Luận án tiến sĩ về giải quyết tranh chấp hợp đồng vay tài sản tại Tòa án Nhân dân Thái Nguyên

Luận án tiến sĩ nghiên cứu giải quyết tranh chấp hợp đồng vay tài sản từ thực tiễn tòa án nhân dân thành phố thái nguyên, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng

• Tác giả: Bùi Việt Hưng
• Người hướng dẫn: TS. Lê Đình Nghị
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Giải Quyết Tranh Chấp Hợp Đồng Vay Tài Sản Từ Thực Tiễn Tòa Án Nhân Dân Thành Phố Thái Nguyên
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HỢP ĐỒNG VAY TÀI SẢN
• 1.1. Khái niệm chung về hợp đồng vay tài sản
• 1.2. Chủ thể, đối tượng, thời hạn, lãi suất trong hợp đồng vay tài sản
• 1.3. Hợp đồng vay tài sản trong pháp luật dân sự Việt Nam qua các thời kỳ
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TIỄN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP HỢP ĐỒNG VAY TÀI SẢN CỦA TAND THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN
• 2.1. Thực tiễn áp dụng pháp luật trong giải quyết tranh chấp hợp đồng vay tài sản của TAND thành phố Thái Nguyên
• 2.2. Những kết quả đạt được trong giải quyết tranh chấp hợp đồng vay tài sản của TAND thành phố Thái Nguyên trong 5 năm gần đây
• 2.3. Một số khó khăn, vướng mắc trong giải quyết tranh chấp về hợp đồng vay tài sản của TAND thành phố Thái Nguyên và nguyên nhân
• 3. CHƯƠNG 3: YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ HỢP ĐỒNG VAY TÀI SẢN
• 3.1. Sự cần thiết đối với việc hoàn thiện quy định pháp luật dân sự về hợp đồng vay tài sản
• 3.2. Những yêu cầu đối với việc hoàn thiện các quy định về hợp đồng vay tài sản
• 3.3. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp hợp đồng vay tài sản
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về tranh chấp hợp đồng vay tài sản

Tranh chấp hợp đồng vay tài sản là một trong những vấn đề pháp lý phổ biến trong xã hội hiện đại. Hợp đồng vay tài sản không chỉ là một công cụ tài chính mà còn là một phần quan trọng trong các giao dịch dân sự. Theo quy định của pháp luật, hợp đồng vay tài sản được xác định là sự thỏa thuận giữa các bên, trong đó bên cho vay chuyển giao tài sản cho bên vay với điều kiện bên vay phải hoàn trả tài sản đó cùng với lãi suất đã thỏa thuận. Sự gia tăng các giao dịch vay tài sản dẫn đến việc phát sinh nhiều tranh chấp, từ đó yêu cầu giải quyết tranh chấp tại các cơ quan tư pháp, đặc biệt là Tòa án Nhân dân. Tại Tòa án Nhân dân Thái Nguyên, số lượng vụ án liên quan đến tranh chấp hợp đồng vay tài sản ngày càng tăng, cho thấy sự cần thiết phải nghiên cứu và hoàn thiện quy định pháp luật về vấn đề này.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của hợp đồng vay tài sản

Hợp đồng vay tài sản được định nghĩa là một thỏa thuận giữa hai bên, trong đó bên cho vay chuyển giao tài sản cho bên vay với điều kiện bên vay phải hoàn trả tài sản đó trong một khoảng thời gian nhất định. Đặc điểm của hợp đồng vay tài sản bao gồm tính chất tự nguyện, tính chất có thể hoàn trả và tính chất có lãi suất. Pháp luật về vay tài sản quy định rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của các bên trong hợp đồng, từ đó tạo ra khung pháp lý cho việc giải quyết tranh chấp. Việc hiểu rõ về hợp đồng vay tài sản giúp các bên tham gia giao dịch có thể thực hiện quyền lợi và nghĩa vụ của mình một cách hợp pháp và hiệu quả.

