Gian lận thương mại hải quan tại Việt Nam: Thực trạng và Giải pháp (Khóa luận)

Tổng quan thực trạng gian lận thương mại hải quan tại Việt Nam. Phân tích nguyên nhân, hậu quả và đề xuất các giải pháp phòng chống hiệu quả.

• Tác giả: Lê Phương Anh
• Người hướng dẫn: ThS. Lê Hà Trang
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Kinh doanh Quốc tế
• Đề tài: Gian lận thương mại trong lĩnh vực Hải quan tại Việt Nam – Thực trạng và giải pháp
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và hình thức gian lận thương mại hải quan

Gian lận thương mại trong lĩnh vực hải quan là những hành vi vi phạm pháp luật nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài chính, che giấu thông tin hoặc cung cấp dữ liệu sai lệch về hàng hóa xuất nhập khẩu. Đây là vấn đề phức tạp ảnh hưởng trực tiếp đến ngân sách quốc gia và trật tự thương mại. Các hành vi gian lận hải quan thường xảy ra tại các cửa khẩu, cảng biển và kho ngoại quan. Chúng bao gồm khai báo sai giá trị hàng hóa, che giấu nguồn gốc sản phẩm, làm giả tài liệu và miễn cưỡng lực. Thực trạng gian lận thương mại tại Việt Nam giai đoạn 2021-2023 cho thấy các vi phạm này gia tăng, đòi hỏi giải pháp toàn diện và hiệu quả từ các cơ quan chức năng.

1.1. Định nghĩa gian lận thương mại

Gian lận thương mại là những hành vi cố ý vi phạm quy định của pháp luật trong quá trình khai báo, vận chuyển hàng hóa tại biên giới. Các hành vi này nhằm mục đích trốn tránh thuế, phí hoặc lợi dụng các quy định để thu lợi bất chính. Chúng gây tổn hại lớn đến ngân sách nhà nước và cạnh tranh bất công với các doanh nghiệp tuân thủ pháp luật.

1.2. Các hình thức gian lận phổ biến

Các hình thức gian lận hải quan phổ biến bao gồm: khai báo sai giá trị hàng, thay đổi nhãn hiệu sản phẩm, giả mạo tài liệu xuất xứ, buôn lậu hàng cấm, và khai báo thiếu hoặc sai loại mặt hàng. Mỗi hình thức có mức độ phức tạp khác nhau, từ những vi phạm đơn giản đến các vụ gian lận có tổ chức, quy mô lớn liên quan đến nhiều đơn vị kinh tế.

II. Nguyên nhân và hậu quả của gian lận thương mại hải quan

Gian lận thương mại hải quan phát sinh từ nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan. Trên phương diện khách quan, sự mở cửa thương mại, cạnh tranh gay gắt và lợi nhuận cao từ gian lận hải quan là động lực chính. Các cơ sở pháp lý còn thiếu sót, công nghệ kiểm tra chưa hiện đại và sự thiếu phối hợp giữa các cơ quan chức năng tạo điều kiện cho hành vi vi phạm. Về mặt chủ quan, ý thức pháp luật yếu, tham nhũng và sự bỏ lơ của cán bộ hải quan là những nguyên nhân quan trọng. Hậu quả của gian lận rất nghiêm trọng, gây thiệt hại về kinh tế, an ninh quốc phòng, sức khỏe cộng đồng và môi trường. Việc mất doanh thu thuế làm ảnh hưởng đến ngân sách nhà nước, trong khi đó hàng lậu giá rẻ phá vỡ thị trường công bằng.

2.1. Nguyên nhân khách quan và chủ quan

Nguyên nhân khách quan bao gồm: lợi nhuận cao từ buôn lậu và gian lận hải quan, cơ chế kiểm tra chưa hoàn thiện, công nghệ lạc hậu. Nguyên nhân chủ quan liên quan đến ý thức pháp luật thấp, tham nhũng của cán bộ, sự phối hợp yếu kém giữa các cơ quan quản lý. Các doanh nghiệp cũng mong muốn giảm chi phí kinh doanh bằng cách gian lận hải quan để nâng cao khả năng cạnh tranh.

