phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 2 chương, 6 tiết: Chƣơng 1: Tư tưởng và tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh. Chƣơng 2: Giáo dục đạo đức cho sinh viên các trường cao đẳng ở Hải Phòng theo tư tưởng và tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh - Thực trạng và giải pháp. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 TƢ TƢỞNG VÀ TẤM GƢƠNG ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH 1. Lý luận chung về đạo đức 1.
Khái niệm đạo đức Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, là tập hợp những nguyên tắc, qui tắc, chuẩn mực xã hội nhằm điều chỉnh và đánh giá cách ứng xử của con người trong quan hệ với nhau và quan hệ với xã hội. Chúng được thực hiện bởi niềm tin cá nhân, bởi truyền thống dân tộc và sức mạnh của dư luận xã hội [23, tr. Đối với mỗi cá nhân, ý thức và hành vi đạo đức mang tính tự giác, chủ yếu xuất phát từ nhu cầu bên trong; đồng thời chịu tác động của dư luận xã hội, sự kiểm tra của những người xung quanh. Đạo đức xã hội bao gồm ý thức đạo đức, hành vi đạo đức và quan hệ đạo đức.
Ý thức đạo đức là toàn bộ những quan niệm về thiện, ác, tốt, xấu, lương tâm, trách nhiệm, hạnh phúc, công bằng… và về những quy tắc đánh giá, điều chỉnh hành vi ứng xử của cá nhân đối với xã hội, giữa cá nhân đối với mỗi cá nhân. Hành vi đạo đức là sự biểu hiện trong ứng xử thực tiễn của ý thức đạo đức mà con người đã nhận thức và chọn lựa. Đó là sự ứng xử trong các mối quan hệ giữa cá nhân với cá nhân; cá nhân với tự nhiên, với xã hội và với chính mình. Quan hệ đạo đức là hệ thống những mối quan hệ giữa người với người trong xã hội, xây dựng về mặt đạo đức.
Quan hệ về mặt đạo đức thể hiện dưới các phạm trù: bổn phận, lương tâm, nghĩa vụ, trách nhiệm, quyền lợi… giữa cá nhân với cá nhân, cá nhân với tập thể, cộng đồng và toàn xã hội. Đạo đức là một phạm trù lịch sử, kết quả của quá trình phát triển của xã hội loài người. Đạo đức thuộc kiến trúc thượng tầng, chịu sự quy định bởi cơ sở hạ tầng. Sự thay đổi hạ tầng kinh tế - xã hội làm thay đổi các chuẩn mực đạo đức của xã hội.
Tuy nhiên, nhiều chuẩn mực, giá trị như: nhân đạo, dũng 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cảm, vị tha… có ý nghĩa toàn nhân loại và tồn tại phổ biến trong các xã hội khác. Do tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội nên trong xã hội có giai cấp, đạo đức mang tính giai cấp; chuẩn mực đạo đức của giai cấp thống trị chiếm vị trí chi phối đạo đức xã hội. Do hành vi đạo đức bắt nguồn từ ý thức đạo đức, cho nên nền đạo đức thường tỉ lệ thuận với trình độ học vấn, trình độ nhận thức của mỗi cá nhân. Nhưng không phải cứ có trình độ học vấn cao là có trình độ đạo đức cao và ngược lại, bởi sự khác biệt giữa ý thức và hành vi đạo đức, giữa nhận thức và hành động của mỗi người.
Vai trò của đạo đức trong đời sống xã hội Đạo đức có vai trò rất lớn trong đời sống của con người, là vấn đề thường xuyên được đặt ra và giải quyết nhằm đảm bảo cho các cá nhân và cộng đồng tồn tại, phát triển. Đạo đức đã trở thành mục tiêu, đồng thời cũng là động lực để phát triển xã hội. - Đạo đức, với những chuẩn mực giá trị đúng đắn, là một bộ phận quan trọng của nền tảng tinh thần của xã hội. - Đạo đức góp phần giữ vững ổn định chính trị xã hội, qua đó góp phần thúc đẩy sự phát triển của kinh tế - xã hội.
Như vậy, có thể nói: Nhân loại bao giờ cũng cần đến đạo đức vì đó là những nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực nhằm điều chỉnh hành vi của con người. Ngày nay, khi khoa học - công nghệ càng phát triển kéo theo sự tiến bộ của xã hội thì nhân loại càng cần đến đạo đức, bởi lẽ: Thứ nhất: một trong những phương thức cơ bản điều chỉnh hành vi của con người chính là đạo đức. Sự điều chỉnh đó hoàn toàn tự nguyện, tự giác, không vụ lợi trong một phạm vi rộng lớn không giới hạn mà các phương thức điều chỉnh hành vi khác như pháp luật, tôn giáo không làm được Thứ hai: Với tư cách là một hình thái ý thức xã hội, tác động trở lại đối với tồn tại xã hội, đến đời sống kinh tế; đạo đức sẽ góp phần thúc đẩy hoặc 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com kìm hãm sự phát triển xã hội. Sự tác động ấy nếu cùng chiều với tồn tại xã hội sẽ thúc đẩy tồn tại xã hội nói chung, phương thức sản xuất nói riêng phát triển.
Nó sẽ phát huy tính tính tích cực của nhân cách người lao động, nó làm cho quan hệ giữa người với người trở nên nhân ái, thân thiện, nó khiến xã hội phát triển hài hòa hơn. Ngược lại, nó sẽ kìm hãm sự phát triển xã hội nếu sự tác động ấy ngược chiều với sự phát triển và tiến bộ xã hội. Bên cạnh đó, sự tác động này có thể có tác động song trùng, vừa thúc đẩy xã hội phát triển ở góc độ, khía cạnh này, vừa kìm hãm ở góc độ, khía cạnh khác. Đặc biệt trong chủ nghĩa xã hội, điều này càng có ý nghĩa to lớn khi mà chúng ta muốn xây dựng một nền kinh tế phát triển bền vững; nghĩa là sự phát triển kinh tế phải gắn liền với tiến bộ đạo đức, với công bằng xã hội, với bảo vệ môi trường sinh thái.