II. Thực tiễn giải quyết tranh chấp tại Tòa án Nhân dân Thái Nguyên

Thực tiễn giải quyết tranh chấp hợp đồng vay tài sản tại Tòa án Nhân dân Thái Nguyên cho thấy nhiều vấn đề phức tạp. Các vụ án thường liên quan đến việc xác định trách nhiệm hợp đồng, lãi suất, và các điều khoản trong hợp đồng. Trong 5 năm qua, Tòa án đã thụ lý nhiều vụ án, cho thấy sự gia tăng của các tranh chấp này. Quy trình giải quyết tranh chấp tại Tòa án thường gặp khó khăn do sự thiếu hụt thông tin và tài liệu chứng minh từ các bên. Điều này dẫn đến việc Tòa án phải tiến hành nhiều thủ tục bổ sung, làm kéo dài thời gian giải quyết. Tuy nhiên, Tòa án cũng đã đạt được nhiều kết quả tích cực trong việc giải quyết các vụ án, góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan.

2.1. Kết quả đạt được trong giải quyết tranh chấp

Trong thời gian qua, Tòa án Nhân dân Thái Nguyên đã giải quyết thành công nhiều vụ án tranh chấp hợp đồng vay tài sản. Các bản án được đưa ra không chỉ đảm bảo quyền lợi cho các bên mà còn góp phần nâng cao nhận thức về pháp luật trong cộng đồng. Tòa án đã áp dụng các quy định của Bộ luật dân sự và Bộ luật tố tụng dân sự một cách hiệu quả, từ đó tạo ra sự công bằng trong giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vụ án chưa được giải quyết triệt để, cho thấy cần có sự cải thiện trong quy trình và quy định pháp luật liên quan.

III. Đề xuất giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật

Để nâng cao hiệu quả trong việc giải quyết tranh chấp hợp đồng vay tài sản, cần có những giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật. Trước hết, cần xem xét lại các quy định hiện hành trong Bộ luật dân sự để đảm bảo tính đồng bộ và khả thi trong thực tiễn. Việc bổ sung các quy định về trách nhiệm hợp đồng và thẩm quyền giải quyết tranh chấp cũng là điều cần thiết. Ngoài ra, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật cho người dân về quyền và nghĩa vụ trong hợp đồng vay tài sản. Điều này không chỉ giúp giảm thiểu tranh chấp mà còn nâng cao ý thức chấp hành pháp luật trong cộng đồng.

3.1. Cải cách quy trình giải quyết tranh chấp

Cải cách quy trình giải quyết tranh chấp tại Tòa án là một trong những giải pháp quan trọng. Cần thiết lập một quy trình rõ ràng, minh bạch và nhanh chóng để các bên có thể dễ dàng tiếp cận và thực hiện quyền lợi của mình. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý hồ sơ và xử lý vụ án cũng sẽ giúp tiết kiệm thời gian và nguồn lực. Hơn nữa, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng trong việc giải quyết tranh chấp, từ đó tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho các giao dịch vay tài sản.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường phát triển mạnh mẽ, hợp đồng vay tài sản trở thành một công cụ pháp lý quan trọng, góp phần thúc đẩy lưu thông vốn và phát triển sản xuất kinh doanh. Tại Việt Nam, số lượng tranh chấp liên quan đến hợp đồng vay tài sản ngày càng gia tăng, đặc biệt tại các đô thị lớn như thành phố Thái Nguyên – một trung tâm kinh tế, thương mại với dân số đông và nhiều doanh nghiệp hoạt động. Theo thống kê của Tòa án nhân dân (TAND) thành phố Thái Nguyên, trong giai đoạn 2014-2018, số vụ án tranh chấp hợp đồng vay tài sản có xu hướng tăng, phản ánh thực trạng phức tạp và đa dạng của các quan hệ vay tài sản trong xã hội hiện nay.