2.2. Tác động tiêu cực đến kinh tế và xã hội

Hậu quả của gian lận thương mại đối với nền kinh tế rất lớn: mất doanh thu thuế nhập khẩu, làm suy yếu ngân sách nhà nước, phá hoại cạnh tranh công bằng và gây bất lợi cho doanh nghiệp tuân thủ pháp luật. Trên phương diện xã hội, hàng giả, hàng lậu gây nguy hiểm cho sức khỏe cộng đồng, tăng tội phạm liên quan, làm suy giảm niềm tin vào pháp luật.

III. Thực trạng phòng chống gian lận thương mại tại Việt Nam

Trong những năm gần đây, Tổng cục Hải quan Việt Nam đã triển khai nhiều biện pháp phòng chống gian lận thương mại với các kết quả khả quan. Các cơ chế pháp lý về gian lận hải quan được hoàn thiện thông qua Luật Hải quan 2014 và các văn bản hướng dẫn liên quan. Việc ứng dụng công nghệ quét hàng hóa, phần mềm quản lý hồ sơ điện tử đã nâng cao hiệu quả kiểm tra. Tuy nhiên, thực trạng cho thấy vẫn còn những hạn chế trong công tác phòng, chống gian lận hải quan: công nghệ kiểm tra chưa đủ hiện đại, đội ngũ cán bộ còn thiếu, phối hợp giữa các cơ quan chưa chặt chẽ. Số vụ gian lận thương mại hải quan phát hiện giai đoạn 2021-2023 vẫn ở mức cao, cho thấy cần tăng cường các giải pháp bao gồp.

3.1. Cơ sở pháp lý và biện pháp hiện hành

Việt Nam có khung pháp lý về gian lận hải quan bao gồm Luật Hải quan 2014, Luật Xử lý vi phạm hành chính và các quy định liên quan. Tổng cục Hải quan thường xuyên ban hành hướng dẫn, thông tư để giải quyết vấn đề gian lận thương mại. Các biện pháp thực hiện bao gồm: kiểm tra chuyên sâu, kiểm tra hồ sơ khai báo, kiểm tra hàng hóa thực tế, phối hợp với các cơ quan liên quan để xác minh nguồn gốc.

3.2. Những hạn chế và nguyên nhân

Thực trạng phòng chống cho thấy: công nghệ kiểm tra còn lạc hậu so với phương thức gian lận hải quan ngày càng tinh vi, đội ngũ cán bộ hải quan thiếu về số lượng và chất lượng, phối hợp giữa hải quan, công an, quản lý thị trường chưa đủ chặt chẽ. Năng lực tham mưu pháp lý còn hạn chế, khiến nhiều vụ gian lận thương mại khó xử lý triệt để.

IV. Giải pháp nâng cao hiệu quả phòng chống gian lận thương mại hải quan

Để nâng cao hiệu quả phòng, chống gian lận thương mại trong lĩnh vực hải quan tại Việt Nam, cần triển khai một hệ thống giải pháp toàn diện và bền vững. Trước hết, cần hoàn thiện khung pháp lý về gian lận hải quan để bao quát các hình thức vi phạm mới, tăng mức xử phạt để tạo hiệu lực răn đe. Thứ hai, đầu tư nâng cấp công nghệ kiểm tra với các thiết bị quét hiện đại, hệ thống phần mềm quản lý thông tin tập trung. Thứ ba, tuyển dụng và đào tạo đội ngũ cán bộ hải quan có chuyên môn cao, tăng cường kỷ luật và chế độ giám sát. Cuối cùng, cần thiết lập cơ chế phối hợp hiệu quả giữa các cơ quan: hải quan, công an, quản lý thị trường, công tây hối để chống gian lận thương mại một cách toàn diện và liên tục.

4.1. Hoàn thiện cơ chế pháp lý và tăng cường xử lý vi phạm

Cần sửa đổi, bổ sung Luật Hải quan để quy định chi tiết hơn về các hình thức gian lận thương mại, đặc biệt là các thủ đoạn mới. Tăng mức phạt tiền, phạt dân sự đối với những vụ gian lận hải quan để tạo hiệu lực răn đe mạnh mẽ. Xây dựng hướng dẫn thực thi chi tiết giúp các cán bộ hải quan xác định chính xác hành vi vi phạm. Tăng cường hợp tác quốc tế để chống gian lận thương mại liên quan đến nhập nhập khẩu từ nhiều quốc gia.

