Đặt vấn đề - Chương 2: Tổng quan - Chương 3: Phương pháp nghiên cứu - Chương 4: Kết quả nghiên cứu - Chương 5: Kết luận và kiến nghị - Tài liệu tham khảo - Phụ lục 16 CHƯƠNG 2.1 Khái niệm về rủi ro Rủi ro là những điều kiện hoặc sự kiện không chắc chắn mà nếu nó xảy ra thì nó sẽ có tác động xấu đến mục tiêu của dự án. Rủi ro là các biến cố không chắc chắn có xảy ra hay không, sự không chắc chắn này phát sinh từ nhận thức của dự án về tương lai, dựa trên ước lượng, giả định hoặc một ít sự kiện về nguồn lực, thời gian và yêu cầu. Rủi ro thường tạo ra các tác động xấu đến các dự án, nhưng dự án cần phái xem xét và tận dụng các tác động tích cực hoặc các cơ hội phát sinh từ các rủi ro (không thể tránh khỏi tất cả các rủi ro) để giúp cho dự án đạt được mục tiêu nhanh hơn và ít tốn kém hơn. Đối với các rủi ro có tác động xấu đến dự án, hoạt động phòng ngừa cần được ưu tiên hơn hoạt động khắc phục rủi ro.2 Nhận dạng rủi ro Nhận dạng rủi ro là quá trình xác định liên tục và có hệ thống các rủi ro của một dự án.
Các hoạt động nhận dạng rủi ro nhằm thu thập các thông tin đầy đủ về nguồn rủi ro, các yếu tố hiểm hoạ và nguy cơ rủi ro để từ đó đưa ra một danh sách các rủi ro mà dự án phải chịu. Danh sách này càng hệ thống bao nhiêu, càng có hiệu quả hạn chế rủi ro bấy nhiêu. Nhận dạng rủi ro bao gồm việc xác định loại rủi ro nào ảnh hưởng quá mức cho phép tới kết quả dự định của hành động hay sự việc được xem xét, đồng thời mô tả tính chất của mỗi rủi ro đó để đưa ra một danh sách rủi ro mà dự án phải chịu. Các dấu hiệu rủi ro, đôi khi được gọi là ngòi nổ, thường là dấu hiệu gián tiếp của các rủi ro thực.
Trong lĩnh vực quản lý dự án, một sự bất trắc cao thường được xem là nguồn gốc phát sinh của rủi ro, đó là sự bất trắc vể tiến độ, về chi phí, về công nghệ. 17 Rủi ro có mặt trong hầu hết các dự án, đặc biệt trong lĩnh vực nghiên cứu và phát triển. Các dấu hiệu rủi ro chính gồm: – Những thay đổi mang tính ngẫu nhiên của kết quả hoạt động của các bộ phận hoặc các hệ thống con; – Dữ liệu không chính xác hoặc không đầy đủ và thiếu khả năng dự báo ở mức độ thoả mãn do chưa trải qua kinh nghiệm tương tự.3 Phân loại rủi ro 1. Theo bản chất có: a.
Các rủi ro tự nhiên: Trong dự án đầu tư các rủi ro tự nhiên thường liên quan đến việc lựa chọn địa điểm xây dựng công trình, địa điểm cung cấp cũng như tiêu thụ sản phẩm của dự án. Các nhân tố về địa chất công trình, khí tượng thủy văn là phổ biến. Các rủi ro tự nhiên đối với dự án đầu tư xây dựng công trình xảy ra ở ba giai đoạn của quá trình đầu tư: - Giai đoạn chuẩn bị đầu tư: các rủi ro thể hiện ở chỗ các số liệu điều tra, thăm dò, dự báo đối với dự án không chính xác; - Giai đoạn thực hiện đầu tư: các rủi ro tự nhiên có thể làm hư hỏng công trình, gián đoạn quá trình tổ chức xây dựng; - Giai đoạn kết thúc, dưa công trình vào sản xuất, sử dụng: các rủi ro tự nhiên có thể làm hư hỏng công trình, thiết bị máy móc, đổ vỡ công trình đã xây dựng xong, làm gián đoạn các khâu cung cấp, vận hành và tiêu thụ sản phẩm, ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm… b. Các rủi ro về công nghệ và tổ chức: 18 - Giai đoạn chuẩn bị dầu tư: các rủi ro này thể hiện ớ việc chọn sai phương án công nghệ và tố chức khi xây dựng công trình; - Giai đoạn thực hiện đấu tư: các rủi ro này thể hiện như hỏng hóc máy móc xây dựng do độ bền và độ tin cậy của máy móc không đảm bảo, do sử dụng máy móc và công nghệ thiếu an toàn, do phương án tổ chức xây dựng không hợp lý…; - Giai đoạn kết thúc, dưa công trình vào sản xuất, sử dụng: đó là các sự cố do công nghệ và các thiết bị máy móc cùa công trình thiếu độ vững chắc, an toàn cần thiết; do sai lầm của phương án tổ chức cung cấp, vận hành và tiêu thụ.
Các rủi ro về tài chính, kinh tế ở cấp vĩ mô và vi mô: Các rủi ro về tài chính, kinh tế ở cấp vi mô thường liên quan đến các rủi ro trong quan hệ cung cầu – giá cả của thị trường cũng như các rủi ro vể tài chính do doanh nghiệp xây dựng gây nên. Các rủi ro về tài chính, kinh tế ở cấp vĩ mô có liên quan đến sự thay đổi đường lối và chính sách của nhà nước về phía bất lợi cho dự án (như chính sách thuế, tín dụng, giá cả, xuất nhập khẩu…) d. Các rủi ro về thông tin: Các rủi ro về thông tin thế hiện ớ tính không đầy đủ, không chính xác của các thông tin, cũng như trình độ của con người đối với việc xử lý các thông tin này… e. Các rủi ro về chính trị xã hội: Các rủi ro về chính trị có liên quan đến các biến động về chính trị (thay đổi thể chế chính trị, đảo chính, chiến tranh…) có tác động tiêu cực đến dự án đầu tư.