Luận văn tập trung nghiên cứu thực tiễn giải quyết tranh chấp hợp đồng vay tài sản tại TAND thành phố Thái Nguyên trong 5 năm gần đây, nhằm làm rõ những bất cập trong pháp luật hiện hành và thực tiễn xét xử, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả xét xử. Mục tiêu nghiên cứu là phân tích cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng giải quyết tranh chấp, đồng thời đề xuất các kiến nghị có tính ứng dụng cao nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia hợp đồng vay tài sản, góp phần ổn định xã hội và phát triển kinh tế địa phương.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho công tác cải cách tư pháp, nâng cao chất lượng xét xử các vụ án dân sự liên quan đến hợp đồng vay tài sản, đồng thời hỗ trợ các cơ quan quản lý nhà nước trong việc hoàn thiện chính sách pháp luật phù hợp với thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình pháp lý về hợp đồng dân sự, đặc biệt là hợp đồng vay tài sản, bao gồm:

• Lý thuyết về hợp đồng dân sự: Nhấn mạnh nguyên tắc tự do, tự nguyện, bình đẳng và thiện chí trong giao kết hợp đồng, đồng thời phân tích các điều kiện có hiệu lực của hợp đồng vay tài sản theo Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 2015.

• Mô hình giải quyết tranh chấp hợp đồng vay tài sản: Tập trung vào vai trò của TAND trong việc áp dụng pháp luật, xử lý các tranh chấp phát sinh, đồng thời phân tích các biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ trong hợp đồng vay như thế chấp, bảo lãnh.

• Khái niệm chính: Hợp đồng vay tài sản, chủ thể hợp đồng (cá nhân, pháp nhân, tổ chức tín dụng), đối tượng hợp đồng (tiền, vật cùng loại), thời hạn và lãi suất vay, tranh chấp hợp đồng vay tài sản, biện pháp bảo đảm nghĩa vụ.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

• Phương pháp luận duy vật lịch sử: Nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của chế định hợp đồng vay tài sản trong pháp luật Việt Nam qua các thời kỳ.

• Phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp: So sánh các quy định pháp luật hiện hành với thực tiễn xét xử tại TAND thành phố Thái Nguyên, tổng hợp các quan điểm, kết quả nghiên cứu liên quan.

• Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Thu thập và phân tích số liệu từ các vụ án tranh chấp hợp đồng vay tài sản do TAND thành phố Thái Nguyên giải quyết trong giai đoạn 2014-2018. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm hàng trăm vụ án với đa dạng tình huống tranh chấp, được mã hóa để bảo mật thông tin cá nhân và doanh nghiệp.

• Nguồn dữ liệu: Hồ sơ vụ án, báo cáo thống kê của TAND thành phố Thái Nguyên, văn bản pháp luật liên quan (BLDS 2015, Luật Tổ chức TAND, Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TANDTC), các bài viết khoa học và tài liệu tham khảo chuyên ngành.

• Phương pháp phân tích định lượng và định tính: Phân tích số liệu thống kê về số lượng vụ án, tỷ lệ giải quyết, các loại tranh chấp phổ biến; đồng thời phân tích nội dung, nguyên nhân và cách thức giải quyết tranh chấp qua các vụ án điển hình.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian 2018-2020, tập trung vào dữ liệu 5 năm gần nhất (2014-2018) để đảm bảo tính cập nhật và phản ánh đúng thực tiễn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Số lượng vụ án tranh chấp hợp đồng vay tài sản tăng đều qua các năm: TAND thành phố Thái Nguyên thụ lý khoảng 7.881 vụ án dân sự trong 5 năm (2014-2018), trong đó tranh chấp hợp đồng vay tài sản chiếm tỷ lệ đáng kể, với tỷ lệ giải quyết đạt 93,8% năm 2018. Điều này cho thấy nhu cầu vay vốn và các tranh chấp liên quan ngày càng phổ biến.

