Chương 1. Những vấn đề lý luận về giải quyết tranh chấp kinh tế bằng trọng tài và pháp luật về giải quyết tranh chấp kinh tế bằng trọng tài. Thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật về giải quyết tranh chấp kinh tế bằng trọng tài của nước Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Lào; 7 Chương 3. Định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về giải quyết tranh chấp kinh tế bằng trọng tài của nước Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Lào”.
- Danh mục các công trình của tác giả liên quan đến luận án đã được công bố - Danh mục tài liệu tham khảo. 8 PHẦN TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Qua tìm hiểu về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài, nghiên cứu sinh thấy rằng, mặc dù vấn đề pháp luật về GQTC kinh tế bằng trọng tài đã được nhiều nhà khoa học bàn luận đến với nhiều góc độ tiếp cận, hình thức khác nhau, song nhìn chung các tác giả hầu hết tập trung nghiên cứu pháp luật về GQTC kinh tế bằng trọng tài của nước mình, pháp luật quốc gia khác chỉ được đề cập đến trong tương quan so sánh hoặc để đúc rút kinh nghiệm cho việc hoàn thiện pháp luật nước mình. Hơn nữa, tại các cơ sở đào tạo luật học của Việt Nam, tính đến thời điểm hiện tại, chưa có công trình nào nghiên cứu vấn đề thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật nước CHDCND Lào về GQTC kinh tế bằng trọng tài ở mức độ chuyên sâu – Luận án tiến sĩ luật học.
Mặc dù vậy, không thể phủ nhận rằng, các công trình đi trước cũng đã giải quyết được khá nhiều vấn đề lý luận cũng như pháp luật thực định về GQTC kinh tế bằng trọng tài. Thông qua việc nghiên cứu nội dung các công trình đi trước, nghiên cứu sinh đã nhận diện được một số vấn đề có liên quan đến chủ đề nghiên cứu của luận án như sau: 1. Công trình nghiên cứu liên quan tới lý luận về giải quyết tranh chấp kinh tế bằng trọng tài 1. Công trình nghiên cứu vấn đề lý luận về tranh chấp kinh tế và giải quyết tranh chấp kinh tế - Cuốn sách “Guide to Dispute Resolution in Asia Pacific 2021” (Tiếng Việt: “Hướng dẫn GQTC ở Châu Á Thái Bình Dương năm 2021”) được biên soạn bởi các chuyên gia của Herbert Smith Freehills LLP, đứng đầu là May Tai và Gareth Thomas.
Đây là ấn bản lần thứ 11 tóm tắt các thủ tục và nội dung pháp luật có liên quan đến GQTC bằng tòa án và các biện pháp thay thế khác như trọng tài, trung gian, hoà giải tại 19 nước Châu Á (bao gồm cả nhiều nước Đông Nam Á, trong đó có CHDCND Lào). Tuy nhiên, do đây là một bản hướng dẫn pháp lý nên vấn đề tranh chấp kinh tế cũng như các phương thức GQTC kinh tế được đề cập đến một cách khái quát theo hướng mô tả quy định pháp luật thực định mà chưa có sự bình luận so sánh cũng như chưa có sự luận giải các vấn đề lý luận về tranh chấp kinh tế và GQTC kinh tế. 9 - Sách tham khảo “Hợp đồng kinh tế và vấn đề GQTC kinh tế ở nước ta hiện nay” của các tác giả Hoàng Thế Liên, Phạm Hữu Nghị, Trần Hữu Huỳnh (Nxb TP. Hồ Chí Minh, 1993): Trong công trình này, các tác giả đã quan niệm tranh chấp kinh tế với phạm vi hẹp khi cho rằng: “Từ trước đến nay, nói đến tranh chấp kinh tế thì thường chỉ nghĩa đến tranh chấp về vi phạm hợp đồng kinh tế”1.