4.2. Ứng dụng công nghệ và phát triển nguồn nhân lực

Triển khai hệ thống công nghệ kiểm tra hiện đại bao gồm: máy quét X-ray mới, hệ thống xử lý dữ liệu tự động, phần mềm phân tích rủi ro gian lận hải quan. Đầu tư vào đào tạo nâng cao chuyên môn cho cán bộ hải quan về nhận diện hàng lậu, phân tích tài liệu giả. Xây dựng cơ sở dữ liệu về gian lận thương mại để hỗ trợ kiểm tra, xác minh. Tuyển dụng nhân viên có trình độ cao, bảo đảm đủ nhân sự cho công tác phòng chống gian lận.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIAN LẬN THƯƠNG MẠI TRONG LĨNH VỰC HẢI QUAN 1. Tổng quan về gian lận thương mại trong lĩnh vực Hải quan 1. Khái niệm gian lận thương mại Theo cách diễn giải của Từ điển tiếng Việt: “Gian lận là hành vi thiếu trung thực, dối trá, mánh khóe nhằm lừa gạt người khác”. Theo nghĩa rộng, gian lận là một thuật ngữ được sử dụng để chỉ những hành vi không trung thực, bất hợp pháp, đối tượng cố ý sử dụng hành vi gian dối để tước đoạt tài sản hoặc các quyền hợp pháp của người khác.

Hành vi gian lận có thể có những lời nói, cử chỉ, hành động không đúng mực, trái với đạo đức nhằm mục đích đánh lừa người khác. Theo Từ điển Tiếng Việt: “Thương mại là toàn bộ hoạt động trao đổi hàng hoá thông qua việc mua bán các loại hàng hoá, dịch vụ và các chứng từ có giá trị trong xã hội”. Thương mại đã xuất hiện từ rất sớm và tồn tại qua các phương thức sản xuất xã hội. Hoạt động thương mại vừa chịu sự chi phối của các quy luật của nền sản xuất hàng hóa, vừa chịu sự chi phối của các quy luật kinh tế vốn có của mỗi chế độ xã hội - chính trị.

Trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, thương mại đã trở thành lĩnh vực tiên phong, mở đường cho quan hệ ngoại giao chính thức giữa các quốc gia, là con đường để các nước đang phát triển tiến kịp với các nước phát triển, giảm dần khoảng cách với các nước tiên tiến. Thương mại ở Việt Nam cũng không nằm ngoài quy luật chung của thế giới. Tuy nhiên, Việt Nam do ảnh hưởng của chế độ quan liêu bao cấp và nền sản xuất nhỏ nên thương mại còn chậm phát triển, chưa đáp ứng được yêu cầu đổi mới và hội nhập kinh tế. Do đó, thương mại chính là con đường để khai thác những tiềm năng và thế mạnh của quốc gia, thu hút đầu tư nước ngoài, đẩy mạnh thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Ngoài ra, thương mại còn thúc đẩy sản xuất phát triển, phục vụ đời sống nhân dân, đảm bảo cho quá trình tái sản xuất của nền sản xuất xã hội. 6 Theo Luật Mẫu về Trọng tài Thương mại Quốc tế của UNCITRAL năm 1985, thuật ngữ “thương mại” cần được diễn giải theo nghĩa rộng để bao quát các vấn đề phát sinh từ mọi quan hệ mang tính chất thương mại. “Thương mại bao gồm nhưng không giới hạn bởi các giao dịch để cung cấp hay trao đổi hàng hóa, dịch vụ, các hợp đồng phân phối, chi nhánh hoặc đại diện thương mại, đại lý, cho thuê, gia công, tư vấn, sở hữu công nghiệp, đầu tư, tài chính, ngân hàng, bảo hiểm, khai thác, tôn hượng, liên doanh hoặc các hình thức khác của hợp tác công nghiệp hoặc kinh doanh khác;. Tại Khoản 1 Điều 3, Luật Thương mại năm 2005 cũng đưa ra khái niệm thương mại: "Hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác".

