Chương 1. Khung lý luận chung về giao dịch bán khống chứng khoán trên thị trường chứng khoán. Thực trạng pháp luật hoạt động bán khống chứng khoán và thực tiễn hoạt động trên thị trường chứng khoán Việt Nam và một số kiến nghị. 6 CHƢƠNG I: KHUNG LY LUẬN CHUNG VỀ GIAO DỊCH BÁN KHỐNG CHỨNG KHOÁN TRÊN THỊ TRƢỜNG CHỨNG KHOÁN 1.1 Khái quát về giao dịch bán khống chứng khoán 1.1 Khái niệm và đặc điểm của hoạt động bán khống Để hiểu rõ về hoạt động bán khống chứng khoán ở TTCK Việt Nam điều quan trọng nhất là cần làm rõ bản chất pháp lý và khái niệm về hoạt động bán khống.
Hiện nay, chưa có văn bản pháp luật nào định nghĩa về cụm từ “bán khống” điều đó cũng từ một phần trước đây pháp luật Việt Nam chưa thừa nhận hoạt động này. Điều đó gây ra không ít những nghi ngờ và thắc mắc về cụm từ “bán khống”.Trong khoa học kinh tế – tài chính, bán khống là “bán một loại chứng khoán mà người bán không sở hữu tại thời điểm bán”. Hay nói cách khác, bán khống là “một giao dịch trong đó nhà đầu tư đặt lệnh bán chứng khoán khi không có chứng khoán trong tài khoản. Nhìn từ góc độ đầu tư, bán khống là một công cụ giúp nhà đầu tư có thể tìm kiếm lợi nhuận từ sự giảm giá của chứng khoán.
Dưới góc độ pháp lý, bán khống là một giao dịch đặc thù2. Trong giao dịch chứng khoán, bán khống chứng khoán là hình thức bán khi số chứng khoán không thuộc sở hữu của NĐT. Nói cách khác, bán khống chứng khoán là số lượng chứng khoán không được làm chủ bởi người bán nhưng được đảm bảo sẽ có chứng khoán để chuyển giao đến người mua. Giao dịch bán khống cổ phiếu được phân thành hai loại: phiếu Bán khống cổ phiếu có bảo đảm (Bán khống thông thường) là trường hợp người bán đã vay hoặc đảm bảo cổ phiếu có thể vay được để chuyển giao cổ phiếu cho người mua vào ngày thực hiện giao dịch bán khống cổ phiếu.
Theo Khoản 11 Điều 2 Thông tư 120/2020/TT-BTC thì giao dịch bán khống có tài sản bảo đảm được hiểu như sau: Giao dịch bán khống có tài sản bảo đảm (sau đây gọi là giao dịch bán khống có bảo đảm) là giao dịch bán chứng khoán đã được vay trên hệ thống vay và cho vay chứng khoán của Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam. Người bán sau đó có nghĩa vụ mua lại số chứng khoán đó để hoàn trả khoản đã vay. người 2 [https://iluatsu.com/chung-khoan/can-luat-hoa-hoat-dong-ban-khong-tren-thi-truong-chung-khoan] 7 Bán khống cổ phiếu không có bảo đảm (Bán khống vô căn cứ) là trường hợp người bán không có ý định đi vay hoặc không thể chuyển giao cổ phiếu cho người mua khi đến hạn thanh toán.2 Mục đích của hoạt động bán khống chứng khoán Mục đích của hoạt động bán khống chứng khoán là nhằm gia tăng lợi nhuận không chỉ gia tăng lợi nhuận cho nhà đầu tư, các công ty môi giới mà còn tạo ra tính thanh khoản, tính minh bạch cho TTCK Việt Nam. Đối với đại đa số các nhà đầu tư trước đây đa phần hình thức đầu tư theo kiểu truyền thống vẫn thường hay áp dụng đó là hình thức đầu tư giá lên hay nói cách khác các nhà đầu tư mong muốn mua các loại chứng khoán ở vùng giá thấp và hy vọng số chứng khoán tăng giá lên để đạt được lợi nhuận.