2. Đa dạng về chủ thể và đối tượng vay: Chủ thể vay bao gồm cá nhân, pháp nhân và tổ chức tín dụng. Đối tượng vay chủ yếu là tiền mặt, chiếm trên 80% các vụ án, vật cùng loại chiếm phần còn lại. Lãi suất vay thường được thỏa thuận trong hợp đồng, tuy nhiên có nhiều vụ án phát sinh tranh chấp về mức lãi suất vượt trần 20%/năm theo quy định BLDS 2015.

3. Khó khăn trong áp dụng pháp luật và giải quyết tranh chấp: Một số vụ án gặp khó khăn do hợp đồng vay không rõ ràng về thời hạn, lãi suất hoặc không có văn bản chứng minh. Tỷ lệ hòa giải thành chiếm khoảng 60-70%, tuy nhiên vẫn còn nhiều vụ án phải đưa ra xét xử do tranh chấp phức tạp về chứng cứ và thỏa thuận hợp đồng.

4. Bất cập trong quy định pháp luật: Luật hiện hành chưa làm rõ đầy đủ các khái niệm về quyền tài sản, chưa có quy định chi tiết về xử lý lãi suất quá hạn và các biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ vay. Điều này gây khó khăn cho Tòa án trong việc áp dụng pháp luật thống nhất và hiệu quả.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân gia tăng tranh chấp hợp đồng vay tài sản xuất phát từ sự phát triển kinh tế, nhu cầu vốn tăng cao, đồng thời nhận thức pháp luật của một số chủ thể còn hạn chế. Việc hợp đồng vay tài sản thường được giao kết bằng hình thức miệng hoặc văn bản không đầy đủ dẫn đến tranh chấp về chứng cứ và điều khoản hợp đồng.

So sánh với các nghiên cứu trong nước, kết quả nghiên cứu tại Thái Nguyên tương đồng với xu hướng chung về tăng số vụ án vay tài sản và các khó khăn trong giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, đặc thù địa phương với nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ, hộ kinh doanh cá thể làm tăng tính phức tạp của các vụ án.

Việc áp dụng các quy định pháp luật hiện hành như BLDS 2015, Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TANDTC đã góp phần nâng cao hiệu quả xét xử, nhưng vẫn cần hoàn thiện để phù hợp với thực tiễn. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện số lượng vụ án theo năm, tỷ lệ hòa giải thành và các loại tranh chấp phổ biến, giúp minh họa rõ nét xu hướng và đặc điểm tranh chấp.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện quy định pháp luật về hợp đồng vay tài sản: Cần sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan đến quyền tài sản, lãi suất vay, đặc biệt là xử lý lãi suất quá hạn và các biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ. Mục tiêu giảm thiểu tranh chấp phát sinh do bất cập pháp luật, thời gian thực hiện trong 1-2 năm, do Quốc hội và Bộ Tư pháp chủ trì.

2. Nâng cao năng lực xét xử của Tòa án: Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về pháp luật hợp đồng vay tài sản cho thẩm phán, tập trung vào kỹ năng phân tích hợp đồng, xử lý tranh chấp phức tạp. Mục tiêu nâng tỷ lệ hòa giải thành lên trên 75% trong 3 năm tới, do TAND Tối cao và các TAND địa phương phối hợp thực hiện.

3. Tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật: Hướng đến các chủ thể vay vốn, đặc biệt là cá nhân, doanh nghiệp nhỏ và vừa, nhằm nâng cao nhận thức về quyền và nghĩa vụ trong hợp đồng vay tài sản, giảm thiểu tranh chấp do hiểu sai hoặc thiếu hiểu biết. Thời gian triển khai liên tục, do Sở Tư pháp và các tổ chức xã hội thực hiện.

4. Xây dựng hệ thống mẫu hợp đồng vay tài sản chuẩn: Cung cấp các mẫu hợp đồng chuẩn, minh bạch, dễ hiểu, có hướng dẫn chi tiết về các điều khoản quan trọng như lãi suất, thời hạn, biện pháp bảo đảm. Giúp các bên giao kết hợp đồng đúng quy định, hạn chế tranh chấp. Thời gian thực hiện trong 1 năm, do Bộ Tư pháp phối hợp với các hiệp hội doanh nghiệp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Thẩm phán và cán bộ Tòa án: Nâng cao hiểu biết về pháp luật hợp đồng vay tài sản và thực tiễn xét xử, hỗ trợ công tác giải quyết tranh chấp hiệu quả, giảm thiểu sai sót pháp lý.

