toàn dân.
Đầu tư cho giáo dục là đầu tư phát triển, được ưu tiên đi trước trong các chương trình, kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội. Đối với giáo dục mầm non, giúp trẻ phát triển thể chất, tình cảm, hiểu biết, thẩm mỹ, hình thành các yếu tố đầu tiên của nhân cách, chuẩn bị tốt cho trẻ bước vào lớp 1” (Ban chấp hành trung ương Đảng, 2013). Thông tư số 28/2016/TT-BGDĐT ngày 30 tháng 12 năm 2016 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo sửa đổi, bổ sung một số nội dung của Chương trình Giáo dục mầm non ban hành kèm theo Thông tư số 17/2009/TT-BGDĐT ngày 25 tháng 7 năm 2009 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, có hiệu lực kể từ ngày 15 tháng 02 năm 2017 trong đó đã nêu mục tiêu chung cho giáo dục mầm non là 12 “Trẻ có khả năng cảm nhận và biểu lộ cảm xúc với con người, sự vật gần gũi. Mục tiêu được cụ thể theo từng độ tuổi cho trẻ mẫu giáo từ 3 – 6 tuổi.
Cụ thể, trẻ 3- 4 tuổi nhận biết một số trạng thái cảm xúc (vui, buồn, sợ hãi, tức giận) qua nét mặt, cử chỉ, giọng nói. Trẻ 4 – 5 tuổi nhận biết một số trạng thái cảm xúc (vui, buồn, sợ hãi, tức giận, ngạc nhiên) qua nét mặt, cử chỉ, giọng nói, tranh ảnh. Trẻ 5 – 6 tuổi nhận biết một số trạng thái cảm xúc (vui, buồn, sợ hãi, tức giận, ngạc nhiên, xấu hổ) qua nét mặt, cử chỉ, giọng nói, tranh ảnh, âm nhạc. Sở giáo dục và đào tạo tỉnh Bình Dương đã ban hành kế hoạch số 1063/KH- SGDĐT ngày 10/6/2018 của Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bình Dương về Kế hoạch thực hiện chương trình bồi dưỡng thường xuyên (BDTX) cán bộ quản lý và giáo viên mầm non năm học 2019-2020 với nội dung khối kiến thức chuẩn nghề nghiệp giáo viên trong đó có nội dung cần bồi dưỡng cho giáo viên là hướng dẫn trẻ kỹ năng quản lý cảm xúc và giải quyết xung đột.