Đối với hình thức bán khống chứng khoán nhà đầu tư có thể tìm kiếm được lợi nhuận từ sụt giảm của tài sản chứng khoán trong tương lai. Sau đó mua lại số chứng khoán đã vay để trả lại cho công ty môi giới. Việc cho phép bán khống đã khơi gợi ý tưởng đầu tư cho rất nhiều nhà đầu tư trong hoạt động đầu tư của mình. Đối với hoạt động bán khống việc hưởng lợi không chỉ đơn thuần là các nhà đầu tư mà việc có thêm nhiều hình thức đầu tư sẽ góp phần thu hút nhiều nhà đầu tư, tạo nên tính hai chiều của thị trường chứng khoán góp phần tạo nên tính minh bạch cho thị trường.
Để loại bỏ các công ty, nhà đầu tư có xu hướng làm giá (giá chứng khoán) để thao túng thị trường nhằm đạt được những mục đích lợi ích cá nhân. Hơn hết, việc bán khống chứng khoán còn tạo ra tính sôi nổi, tính thanh khoản cao đóng góp rất lớn vào sự tồn tại và phát triển của TTCK Việt Nam. Ngoài ra, bán khống chứng khoán hay nói một cách cụ thể hơn là nếu bán khống có tài sản đảm bảo sẽ là công cụ phòng ngừa rủi ro hữu hiệu. Hiểu đơn giản bán khống là một hình thức tìm kiếm lợi nhuận nhuận từ việc sụt giảm giá của các loại chứng khoán.
Hiện nay hầu hết các nước đang phát triển đang áp dụng hình thức này. Đối với TTCK Việt Nam tuy đã trải qua 20 năm với nhiều thăng trầm và thay đổi của thị trường chứng khoán nhưng nhìn rộng ra thế giới thì đây vẫn được coi là một thị trường còn non trẻ. Bởi vậy, cho nên bán khống chứng khoán sẽ là công cụ hữu hiệu trong việc khai thác thị trường đầy tiềm năng này. Chủ thể tham gia hoạt động bán khống chứng khoán Người đi vay chứng khoán NĐT bán khống cổ phiếu hay còn còn gọi là người đi vay cổ phiếu, là những NĐT cá nhân hay tổ chức muốn vay chứng khoán để thực hiện bán khống cổ phiếu khi NĐT không có sẵn cổ phiếu để bán bằng cách ký quỹ một số tiền thấp hơn giá trị cổ phiếu nếu mua tại thời điểm bán khống trên thị trường hoặc ký quỹ bằng cổ phiếu có sẵn trong tài khoản.
Hiện nay pháp luật Việt Nam chưa có quy định cụ thể đối tượng tài sản được dùng làm tài sản thế chấp hay nói cách khác đây là một công cụ đoàn bẩy tài chính khi nhà đầu tư muốn mựợn chứng khoán để bán khống thì nhà đầu tư phải có một số lượng tài sản ký quỹ nhất định. Do tính chất rủi ro và chi phí vay mượn chứng khoán khá lớn nên những người thực hiện bán khống phần lớn là những tổ chức đầu tư, quỹ phòng ngừa rủi ro, quỹ đầu cơ và một số ít những NĐT cá nhân giao dịch chứng khoán hàng ngày thành thạo, có kiến thức tốt, tiềm lực tài chính mạnh. Đa phần nhà đầu tư thực hiện hoạt động bán khống là những nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp. Nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp được quy định cụ thể tại điều 11 Luật chứng khoán 2019 với nhiều vốn kiến thức, kinh nghiệm sẽ phù hợp cho hoạt động giao dịch này.
Người cho vay chứng khoán Người cho vay chứng khoán là người đang trực tiếp nắm quyền sở hữu chứng khoán. Đa phần người cho vay chứng khoán là những nhà đầu tư chứng khoán theo hình thức đầu tư dài hạn, ít thực hiện tham gia hoạt động mua bán trên thị trường và nhằm nắm giữ lâu dài để hưởng số cổ tức mà công ty phát hành trả cho cổ đông. Ở hoạt động bán khống người đang nắm giữ số chứng khoán đóng vai trò người cho vay thông qua hình thức hợp đồng vay số chứng khoán và được nhận lại số chứng khoán khi đến hạn thanh toán từ người đi vay và số tiền lãi từ hoạt động cho vay. Tuy nhiên hiện nay nghiệp vụ cho vay chứng khoán của người cho vay diễn ra không nhiều vì chưa có nhiều văn bản hướng dẫn để đảm bảo quyền và nghĩa vụ của các bên biệt là người cho vay - chủ thể đang trực tiếp nắm giữa quyền sở hữu chứng khoán.