2. Luật sư và chuyên gia pháp lý: Cung cấp cơ sở pháp lý và phân tích thực tiễn để tư vấn, đại diện cho khách hàng trong các vụ án tranh chấp hợp đồng vay tài sản.

3. Doanh nghiệp và cá nhân vay vốn: Hiểu rõ quyền và nghĩa vụ trong hợp đồng vay, từ đó chủ động phòng tránh rủi ro, tranh chấp pháp lý.

4. Cơ quan quản lý nhà nước và lập pháp: Là tài liệu tham khảo để hoàn thiện chính sách, pháp luật về hợp đồng vay tài sản, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý và bảo vệ quyền lợi các bên.

Câu hỏi thường gặp

1. Hợp đồng vay tài sản có bắt buộc phải lập thành văn bản không?
   Theo BLDS 2015, hợp đồng vay tài sản có thể được giao kết bằng miệng hoặc văn bản. Tuy nhiên, để tránh tranh chấp và bảo vệ quyền lợi, nên lập hợp đồng bằng văn bản, đặc biệt với các khoản vay có giá trị lớn.

2. Lãi suất vay tối đa được phép thỏa thuận là bao nhiêu?
   Mức lãi suất tối đa theo quy định tại khoản 1 Điều 468 BLDS 2015 là 20%/năm. Lãi suất vượt quá mức này phần vượt không có hiệu lực pháp luật.

3. Nếu bên vay không trả nợ đúng hạn thì sẽ bị xử lý như thế nào?
   Bên vay phải chịu lãi suất quá hạn bằng 150% lãi suất thỏa thuận trong hợp đồng. Ngoài ra, bên cho vay có thể yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp và xử lý tài sản bảo đảm nếu có.

4. Tòa án có thể hòa giải thành trong tranh chấp hợp đồng vay tài sản không?
   Có. Tòa án thường áp dụng hòa giải thành để giúp các bên tự thỏa thuận giải quyết tranh chấp, giảm thiểu thời gian và chi phí xét xử. Tỷ lệ hòa giải thành tại TAND thành phố Thái Nguyên đạt khoảng 60-70%.

5. Các biện pháp bảo đảm nghĩa vụ trong hợp đồng vay tài sản gồm những gì?
   Các biện pháp phổ biến gồm thế chấp tài sản, cầm cố tài sản, bảo lãnh. Những biện pháp này giúp đảm bảo bên vay thực hiện đúng nghĩa vụ trả nợ, giảm rủi ro cho bên cho vay.

Kết luận

• Hợp đồng vay tài sản là công cụ pháp lý quan trọng trong lưu thông vốn và phát triển kinh tế, nhưng tranh chấp liên quan ngày càng gia tăng, đặc biệt tại các đô thị như Thái Nguyên.
• Thực tiễn giải quyết tranh chấp tại TAND thành phố Thái Nguyên trong 5 năm qua cho thấy nhiều khó khăn do bất cập pháp luật và hợp đồng không rõ ràng.
• Luận văn đã phân tích kỹ lưỡng cơ sở lý luận, thực trạng và đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực xét xử và tuyên truyền pháp luật.
• Các giải pháp đề xuất hướng tới mục tiêu nâng cao tỷ lệ hòa giải thành, giảm thiểu tranh chấp và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia hợp đồng vay tài sản.
• Đề nghị các cơ quan chức năng, Tòa án và các chủ thể liên quan phối hợp triển khai các kiến nghị trong thời gian tới để góp phần ổn định xã hội và phát triển kinh tế bền vững.