Các rụi ro về xã hội là các sự cố bất lợi cho dự án có liên quan đến mức thu nhập và mức tiêu thụ của dân chúng, dịch bệnh, đói nghèo, khan hiếm lao động, an ninh xã hội không đảm bảo… 19 2. Theo tính chất chủ quan và khách quan - Các rủi ro khách quan thuần tuý mà con người khó lường trước được. Các rủi ro này thường liên quan đến thiên tai, các sự cố về công nghệ và máy móc làm thiệt hại về vật chất. Để khắc phục rủi ro này người ta thường mua bảo hiểm; - Các rủi ro chủ quan có liên quan đến trình độ của người quyết định đầu tư.
Rủi ro loại này luôn đứng giữa cơ hội kiếm lời và nguy cơ tổn thất. Để khắc phục rủi ro này thường phải dùng biện pháp rào cản và dự phòng.2 Các lý thuyết nghiên cứu về rủi ro Rủi ro là một khái niệm không xuất hiện ngay trong thời kỳ đầu của văn minh nhân loại. Sự phát triển của khoa học là nhân tố làm xuất hiện nhu cầu về việc tìm hiểu rủi ro và quản trị chúng. Các nhà toán học là những người đi đầu trong việc tìm hiểu và lượng hóa rủi ro.
Rủi ro với tư cách là một khoa học ra đời vào thời Phục Hưng, thế kỷ 16, thế kỷ của những phát minh khám phá. Sự khám phá ra Lý thuyết xác suất chính là tâm điểm quan trọng cho khoa học quản trị rủi ro ra đời. Blaise Pascal và Daniel Bernoulli là những người đã lượng hóa được rủi ro. Năm 1654, Pascal đã cố gắng giải quyết bài toán “bí ẩn của trò chơi đánh bạc” bằng cách tìm đến một giải pháp chia như thế nào những số tiền đặt cọc của một trò chơi may rủi, gọi là “balla”, dẫn đến việc cho ra đời Lý thuyết xác suất, từ đó tìm ra công thức tính toán khả năng kết cục của các biến cố.
Mô hình đầu tiên xác định khả năng xuất hiện các kết cục chính là Tam giác Pascal nổi tiếng. Năm 1738, Bernoulli trong bài viết “Trình bày một lý thuyết mới về đo lường rủi ro” đã giới thiệu khái niệm “lợi ích” (Utility), một phương pháp đo lường kết quả của một khả năng biến cố trong việc ước định rủi ro. Với những nỗ lực và phát minh đầu tiên này, các nhà khoa học tiếp tục tiếp cận rủi ro theo các đặc điểm tư tưởng khác nhau nhưng thống nhất về mặt hệ thống, tạo nên khuôn mặt tương đối hoàn thiện về quản trị rủi ro ngày nay. Và như vậy, khoa học quản trị rủi ro đã được thống nhất ghi nhận công lao khởi nguồn thuộc về các nhà bác học của 20 Thời kỳ ánh sáng (châu Âu thế kỷ 18), thời đại của nghiên cứu, khám phá một kiến thức rộng lớn, chuẩn bị cho sự phát triển các phương pháp đo lường rủi ro sau này.
Thế kỉ thứ 18, Gauss đã phát triển lý thuyết phân phối chuẩn. Lý thuyết này tiên đoán xác suất của một số tai nạn sẽ xảy ra trong một chu kì thời gian. Từ những nghiên cứu về rủi ro hình thành nền công nghiệp bảo hiểm. Thử nghiệm lớn đầu tiên để phân tích và điều khiển rủi ro là dự án Manhattan chế tạo bom nguyên tử trong chiến tranh thế giới lần thứ 2.
Trước đây, các công nghệ mới được phát triển với các thực nghiệm mà không có sự xem xét về an toàn trong việc thiết kế hay các giai đoạn phát triển. Một ví dụ là các vụ nổ tàu thuỷ chạy hơi nước rất phổ biến trong dòng sông Mississippi vào thế kỉ thứ 19. Tuy nhiên, bắt đầu với dự án Manhattan, công nghiệp hạt nhân đưa ra các báo cáo phân tích an toàn, các chuẩn mực an toàn… Trong mỗi giai đoạn của dự án được phân tích đều đặn và hệ thống các mối rủi ro, các các đo lường điều khiển được tuân theo trước khi công việc thực sự bắt đầu. Các phân tích an toàn mới chỉ hạn chế ở xác định các rủi ro và đánh giá các hậu quả xấu nhất (phân tích trường hợp xấu nhất).
Các báo cáo an toàn căn bản liên quan tới trường hợp xấu nhất đối với một mức độ hậu quả cho trước. Ví dụ, rủi ro được xem là chấp nhận được nếu các phóng xạ ra ngoài công trường từ các tai biến cực đại không vượt qua giới hạn cho trước. Vào năm 1950, Gumbel phát triển một lý thuyết cực hạn mà có thể sử dụng để tiên đoán tần suất của các sự kiện cực đại. Lý thuyết này lần đầu được áp dụng vào các sự kiện tự nhiên như là dòng chảy sông cực đại, gió cực đại….
Lý thuyết này cũng được dùng để xác định thích hợp với các dự án điều khiển đập và lũ lụt, khả năng chống gió của các kết cấu cao tầng… Cùng với sự phát triển của các tên lửa vượt đại dương với các đầu đạt hạt nhân, cần thiết có các đánh giá rủi ro cấp cao.