LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài: Trong những năm gần đây, nền kinh tế Việt Nam mở cửa mạnh mẽ, ngày càng hội nhập quốc tế theo chiều rộng và chiều sâu với tốc độ nhanh chóng, từng bƣớc trở thành một bộ phận không thể thiếu đƣợc nền kinh tế thế giới. Cho đến nay, các cá nhân, doanh nghiệp Việt Nam đã mở rộng sản xuất, kinh doanh, hợp tác với các doanh nghiệp khác trên toàn thế giới nhƣ Mỹ, Trung Quốc, Liên minh châu Âu, Hàn Quốc, Nga, Nhật Bản. Theo đó, quy mô sản xuất, xuất khẩu, nhập khẩu tăng liên tục, quan hệ thƣơng mại ngày càng phát triển, sôi động cả trong nƣớc lẫn quốc tế.
Nền kinh tế Việt Nam đã trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị toàn cầu. Điều này mở ra rất nhiều cơ hội phát triển cho các doanh nghiệp. Tuy nhiên, cùng việc mở cửa, thúc đẩy hội nhập kinh tế quốc tế thì các nguy cơ phát sinh tranh chấp KDTM cũng gia tăng tƣơng ứng, nhu cầu giải quyết tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại theo đó cũng tăng lên. Đặc biệt, thời điểm dịch Covid-19 bùng phát đã khiến hoạt động xuất nhập khẩu tạm ngừng, hoạt động sản xuất, kinh doanh cũng bị đình trệ do việc cách ly, giãn cách xã hội.dẫn đến việc phát sinh nhiều tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại hơn bình thƣờng.
Để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các cá nhân, cơ quan, tổ chức trong quan hệ thƣơng mại cũng nhƣ tạo điều kiện cho sự phát triển của nền kinh tế, các tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại cần phải đƣợc giải quyết một cách kịp thời, đúng đắn. Theo quy định của pháp luật Việt Nam, khi xảy ra tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại, các bên có thể tự thỏa thuận, thƣơng lƣợng tìm cách giải quyết. Trong trƣờng hợp các bên không thể tự mình tìm cách giải quyết, có thể giải 1 quyết tranh chấp thông qua trọng tài thƣơng mại hoặc giải quyết tranh chấp tại TAND. Mặc dù tại Việt Nam có hai cơ quan giải quyết tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại nhƣng khi xảy ra tranh chấp, các tổ chức, cá nhân vẫn có xu hƣớng ƣu tiên giải quyết tranh chấp theo thủ tục tố tụng dân sự tại TAND.
Theo ông Phan Trọng Đạt, Phó trƣởng ban Xúc tiến - Đào tạo của VIAC (Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam), hiện tại ở Việt Nam tỷ lệ giải quyết tranh chấp thƣơng mại tại tòa án chiếm tới 98,5% các vụ việc, còn dùng phƣơng thức trọng tài chỉ chiếm khoảng 1%. Trong báo cáo tổng kết ngành tòa án năm 2022 của Tòa án nhân dân tối cao, trong năm 2022 các Tòa án đã thụ lý 16.661 vụ việc kinh doanh, thƣơng mại. Từ đó có thể thấy vai trò quan trọng của Tòa án trong việc giải quyết tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại. Sự gia tăng của các tranh chấp cũng nhƣ những loại án đặc thù trong lĩnh vực kinh doanh, thƣơng mại ngày càng đa dạng và phức tạp, đòi hỏi sự không ngừng nghiên cứu và làm mới các yêu cầu luật pháp cũng nhƣ chuyên môn trong lĩnh vực giải quyết tranh chấp loại này để giải quyết ổn thỏa, đảm bảo quyền lợi cho các bên là việc làm không phải đơn giản.
Để đáp ứng nhu cầu này, việc nghiên cứu về giải quyết tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại tại tòa án là việc làm cần thiết trong giai đoạn hiện nay. Quận Hai Bà Trƣng thuộc thành phố Hà Nội là một trong những quận có hoạt động kinh doanh, thƣơng mại rất phát triển. Tại quận Hai Bà Trƣng hiện có 8.869 doanh nghiệp đang hoạt động, trong đó 8.612 doanh nghiệp nhỏ và vừa, hơn 11.000 hộ kinh doanh. Trong thời gian qua, kinh tế trên địa bàn quận tiếp tục tăng trƣởng khá, đóng góp quan trọng trong tăng trƣởng của thành phố, với năng suất, chất lƣợng và sức cạnh tranh đƣợc cải thiện rõ rệt; kinh tế tri thức, kinh tế số, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo đƣợc chú trọng phát triển; doanh nghiệp mới thành lập tăng cả về số lƣợng và vốn đăng ký.
Từ năm 2018 đến nay, quận Hai Bà Trƣng luôn là một trong số những quận đạt số thu ngân sách lớn nhất trên 2 địa bàn thành phố Hà Nội. Với hoạt động kinh tế sôi động nhƣ vậy, quận Hai Bà Trƣng cũng là một trong những quận, huyện phát sinh nhiều tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại nhất trên địa bàn thành phố. Theo báo cáo của Tòa án nhân thành phố Hà Nội trong nhiều năm trở lại đây, TAND quận Hai Bà Trƣng, thành phố Hà Nội luôn là tòa án có số lƣợng án thụ lý gần nhƣ lớn nhất trong 30 quận, huyện của thành phố, trong đó số lƣợng án kinh doanh, thƣơng mại chiếm tỷ trọng không nhỏ trong tổng số các vụ án TAND quận Hai Bà Trƣng thụ lý. Vì lý do đó, tác giả lựa chọn đề tài “Giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng Tòa án từ thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân quận Hai Bà Trưng, thành phố Hà Nội” làm đề tài Luận văn Thạc sỹ nhằm mục đích nghiên cứu các vấn đề về mặt lý luận và thực tiễn, tìm ra những hạn chế, vƣớng mắc trong giải quyết tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại, từ đó đƣa ra những phƣơng hƣớng và giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao hiệu quả xét xử vụ án kinh doanh, thƣơng mại tại các tòa án nói chung, tại TAND quận Hai Bà Trƣng, thành phố Hà Nội nói riêng.
Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Liên quan đến đề tài nghiên cứu, có các công trình sau: 2. Sách chuyên khảo, tham khảo Giáo trình Luật Thương mại Việt Nam của trƣờng Đại học Luật Hà Nội, xuất bản năm 2020. Trong đó, chƣơng 22 của Giáo trình với tựa đề “Những vấn đề chung về giải quyết tranh chấp thương mại” đã đƣa ra khái niệm, đặc điểm của tranh chấp thƣơng mại, phân loại tranh chấp thƣơng mại và các cách thức giải quyết tranh chấp thƣơng mại. Giáo trình Pháp luật Kinh tế của Khoa Luật trƣờng Đại học Kinh tế quốc dân, xuất bản năm 2015.
Trong Giáo trình đã làm rõ khái niệm về tranh chấp trong kinh doanh, các phƣơng thức giải quyết tranh chấp trong kinh doanh đồng 3 thời làm rõ một số vấn đề giải quyết tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại tại TAND nhƣ thẩm quyền giải quyết các vụ việc về kinh doanh, thƣơng mại của TAND; nguyên tắc giải quyết tranh chấp KDTM tại Tòa án; thủ tục xét xử vụ án KDTM tại Tòa án. Các Luận án tiến sỹ, luận văn cao học Luận văn thạc sỹ Phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng trọng tài và tòa án dưới góc độ so sánh năm 2012 của tác giả Cao Thị Thanh Thủy. Trong luận văn, tác giả đã phân tích một số vấn đề lý luận về phƣơng thức giải quyết tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại bằng trọng tài thƣơng mại và tòa án; so sánh hai phƣơng thức giải quyết tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại này, từ đó đƣa ra các giải pháp nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại. Luận văn Giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại theo thủ tục sơ thẩm từ thực tiễn tại Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội năm 2017 của tác giả Nguyễn Thị Thu Huyền.
Luận văn đã làm rõ khái niệm về giải quyết tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại theo thủ tục sơ thẩm; thực tiễn giải quyết tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại theo thủ tục sơ thẩm tại TAND thành phố Hà Nội và đƣa ra một số kiến nghị rút ra từ thực tiễn giải quyết tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại theo thủ tục sơ thẩm tại TAND thành phố Hà Nội Luận văn thạc sỹ Giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại từ thực tiễn Tòa án nhân dân thành phố Bắc Giang, tỉnh Bắc Giang năm 2019 của tác giả Phạm Văn Tú. Tác giả đã đƣa ra các vấn đề lý luận về giải quyết tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại tại Tòa án nhân dân cấp huyện, phân tích thực trạng giải quyết tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại tại TAND thành phố Bắc Giang rồi từ đó đƣa ra phƣơng hƣớng, giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại tại TAND thành phố Bắc Giang. 4 Luận văn thạc sỹ Thẩm quyền của Tòa án trong giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại theo pháp luật Việt Nam năm 2020 của tác giả Vũ Thị Vân Anh. Tác giả trong luận văn đã khái quát những vấn đề chung về thẩm quyền của Tòa án trong giải quyết tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại; phân tích quy định pháp luật về thẩm quyền việc giải quyết tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại của Tòa án theo pháp luật Việt Nam và thực tiễn thi hành.
Cuối cùng, tác giả đƣa ra phƣơng hƣớng và các giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về thẩm quyền của Tòa án trong giải quyết tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại. Các bài viết trên các tạp chí khoa học Bài viết Hoàn thiện quy định về thẩm quyền giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại của toà án của TS. Nguyễn Duy Phƣơng trên tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 01(281) kỳ 1 tháng 01/2015 (trang 31-34). Bài viết nêu một số bất cập trong quy định về thẩm quyền giải quyết tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại của tòa án theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự 2004 và đề xuất kiến nghị hoàn thiện.
Bài viết Giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại theo quy định của Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 của tác giả Viên Thế Quang trên tạp chí Nhà nƣớc và pháp luật, số 12/2015 đã phân tích các quy định của Bộ luật Tố tụng Dân sự về giải quyết tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại tại thông qua thủ tục tố tụng tại Tòa án. Nhìn chung các công trình nghiên cứu trên đã phân tích, đánh giá các quy định của pháp luật về giải quyết tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại khá chi tiết, cũng đƣa ra đƣợc thực trạng giải quyết tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại ở một số địa phƣơng. Kết quả của các công trình nghiên cứu là nguồn tài liệu vô cùng hữu ích đối với việc tôi nghiên cứu đề tài. Mục đích nghiên cứu, nhiệm vụ nghiên cứu 3.
Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở luận giải những vấn đề về lý luận, đánh giá thực trạng pháp luật Việt Nam hiện nay về giải quyết tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại, đánh giá thực tiễn xét xử vụ án kinh doanh, thƣơng mại tại TAND quận Hai Bà Trƣng, thành phố Hà Nội. Luận văn đề xuất một số giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện pháp luật về xét xử vụ án kinh doanh, thƣơng mại tại TAND quận Hai Bà Trƣng.