Định nghĩa về “thương mại” được quy định bởi UNCITRAL chi tiết và cụ thể hơn so với định nghĩa tại Luật Thương mại 2005 không bao hàm hết những hoạt động thương mại diễn ra trong thực tế, chỉ giới hạn hoạt động thương mại ở một góc hẹp. Như vậy, thương mại là một hoạt động trong kinh doanh. Bao gồm toàn bộ các hoạt động trao đổi, buôn bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ trên thị trường. Hoạt động này có sự tham gia của các chủ thể khác nhau.

Cùng thực hiện một hay nhiều hành vi thương mại như mua bán, cung cấp dịch vụ, đầu tư. Thực hiện các hoạt động xúc tiến thương mại hoặc các hoạt động thương mại nhằm mục đích sinh lời khác. Từ định nghĩa về thương mại và gian lận đã trình bày ở trên, ta có thể hiểu: “GLTM là hành vi dối trá, mánh khóe, lừa lọc trong lĩnh vực thương mại. Những hành vi này được thực hiện thông qua hoạt động mua, bán, kinh doanh, xuất nhập khẩu hàng hóa, cung ứng dịch vụ,.

nhằm mục đích thu lợi bất chính”. Chủ thể của hành vi GLTM có thể người mua, người bán, hoặc cả người mua và người bán thông qua đối tượng là hàng hóa, dịch vụ. Người có hành vi GLTM được gọi chung là “gian thương”, tức là “kẻ buôn bán gian lận và trái phép”. Mục 7 đích của gian lận thương mại là nhằm thu lợi bất chính từ việc lừa đảo, dối trá trót lọt thông qua các hoạt động kinh doanh, mua bán hàng hoá.

GLTM xuất hiện từ rất sớm, là một hiện tượng mang tính lịch sử, chỉ khi có sản xuất hàng hoá, các sản phẩm mới được mang trao đổi trên thị trường, có sự trao đổi giữa người mua và người bán nhằm thực hiện phần giá trị được kết tinh trong hàng hoá thì khi đó GLTM mới xuất hiện. Ngày nay, khi thị trường ngày càng mở rộng, hàng hoá được đưa ra thị trường trao đổi ngày càng nhiều, tiêu chuẩn và chủng loại hàng hoá ngày càng đa dạng và phong phú thì GLTM ngày càng phức tạp và tinh vi hơn, gây khó khăn cho người tiêu dùng khi phân biệt hàng thật với hàng giả, hàng chất lượng với hàng kém chất lượng. Ở Việt Nam, từ xa xưa có câu “Buôn gian, bán lận” để đúc kết hành vi GLTM, chỉ những mặt trái của việc buôn bán để mọi người cảnh giác với thủ đoạn, mánh khóe, lừa dối khách hàng của các gian thương. Xã hội càng phát triển, thủ đoạn của gian thương ngày càng tinh vi và khó kiểm soát hơn.

Không chỉ là những hành vi được thực hiện gói gọn trong phạm vi nội bộ mỗi quốc gia, GLTM xuyên quốc gia giờ đây chính là một trong những mối quan tâm hàng đầu của toàn thế giới, bởi hậu quả mà nó đem đến có thể huỷ hoại đến nền kinh tế của cả một quốc gia. Khái niệm gian lận thương mại trong lĩnh vực Hải quan Việt Nam ta hiện nay chưa có một văn bản quy phạm pháp luật nào đề cập một cách đầy đủ khái niệm về GLTM cũng như GLTM trong lĩnh vực Hải quan. Khác với GLTM nói chung thì GLTM trong lĩnh vực Hải quan là những hành vi gian lận bằng cách lợi dụng sơ hở của luật pháp, chính sách và quản lý của các Cơ quan Nhà nước nhằm trốn tránh việc kiểm soát của cơ quan Hải quan để trốn thuế xuất, nhập khẩu. Chính vì vậy, trên thế giới đã có nhiều cuộc thảo luận được diễn ra liên quan đến vấn đề này.