- Sách tham khảo “Hợp đồng kinh tế và các hình thức GQTC kinh tế” của tác giả Nguyễn Thị Khế (Nxb Đồng Nai, 1997): Đây là một công trình có phạm vi tương đối rộng, đề cập đến khá nhiều chủ đề như hình thức hợp đồng kinh tế, ký kết hợp đồng, các biện pháp bảo đảm thực hiện hợp đồng. Tuy nhiên, tại phần “hình thức GQTC kinh tế trong nền KTTT” lại dành một dung lượng lớn để giới thiệu các văn bản pháp luật về hợp đồng kinh tế, GQTC hợp đồng kinh tế, luật thương mại nên các nội dung về tranh chấp kinh tế và GQTC kinh tế chỉ được đề cập đến ở mức giới thiệu khái quát. - Luận án tiến sĩ luật học “Xây dựng và hoàn thiện cơ chế GQTC kinh tế của các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam” của tác giả Phạm Thị Hương Thủy (Trường Đại học Luật Hà Nội, Việt Nam, 2002). Tác giả đã tiếp cận khái niệm của “tranh chấp kinh tế” trên hai phạm vi rộng (là tất cả các tranh chấp, có liên quan và chỉ liên quan đến kinh tế, phát sinh giữa các chủ thể pháp luật) và phạm vi hẹp (là những tranh chấp phát sinh giữa các doanh nghiệp trong việc ký kết, thực hiện các hợp đồng kinh tế hoặc trong việc thực hiện các hoạt động kinh tế khác mà được pháp luật quy định là tranh chấp kinh tế).
Trên cơ sở đó, tác giả đã đưa ra một khái niệm về tranh chấp kinh tế là “sự bất đồng (hoặc mâu thuẫn) của các chủ thể kinh tế hoặc các bên trong một pháp nhân kinh tế, có nguồn gốc từ việc thực hiện hợp đồng kinh tế hoặc có liên quan đến những quan hệ kinh tế của các bên tham gia, được pháp luật quy định là loại tranh chấp kinh tế”2. Song, đối với những vấn đề lý luận, thực tiễn về GQTC kinh tế thì tác giả lại lại xoay quanh phạm vi “cơ chế”, vấn đề GQTC kinh tế bằng các phương thức như thương lượng, hòa giải, tòa án kinh tế hay trọng tài chỉ được đề cập đến với tư cách một nội dung nhỏ trong luận án này. 1 Hoàng Thế Liên, Phạm Hữu Nghị, Trần Hữu Huỳnh (1993), Hợp đồng kinh tế và vấn đề giải quyết tranh chấp kinh tế ở nước ta hiện nay, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, Thành phố Hồ Chí Minh, tr. 2 Phạm Thị Hương Thủy (2002), Xây dựng và hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp kinh tế của các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam, Luận án tiến sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội, tr.
10 - Luận án tiến sĩ luật học “GQTC kinh tế trong điều kiện KTTT ở Việt Nam” của tác giả Đào Văn Hội (Trường Đại học Luật Hà Nội, Việt Nam, 2003) đã luận giải về một số vấn đề lý luận về tranh chấp kinh tế và GQTC kinh tế trong nền KTTT định hướng XHCN ở Việt Nam. Tác giả đã tiếp cận khái niệm “tranh chấp kinh tế” không chỉ ở mặt bản chất của loại tranh chấp mà còn đứng trên giác độ của pháp luật tố tụng. Đồng thời, tác giả cũng đã có sự phân biệt giữa “tranh chấp kinh tế” với “tranh chấp thương mại” - một dạng của tranh chấp kinh tế. Từ đó, tác giả đã đưa ra khái niệm tranh chấp kinh tế dưới giác độ khoa học và hiểu theo nghĩa rộng, cụ thể: “Tranh chấp kinh tế là những mâu thuẫn hay bất đồng liên quan đến quyền và lợi ích kinh tế của các tổ chức, cá nhân khi tham gia các quan hệ kinh tế”.
