CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VỀ QUẢN LÝ RỦI RO TRONG THI CÔNG XÂY DỰNG CÔNG TRÌNH 1. Tổng quan về quản lý rủi ro 1. Khái niệm rủi ro Theo nghiên cứu một số tài liệu rủi ro được định nghĩa: ta cần tìm hiểu kỹ về rủi ro như sau: Rủi ro đầu tư là tổng hợp những yến tố ngẫu nhiên (bất trắc) có thể đo lường bằng xác suất, là những bất trắc gây nên các mất mát thiệt hại. Rủi ro trong quản lý dự án là một đại lượng có thê đo lường.
Trên cơ sở tần suất xuất hiện lặp một hiện tượng trong quá khứ, có thể giả định nó lại xuất hiện tương tự trong tương lai. Trong quản lý dự án, một hiện tượng được xem là rủi ro nếu có thể xác định được xác suất xuất hiện của nó. Trong trường hợp đó, rủi ro có xu hướng được bảo hiểm và có thể được lượng hóa như sau: Rủi ro = Xác suất xuất hiện X Mức thua thiệt / kết quả Cần phân biệt hai phạm trù: rủi ro và bất trắc. Bất trắc phản ánh tình huống, trong đó không thể biết được xác suất xuất hiện của sự kiện.
Như vậy, khái niệm bất trắc chứa đựng yến tố chưa biết nhiều hơn khái niệm rủi ro. Rủi ro và bất trắc có thể xem như hai đầu của đoạn thẳng. Rủi ro nằm ở phía đầu có khả năng đo lường được nhiều hơn và nhiều số liệu thống kê hơn để đánh giá. Bất trắc nằm ở đầu còn lại: “sẽ không có số liệu” để đo lường.
Có thể mô tả sự phân biệt này qua hình sau: Rủi ro Bất trắc - Có thể định lượng - Không có khả năng định lượng - Đánh giá được về thống kê - Không đánh giá được - Số liệu tin cậy - Ý kiến không chính thức Khái niệm rủi ro liên quan phần lớn những hành động mang tính chất quyết định của con người. Hậu quả của những hành động này là không lường trước được. Những sự không lường trước xảy ra vì một đặc điểm nổi bật của những hành động mang tính quyết định là luôn hướng tới tương lai. Chính vì lẽ đó, thời gian là nhân tố 4 quan trọng được xem xét khi giải quyết các rủi ro.
Rủi ro biểu thị trên rất nhiều khía cạnh khác nhau, ví dụ như thời gian, chi phí, chất lượng, các hoạt động xây dựng khác…. Nghiên cứu rủi ro là đề cập đến những sự kiện không may mắn, bất ngờ đã xảy ra gây những thiệt hại về lợi ích của con người như: sức khỏe, tinh thần, tài sản… Như vậy rủi ro là sự biến động tiềm ẩn ở những kết quả. Rủi ro hiện diện trong hầu hết các hoạt động của con người. Khi có rủi ro người ta không thể dự đoán được chính xác kết quả.
Sự hiện diện của rủi ro gây ra sự bất định. Như vậy, sự bất định là sự nghi ngờ về khả năng của chúng ta trong tiên đoán kết quả nó xuất hiện khi có một cá nhân nhận thức được nguy cơ về rủi ro. Nguy cơ rủi ro có thể phát sinh bất cứ khi nào và không thể dự đoán trước được. Và một khi xảy ra thì hậu quả thường thấy mang lại nhiều tổn thất cho người gánh chịu rủi ro đó hầu hết các rủi ro đều sẽ diễn ra nằm ngoài ý muốn chủ quan của con người.
Trên cơ sở các khái niệm trên đây có thể khái niệm rủi ro như sau: Rủi ro là sự tổng hợp của những sự kiện ngẫu nhiên tác động lên sự vật, hiện tượng làm thay đổi kết quả của sự vật, hiện tượng (thường theo chiều hướng bất lợi) và những tác động ngẫu nhiên đó có thể được đo bằng xác suất. Rủi ro có hai mặt (hai khía cạnh) là tiêu cực và tích cực và có thể được xác định bằng xác suất xuất hiện rủi ro nhân với mức độ, thiệt hại hoặc lợi ích đạt được do rủi ro gây ra. Nhận thức phổ biến hiện nay cho rằng rủi ro bao gồm cả hiểm họa và cơ hội: Nếu rủi ro là một hiểm họa thì sẽ gây chở ngại cho việc thực hiện mục tiêu. Nếu rủi ro xuất hiện như một cơ hội thì lại tạo ra điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện mục tiêu.
Rủi ro dự án là tổng hợp những yếu tố ngẫu nhiên, những tình huống không thuận lợi liên quan đến bất định, có thể đo lường bằng xác suất không đạt mục tiêu đã định của dự án và gây lên mất mát thiệt hại. Rủi ro là những điều kiện hoặc sự kiện không chắc chắn mà nếu nó xảy ra thì nó sẽ tác động xấu đến mục tiêu của dự án. Rủi ro là các biến cố không chắc chắn có xảy ra hay không, sự không chắc này phát sinh từ nhận thức của dự án về tương lai, dựa trên ước lượng, giả định hoặc một ít sự kiện về nguồn lực, thời gian và yêu cầu. 5 Rủi ro thường tạo ra các tác động xấu đến các dự án, nhưng dự án cần phải xem xét và tận dụng các tác động tích cực hoặc các cơ hội phát sinh từ các rủi ro (không thể tránh khỏi tất cả các rủi ro) để giúp cho dự án đạt được mục tiêu nhanh hơn và ít tốn kém hơn.