Công ước quốc tế về hỗ trợ hành chính giữa các nước nhằm ngăn chặn, điều tra, trấn áp các hành vi vi phạm Hải quan (gọi tắt là Công ước Nairobi), được thông qua bởi các nước thành viên của Tổ chức Hải quan Thế giới (World Customs Organization, WCO) tại thủ đô Nairobi của nước Cộng hòa Kenya vào 09/06/1977 đã đưa ra khái niệm về GLTM trong lĩnh vực Hải quan như sau: 8 "GLTM trong lĩnh vực Hải quan là hành vi phạm pháp luật Hải quan trong đó một cá nhân lừa dối Hải quan để nhằm lẩn tránh một phần hoặc toàn bộ việc nộp thuế xuất nhập khẩu, việc áp dụng các biện pháp cấm hoặc hạn chế do luật pháp Hải quan quy định, hoặc thu được một khoản lợi nhuận nào đó qua việc vi phạm pháp luật này". Khái niệm về thuật ngữ GLTM này tiếp tục được củng cố tại Hội nghị quốc tế lần thứ V về chống gian lận thương mại trong lĩnh vực Hải quan do Tổ chức Hải quan thế giới triệu tập tại Brussels (Bỉ) từ ngày 09/10 đến ngày 13/10/1995 như sau: "GLTM trong lĩnh vực Hải quan là hành vi vi phạm các điều khoản pháp quy hoặc pháp luật về Hải quan nhằm: - Trốn tránh hoặc cố ý trốn tránh việc nộp thuế hải quan, phí và các khoản thu khác đối với việc di chuyển hàng hóa thương mại và/hoặc: - Nhận và có ý định nhận việc hoàn trả trợ cấp hoặc phụ cấp cho hàng hóa không thuộc đối tượng đó và/hoặc: - Đạt được hoặc cố ý đạt được lợi thế thương mại bất hợp pháp gây hại cho các nguyên tắc và tập tục, cạnh tranh thương mại chân chính". Có thể thấy khái niệm tại Hội nghị quốc tế lần thứ V đã bổ sung đầy đủ hơn, khái quát hơn rất nhiều so với khái niệm đã được đưa ra trước đó tại Công ước Nairobi năm 1977. GLTM không chỉ dừng lại ở hành vi trốn thuế, các đối tượng thực hiện hành vi gian lận còn chiếm đoạt bất hợp pháp từ việc mạo nhận hàng hóa thuộc đối tượng được hưởng trợ cấp, phụ trợ,.

Các hình thức gian lận thương mại trong lĩnh vực Hải quan Ngày nay, hành vi GLTM đã trở nên phổ biến trên toàn thế giới và ngày càng tinh vi hơn. GLTM đã trở thành một mối đe dọa lớn đối với sự phát triển kinh tế, xã hội, văn hoá và an ninh chính trị của các quốc gia. Rất nhiều các cuộc hội thảo, cuộc họp thảo luận về vấn đề này được diễn ra trên thế giới. Tại Hội nghị Quốc tế lần thứ V ngày 28/05/1995 của Tổ chức Hải quan thế giới về chống gian lận thương mại do WCO họp tại Brussels (Bỉ) đã khẳng định gian lận thương mại tồn tại dưới 16 hình thức phổ biến: 9 (1) Buôn lậu hàng hóa qua biên giới hoặc ra khỏi kho Hải quan.

(3) Khai tăng, giảm trị giá. (5) Lợi dụng chế độ ưu đãi hàng gia công. (6) Lợi dụng chế độ tạm nhập tái xuất, tạm xuất tái nhập (đây là hàng hóa được miễn thuế XNK nhưng đã sử dụng sai mục đích,. (7) Lợi dụng yêu cầu về giấy phép xuất nhập khẩu (như các loại giấy phép theo nhu cầu chuyên ngành như hàng cho an ninh, quốc phòng, y tế, văn hoá,.

(9) Khai sai về số lượng, chất lượng hàng hoá. (10) Lợi dụng chế độ mục đích sử dụng, kể cả buôn bán trái phép hàng được ưu đãi thuế, thuế nhập khẩu dành cho những đối tượng sử dụng nhất định (Ví dụ: Hàng cho đồng bào bị lũ lụt, cho các cơ quan ngoại giao, cho đồng bào các dân tộc thiểu số, miền núi để xoá đói giảm nghèo,. (11) Vi phạm đạo luật về diễn giải thương mại hoặc quy định bảo vệ người tiêu dùng. (12) Hàng giả, hàng ăn cắp mẫu mã.

(13) Hàng giao dịch buôn bán không có sổ sách. (15) Kinh doanh “ma”, đăng ký kinh doanh lậu liễm nhằm hưởng tín dụng trái phép.