Quý độc giả và các chuyên gia pháp lý được khuyến khích tham khảo luận văn để hiểu sâu hơn về thực tiễn và pháp luật hợp đồng vay tài sản, từ đó áp dụng hiệu quả trong công tác và nghiên cứu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HỢP ĐỒNG VAY TÀI SẢN 1. Khái niệm chung về hợp đồng vay tài sản 1. Định nghĩa hợp đồng vay tài sản Trong nền kinh tế thị trường, mọi hoạt động đều được tiền tệ hoá. Do vậy, mỗi chủ thể phải có một nguồn vốn nhằm thoả mãn nhu cầu của mình và tự chủ trong việc sử dụng nguồn vốn đó.

Tuy nhiên, không phải lúc nào nhu cầu về vốn cũng được đáp ứng đầy đủ. Sự không ăn khớp giữa nguồn vốn và sử dụng vốn của mỗi chủ thể trong xã hội dẫn đến tình trạng thừa hoặc thiếu vốn. Vấn đề đặt ra lúc này là nhu cầu giao lưu vốn xuất hiện. Hợp đồng vay tài sản ra đời để giải quyết nhu cầu này.

Nhà nước đã tạo điều kiện cho nhân dân vay vốn của ngân hàng với mức lãi suất phù hợp, các hộ nông dân nghèo có thể phát triển được sản xuất kinh doanh. Mặt khác, nhân dân vay, mượn tài sản của nhau để tiêu dùng cho những việc cần thiết trong gia đình hoặc để kinh doanh là việc làm phổ biến và có ý nghĩa cần được Nhà nước khuyến khích. Tài sản là vấn đề trung tâm, cốt lõi của mối quan hệ xã hội nói chung và quan hệ pháp luật nói riêng. Trong khoa học pháp lý hiện đại, có nhiều cách tiếp cận về tài sản.

Theo quy định của Cộng Hoà Pháp, “Tất cả tài sản là động sản hoặc bất động sản”. Từ quy định này có thể nhận thấy, pháp luật của Cộng hoà Pháp không đưa ra một định nghĩa cụ thể về tài sản mà tiếp cận thuật ngữ này gián tiếp thông qua hai “tiểu khái niệm” là “động sản” và “bất động sản”. Nội hàm của khái niệm “tài sản” trong pháp luật của Cộng hoà Pháp xoay quanh hai khái niệm: “động sản” và “bất động sản”. Trong pháp luật Việt Nam, Điều 163 BLDS năm 2005 quy định: “Tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản”.

Đến BLDS năm 2015, quy định về tài sản có chút ít thay đổi theo đó: “Tài sản là vật, tiền, giấy tờ có 6 luan an giá và quyền tài sản”. Đây không phải là một định nghĩa hoàn chỉnh về tài sản, nhà làm luật đang cố gắng liệt kê tất cả các dạng tồn tại của tài sản trong đời sống xã hội. Việc liệt kê các dạng tồn tại của tài sản này có thể dẫn đến tình trạng bỏ sót một số tài sản đang hiện hữu trong thực tiễn cuộc sống, đồng thời không chỉ rõ được các đặc tính pháp lý cơ bản để nhận diện tài sản. Nghiên cứu quy định về tài sản trong Chương VII, BLDS năm 2015.Có thể nhận thấy, mặc dù Điều 105 có nhắc đến tiền và giấy tờ có giá với tính chất là một loại tài sản luật định tuy nhiên cả Chương VII hoàn toàn không có quy định giải nghĩa hai loại tài sản này.

Việc nhà lập pháp ghi nhận “quyền tài sản” duy nhất ở một điều luật (Điều 115) trong BLDS năm 2015 và chỉ đưa ra được một tiêu chí nhận diện quyền tài sản – “phải trị giá được bằng tiền” là chưa làm rõ được nội hàm khái niệm quyền tài sản. Khi đối chiếu vào điều 107 BLDS năm 2015 không thể xác định được quyền tài sản là động sản hay bất động sản. Theo quy định tài Điều 105 BLDS năm 2015, tài sản có thể là vật, tiền, giấy tờ có giá hoặc quyền tài sản. Vật với tư cách là tài sản được hiểu là đối tượng của thế giới vật chất theo nghĩa rộng bao gồm cả động vật, thực vật, và tồn tại ở mọi trạng thái (rắn, lỏng, khí).