Muốn làm được điều đó phải có sự tham gia của đạo đức. Đơn cử như vấn đề làm hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng, nhất là trong những lĩnh vực liên quan trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng con người như thực phẩm, tân dược thì không còn dừng lại ở vấn đề kinh tế đơn thuần mà là vấn đề đạo đức, cụ thể hơn là đạo đức trong kinh doanh. Báo chí những ngày gần đây đồng loạt phản ánh những “chiêu”, “mánh” dùng hóa chất độc hại phù phép lòng bò, gân bò, chân gà thối thành những món nhậu khoái khẩu bất chấp di họa về sức khỏe cho con người. Như vậy có thể nói, dưới góc độ đạo đức, lợi nhuận phi pháp thu được sẽ đem lại thu nhập, sự thoả mãn nhu cầu kinh tế của người này nhưng lại làm tổn hại kinh tế, thậm chí nỗi bất hạnh cho người khác.
Thứ ba, đạo đức có tác dụng cảm hoá con người, giúp con người nhận thức và hành động theo lẽ phải, duy trì mối quan hệ tốt đẹp giữa người và nguời. Đồng thời, đạo đức giúp con người sáng tạo ra hạnh phúc, gìn giữ phẩm giá, làm thức dậy trong con người những tình cảm tốt đẹp, những phẩm chất cao quý, đó là lòng nhân ái, vị tha, tính trung thực, thẳng thắn… Đạo đức như một động cơ có sức mạnh thôi thúc con người đấu tranh chống lại những 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cái ác, cái xấu, giữ gìn và phát huy những cái tốt, cái thiện. Nói cách khác, đạo đức luôn hướng con người tới cái chân, thiện, mỹ. Như vậy, đạo đức có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của xã hội.
Xã hội loài người càng tiến lên thì vai trò của đạo đức cũng tăng lên, có thể đạo đức sẽ nắm vai trò điều khiển xã hội, thay thế chức năng quản lý con người bằng pháp luật. Khi xã hội phát triển đạt đến văn minh thì một số hình thái ý thức xã hội sẽ mất đi, nhưng đạo đức vẫn tồn tại và phát triển cùng với xã hội loài người. Tuy nhiên, cần thấy rằng sự tác động của đạo đức đến đời sống xã hội có tính hai mặt. Nếu hệ thống các nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực đạo đức tiến bộ, phù hợp với đời sống xã hội, với xu thế vận động của xã hội thì nó sẽ có tác động tích cực, thúc đẩy xã hội phát triển; nếu ngược lại, nó sẽ gây nên những tác động tiêu cực, cản trở sự phát triển xã hội.
Vì vậy, trong quá trình xây dựng xã hội mới, chúng ta phải biết kế thừa và phát triển những giá trị đạo đức truyền thống phù hợp với xã hội ngày nay, loại bỏ những chuẩn mực đạo đức cũ, không còn phù hợp. Đồng thời, xây dựng những chuẩn mực đạo đức mới nhằm thúc đẩy xã hội phát triển. Vai trò của đạo đức còn được biểu hiện thông qua các chức năng cơ bản của đạo đức: - Chức năng nhận thức: Với tư cách là một hình thái ý thức xã hội, đạo đức có chức năng nhận thức thông qua sự phản ánh tồn tại xã hội. Sự nhận thức của đạo đức có đặc điểm: Hành động đạo đức tiếp liền sau nhận thức giá trị đạo đức và trong đa số trường hợp, quá trình đó có sự hòa quyện ý thức đạo đức với hành động đạo đức.
Nhận thức của đạo đức còn là quá trình vừa hướng ngoại (hướng ra ngoài), và hướng nội (tự nhận thức - hướng vào chính mình, chính chủ thể). Nhận thức hướng ngoại lấy chuẩn mực, giá trị, đời sống đạo đức của xã hội làm đối tượng. Đó là hệ thống giá trị thiện và ác, trách nhiệm và nghĩa vụ, hạnh phúc và ý nghĩa cuộc sống; những cách thức và 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phương tiện tạo ra các giá trị đạo đức. Nhờ sự nhận thức này mà chủ thể nhận thức đã chuyển hóa được những chuẩn mực đạo đức của xã hội thành ý thức đạo đức của cá nhân.
Nhận thức hướng nội (tự nhận thức), lấy bản thân mình - chủ thể đạo đức - là đối tượng nhận thức. Đây là quá trình đánh giá tự thẩm định, tự nhận thức, tự đối chiếu những nhận thức, hành vi đạo đức của mình với những chuẩn mực giá trị chung của cộng đồng. Từ cách tự nhận tức này mà chủ thể hình thành, phát triển thành các quan điểm và nguyên tắc sống: sáng tạo hay thụ động, hy sinh hay hưởng thụ, vị tha hay vị kỷ, hướng thiện hay sa vào cái ác…Tự nhận thức giúp chủ thể ý thức được trách nhiệm của mình và sẵn sàng để hoàn thành trách nhiệm đó. Nó luôn đặt ra trong quan hệ phong phú giữa chủ thể đạo đức với xã hội, gia đình, bạn bè, đồng chí, đồng đội, tập thể, dân tộc, giai cấp, tổ quốc.