Đối với các rủi ro có tác động xấu đến các dự án, hoạt động phòng ngừa cần được ưu tiên hơn hoạt động khắc phục rủi ro. Khái niệm về bất định Bất định hiểu theo nghĩa rộng là sự không đầy đủ và không chính xác của thông tin về các điều kiện thực hiện dự án, trong đó có các vấn đề liên quan đến chi phí và kết quả dự án. Bất định phản ánh tình huống (sự kiện) trong đó không tính được xác suất xuất hiện của các sự kiện. Khái niệm bất định chứa đựng yếu tố chưa biết nhiều hơn khái niệm rủi ro.
Nguồn gốc của các yếu tố bất định thể hiện: khi lựa chọn các yếu tố tối ưu không nắm vững hoặc không thể tính đầy đủ và chính xác các thông tin, sự biến động của môi trường. - Các yếu tố ngẫu nhiên như bão lụt, động đất. - Các yếu tố đối kháng mang tính chủ quan khi quá trình ra quyết định diễn ra trong tình huống lợi ích của các đối tác không cùng chiều thậm chí đối nghịch nhau. Sự phân định giữa rủi ro và bất định chỉ mang tính tương đối tùy thuộc vào thông tin có thể có được và khả năng đánh giá của mỗi cá nhân hay tổ chức mà có thể là rủi ro hay bất định.
Nhìn chung bất định là một khái niệm để chỉ trạng thái nghi ngờ và khả năng tiên đoán kết quả đạt được trong tương lai của những hành động hiện tại. Sự bất định xuất hiện khi một cá nhân được nhận thức được sẽ có khả năng xảy ra các biến cố như không dự đoán được xác suất xảy ra cũng như mức độ tổn thất của các biến cố đó. Dự đoán xác xuất xảy ra sự cố Bất định Rủi ro Thiệt hại Sự không đầy đủ và Khả năng, xác suất thiệt Thiệt hại, mất mát do xuất không chính xác của hại, mất mát liên quan đến hiện sự kiện rủi ro trong thông tin về các điều kiện bất định điều kiện bất định, ví dụ thực hiện dự án mất thời gian làm việc của công nhân, thiếu hụt thu nhập, gia tăng chi phí Như vậy theo ý hiểu thông thường rủi ro luôn là yếu tố mang mầu sắc tiêu cực, nhưng khác với bất định rủi ro có thể đo lường định hóa được. Rủi ro liên quan đến những kết cục thiệt hại và mất mát.
Về mặt toán học có thể xem rủi ro là một hàm số của mức độ thiệt hại với biến số là sự không chắc chắn. Đây là một hàm số thuận biến nghĩa là độ không chắc chắn càng cao thì rủi ro càng lớn, thể hiện ở mức độ thiệt hại càng cao. Bản chất của rủi ro, bất định trong thực hiện dự án liên quan trước hết tới khả năng bị thiệt hại về tài chính do hậu quả của tính dự báo, tính xác suất của các dòng tiền và do phải thực hiện các yếu tố mang tính xác suất của dự án. Ngoài ra rủi ro và bất định cũng liên quan đến sự đa dang của các thành viên dự án, các nguồn lực dùng trong dự án và các loại hoàn cảnh, tình huống đa dạng bên trong cũng như bên ngoài dự án.
Khái niệm quản lý rủi ro Hiện nay trong các lĩnh vực và ngành nghề của xã hội, vấn đề rủi ro đã và đang được chú ý đến rất nhiều. Quản lý rủi ro đã trở thành một nhu cầu thiết yếu. Quản lý rủi ro có rất nhiều loại. Riêng đối với một dự án, quản lý rủi ro bao gồm sáu loại chính sau: + Quản lý rủi ro về Tài chính; + Quản lý rủi ro về Kỹ thuật thi công; + Quản lý rủi ro về Môi trường; + Quản lý rủi ro về Thể chế; 7 + Quản lý rủi ro về Kinh tế; + Quản lý rủi ro với Người có liên quan quyền lợi, Xã hội.
Trong một dự án của công trình thủy lợi thì quản lý rủi ro trong thi công xây dựng rất quan trọng nó đem lại hiệu quả rõ rệt nhất. Quản lý rủi ro trong thi công là việc nhận dạng, đo lường mức độ rủi ro, trên cơ sở đó lựa chọn, triển khai và quản lý các hoạt động nhằm khắc phục rủi ro trong suốt vòng đời dự án. Quản lý rủi ro là tăng sự nhận thức liên quan đến cả ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của rủi ro. Trong lĩnh vực an toàn, rủi ro thường được nhận ra kết quả là tiêu cực, vì vậy quản lý về rủi ro an toàn là dựa trên việc ngăn ngừa và giảm nhẹ hậu quả.
Ý nghĩa, vai trò của công tác quản lý rủi ro Rủi ro được coi là mối nguy hiểm, có khả năng (nhưng không chắc chắn) gây ra tác động tiêu cực tới kết quả dự định ban đầu như mất mát, thương tật, suy giảm chất lượng hay tăng thêm chi phí không cần thiết. Từ đó, ta thấy cần coi trọng và luôn xem xét đến các yếu tố có thể gây ra các rủi ro bất lợi và áp dụng biện pháp quản lý rủi ro phù hợp để hạn chế và loại bỏ những tác động không tốt tới giai đoạn thi công xây dựng sau này. Tác giả sẽ trình bày rõ hơn về rủi ro và quản lý rủi ro ở các chương tiếp sau cho các quá trình quản lý rủi ro là xác định rủi ro, đánh giá rủi ro và phản ứng với rủi ro.