Tuy nhiên, để được coi là tài sản thì vật cũng phải thỏa mãn được những đặc điểm của tài sản đã nêu ở trên. Ví dụ: nước trong một dòng sông, không khí ngoài khí quyển không thể nằm trong sự kiểm soát, chi phối của con người, do đó mặc dù cũng được coi là đối tượng tồn tại trong thế giới vật chất nhưng chúng không được xem xét với tư cách là tài sản. Khi nước được đóng vào chai, không khí được nén vào bình, con người có thể thực hiện việc kiểm soát, chi phối chúng, khi đó nước và không khí lại được coi là tài sản (tồn tại dưới dạng vật). 7 luan an Tài sản là tiền.

Tiền có chức năng trao đổi ngang giá với những loại tài sản khác. Tiền do Ngân hàng Nhà nước độc quyền phát hành và được hiểu là Việt Nam đồng. Giá trị của tiền được thể hiện ở mệnh giá trên chính đồng tiền đó. Tiền giữ chủ quyền quốc gia, có giá trị sử dụng ổn định và được sử dụng rộng rãi trên phạm vi lãnh thổ Việt Nam.

Bên cạnh chức năng trao đổi, tiền còn có chức năng dự trữ và thanh toán trên thị trường. Bên cạnh những đồng tiền Việt Nam thì những ngoại tệ như USD, bảng Anh… cũng là tài sản tại dưới dạng tiền, tuy nhiên chúng thuộc nhóm tài sản hạn chế lưu thông. Tài sản là giấy tờ có giá. Giấy tờ có giá được hiểu là những giấy tờ trị giá được thành tiền và có thể chuyển giao được trong giao dịch dân sự.

BLDS 2015 không có quy phạm pháp luật quy định về giấy tờ có giá mà quy định về loại tài sản này nằm Nghị định số 11/2012/NĐ-CP ngày 22/02/2012 sửa đổi, bổ sung Nghị định số 163/2006/NĐ-CP ngày 29/12/2006 của Chính phủ về giao dịch bảo đảm, Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 2010, Luật các công cụ chuyển nhượng năm 2005, Luật Chứng khoán năm 2006 (sửa đổi, bổ sung năm 2010)… Theo đó có các loại giấy tờ có giá bao gồm: cổ phiếu, trái phiếu, hối phiếu, kì phiếu, chứng chỉ tiền gửi, séc, chứng chỉ ký quỹ… Tài sản dưới dạng quyền tài sản. Quyền tài sản được quy định cụ thể tại Điều 115 BLDS năm 2015. Theo đó quyền tài sản được hiểu là quyền có thể trị giá được thành tiền, và chuyển giao được trong giao dịch dân sự. Quyền tài sản bao gồm quyền đối với đối tượng quyền sở hữu trí tuệ, quyền sử dụng đất, hoặc một số quyền tài sản khác như: quyền đòi nợ, quyền yêu cầu chi trả khoản tiền bảo hiểm phát sinh từ hợp đồng bảo hiểm.

Căn cứ vào cách thức thực hiện quyền của chủ thể, quyền tài sản trong Bộ luật Dân sự năm 2015 có thể được chia làm hai nhóm, quyền đối vật và quyền đối nhân. Trong quan niệm của người La-tinh, khối tài sản có của một người được tạo thành từ hai loại quyền: Quyền đối vật – tức là các quyền được thực hiện trên các vật cụ 8 luan an thể và xác định; quyền đối nhân – bao gồm các quyền tương ứng với các nghĩa vụ tài sản mà người khác phải thực hiện vì lợi ích của người có quyền. Hiểu một cách khái quát, quyền đối vật là quyền của chủ thể được thực hiện các hành vi trực tiếp trên những vật cụ thể mà không cần sự cho phép hay hợp tác của các chủ thể khác. Các quyền tài sản thể hiện dưới dạng quyền đối vật trong Bộ luật Dân sự năm 2015 có thể kể đến là quyền sở hữu, quyền hưởng dụng, quyền bề mặt, quyền đối với bất động sản liền kề; quyền của bên bảo đảm đối với tài sản bảo đảm… Đối lập với quyền đối vật là quyền đối nhân.