Cùng với đó, tác giả đã đưa ra khái niệm GQTC kinh tế, theo đó, “là việc các bên tranh chấp thông qua hình thức, thủ tục thích hợp tiến hành giải quyết các mâu thuẫn, xung đột, bất động về lợi ích kinh tế nhằm bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của họ”3 và luận giải về một số vấn đề lý luận về GQTC kinh tế trong nền KTTT định hướng XHCN ở Việt Nam với các thủ tục GQTC kinh tế như thủ tục thương lượng và trung gian hòa giải; thủ tục trọng tài; thủ tục tư pháp. - Luận án tiến sĩ luật học “Xây dựng và hoàn thiện pháp luật trong điều kiện đổi mới hiện nay ở CHDCND Lào" của tác giả Chom khăm Búp Phả Li Văn (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Việt Nam, 1998) đã đưa ra khái niệm của tranh chấp kinh tế trong luồng ý kiến cho rằng thực tiễn kể từ khi mở cửa nền kinh tế cho tới nay đã phát sinh những loại hình tranh chấp mới, trong đó có tranh chấp kinh tế, do vậy, cần thiết phải được pháp luật chuyên ngành điều chỉnh bên cạnh phạm vi của pháp luật dân sự và thương mại. Khái niệm “tranh chấp kinh tế” được tác giả đưa ra khá đơn giản, là “những mâu thuẫn phát sinh trong quá trình thực hiện hoạt động kinh tế do bất đồng về lợi ích giữa các cá nhân và tổ chức trong và ngoài nước”4. - Luận án tiến sĩ luật học “Hoàn thiện pháp luật kinh tế trong quá trình đổi mới kinh tế của CHDCND Lào" của tác giả Xổm Xay Xỉ Hà Chắc (Trường Đại học Luật Hà Nội, Việt Nam, 2006).
Đây là công trình được thực hiện trong trong quá trình 3 Đào Văn Hội (2003), Giải quyết tranh chấp kinh tế trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam, Luận án tiến sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội, tr. 4 Chom khăm Búp Phả Li Văn (1998), Xây dựng và hoàn thiện pháp luật trong điều kiện đổi mới hiện nay ở CHDCND Lào, Luận án tiến sĩ luật học, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội, tr. 11 chuẩn bị Dự thảo Luật về GQTC kinh tế năm 2005. Trong đó, đối với nội dung GQTC kinh tế, tác giả đã tiếp cận trên phương diện đi từ vấn đề chung (tranh chấp) tới những loại tranh chấp cụ thể (trong đó có tranh chấp kinh tế).
Những phân tích của tác giả cho thấy sự đồng tình của tác giả với nội dung của Dự thảo Luật GQTC kinh tế lúc bấy giờ về khái niệm của tranh chấp kinh tế, cụ thể: "Tranh chấp kinh tế là những sai lầm đã xảy ra trong quá trình sản xuất và hoạt động kinh doanh giữa các đơn vị với nhau, đơn vị với cá nhân, cá nhân với cá nhân cả trong nước và nước ngoài”5. Công trình nghiên cứu vấn đề lý luận về giải quyết tranh chấp kinh tế bằng trọng tài - Cuốn sách "The Oxford Handbook of International Arbitration" (tiếng Việt: Sổ tay Oxford của Trọng tài quốc tế) của nhóm tác giả Thomas Schultz và Federico Ortino (2022). Trong công trình này, một nhóm các chuyên gia hàng đầu từ khắp các học viện và trọng tài cung cấp giải thích với góc nhìn chuyên môn đa chiều về trọng tài quốc tế. Các quan điểm thảo luận bao gồm từ tính thực tiễn về cách thức hoạt động về mặt kỹ thuật của trọng tài, đến phân tích bức tranh toàn cảnh về các yếu tố tác động tới hoạt động của trọng tài.