9 Tổ chức trung gian Chủ thế cuối cùng và là chủ thể đóng vai trò quan trọng là các công ty chứng khoán. Các công ty chứng khoán đóng vai trò trung gian quan trọng giữa người mua vay và người cho vay trong hoạt động bán khống. Hơn nữa nhiệm vụ của công ty chứng khoán còn là tổ chức trung gian đứng ra đảm bảo thực hiện các giao dịch giữa các các bên. Ngoài ra, đây còn là tổ chức thực hiện lưu ký, ký quỷ và quản lý tài sản chứng khoán cho khách hàng và được hưởng các hoa hồng môi giới với từng loại giao dịch khác nhau.
Có thể thấy, các chủ thể trong hoạt động bán khống chứng khoán có mối liên hệ chặt chẽ, gắn liền với nhau, quyền của bên này cũng chính là nghĩa vụ của bên kia, được đảm bảo thực hiện và các tranh chấp khi phát sinh bởi các công ty trung gian – công ty chứng khoán. Có thể thấy bán khống đã và đang là một hình thức giao dịch đang được nhiều nhà đầu tư tham gia. Vai trò của hoạt động bán khống đối với thị trƣờng chứng khoán Thực hiện giao dịch bán khống cổ phiếu gia tăng tính thanh khoản cho thị trường chứng khoán. Bán khống cổ phiếu gia tăng thêm tính thanh khoản cho thị trường giao dịch cổ phiếu bởi vì: Khi NĐT vẫn có thể kiếm được lợi nhuận khi cổ phiếu giảm giá, trong khi mua bán theo cách bình thường NĐT chỉ kiếm được lợi nhuận khi tài sản chứng khoán tăng giá.
Khi NĐT bán khống cổ phiếu dự đoán, kỳ vọng trong tương lai giá cổ phiếu đó sẽ giảm nhưng NĐT lại không nắm giữ cổ phiếu tại thời điểm hiện tại, NĐT sẽ đi mượn số chứng khoán để thực hiện giao dịch bán khống, ngược lại với người mua kỳ vọng giá chứng khoán sẽ tăng lên trong tương lai. Do đó, nếu thị trường giảm NĐT bán khống chứng khoán vẫn tìm kiếm được lợi nhuận, NĐT sẽ mua trả lại số chứng khoán thấp hơn với gián bán ban đầu. Ngoài ra, giao dịch bán khống chứng khoán còn làm giảm tính mất cân đối cung cầu cổ phiếu trên TTCK, khi cầu đối với một cổ phiếu lớn hơn lượng cung cổ phiếu bán ra, người muốn mua khó lòng để mua được cổ phiếu đó nhưng một số NĐT lại nghĩ giá cổ phiếu đó sẽ giảm nhưng những NĐT này lại không có chứng khoán để bán ra. 10 Thực hiện được giao dịch bán khống cổ phiếu này ra thị trường và đáp ứng nhu cầu của người mua.
Đối với các tổ chức định chế tài chính hay các CTCK, giao dịch bán khống cho phép họ dễ dàng tạo lập thị trường, đáp ứng nhu cầu của NĐT và gia tăng lợi nhuận cho chính họ. Thị trường chứng khoán là một tập hợp bao gồm những người mua và người bán cổ phiếu (hay chứng khoán), đại diện cho quyền sở hữu của họ đối với một doanh nghiệp; chúng có thể bao gồm các cổ phiếu được niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán đại chúng, hoặc những cổ phiếu được giao dịch một cách không công khai. Tạo cơ hội cho nhà nhà đầu tư tìm kiếm lợi nhuận.