Quyền đối nhân được thiết lập trong mối quan hệ giữa hai người, hai chủ thể của quan hệ pháp luật. Có thể hiểu, quyền đối nhân là quyền cho phép một người yêu cầu một người khác đáp ứng đòi hỏi của mình nhằm thoả mãn một nhu cầu gắn liền với một lợi ích vật chất của mình. Mối quan hệ giữa hai người này còn gọi là quan hệ nghĩa vụ. Bản chất quyền đối nhân là quyền của chủ thể (chủ thể quyền) được yêu cầu một chủ thể khác (chủ thể có nghĩa vụ) phải thực hiện một hành vi nhất định, nói cách khác quyền của chủ thể quyền trong quan hệ nghĩa vụ chỉ được thỏa mãn thông qua hành vi thực hiện nghĩa vụ của chủ thể có nghĩa vụ.

Tiêu biểu cho các quyền tài sản dưới dạng quyền đối nhân theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015 gồm quyền đòi nợ, quyền yêu cầu cấp dưỡng, quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại do tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm… Từ điển Tiếng Việt giải nghĩa “vay” được hiểu là “nhận tiền hay vật gì của người khác để chi dùng trước với điều kiện sẽ trả tương đương hoặc có thêm phần lãi”. Như vậy, dưới góc độ là quan hệ xã hội, quan hệ vay tài sản phải có ít nhất hai chủ thể tham gia, được xác lập trên cơ sở thỏa thuận giữa các bên, đối tượng của quan hệ là tiền hoặc vật bất kỳ. Về phương diện chủ quan, hợp đồng vay tài sản là một giao dịch dân sự mà trong đó các bên tự 9 luan an trao đổi ý chí với nhau nhằm đi đến sự thỏa thuận để cùng nhau làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ dân sự nhất định. Ngay từ thời La Mã cổ đại, hợp đồng vay tài sản đã trở thành một trong những hợp đồng thông dụng nhất của pháp luật về hợp đồng.

Luật của Justinian còn quy định: "Các bên trong hợp đồng vay tài sản cũng không được thỏa thuận về lãi suất theo kiểu lãi mẹ đẻ lãi con". Dưới chế độ cũ ở miền Nam Việt Nam, trong Bộ Dân luật Sài Gòn 1972, tại chương V: nói về khế ước vay mượn, Điều 1156 quy định: " Có hai loại khế ước vay mượn: 1. Vay mượn vật không bị tiêu thất vì sự hành dụng: đó là khế ước mượn dùng; 2. Vay mượn vật nếu đã dùng sẽ không còn nữa: đó là khế ước vay nợ " Tại Điều 1173, khế ước vay nợ được định nghĩa như sau: "Khế ước vay nợ là khế ước trong đó, một bên đương sự giao cho bên kia một số đồ vật sẽ bị tiêu thất do sự tiêu thụ, người vay khi tới hạn sẽ phải hoàn trả lại đúng số lượng, cùng loại, cùng hạng như đồ vật đã vay, mặc dầu đồ vật ấy có tăng giá hay sụt giá".

Trước đây, BLDS năm 2005 định nghĩa hợp đồng vay: “Hợp đồng vay tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên theo đó, bên cho vay giao tài sản cho bên vay; khi đến hạn trả, bên cho vay phải hoàn trả cho bên vay vật cùng loại theo đúng số lượng, đúng chất lượng và chỉ phải trả lãi nếu có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định”.