LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Đất đai là tài nguyên quý báu, có tầm quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia. Việt Nam đã có chế định pháp luật về vấn đề đất đai này. Về nguyên tắc thì đất đai thuộc sở hữu của toàn dân, nhƣng pháp luật Việt Nam cũng đặt ra quy định cho ngƣời sử dụng đất những quyền năng nhất định nhƣ: Khai thác, sử dụng, quản lý đất đai.
Chính bởi những đặc quyền nhất định đƣợc Nhà Nƣớc cho phép trong việc khai thác, quản lý và sử dụng đất mà tranh chấp đất đai nói chung và tranh chấp đất ở nói riêng diễn ra trong đời sống xã hội ngày càng nhiều, đặc biệt là đối với đất ở nông thôn - loại đất có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với ngƣời nông dân. Đất đai đƣợc xem là hàng hóa đặc biệt có giá trị lớn, điêu này dẫn đến khả năng tranh chấp đất đai ngày càng cao và diễn biến ngày càng phức tạp. Mảnh đất với họ chính là nơi ăn, chốn ở, là nơi gắn kết gia đình, cội nguồn, dòng tộc… hơn thế, đó chính là tài sản có giá trị lớn cả về vật chất lẫn tinh thần. Nếu nhƣ việc tranh chấp này không đƣợc giải quyết nhanh chóng và kịp thời thì sẽ ảnh hƣởng đến chất lƣợng cuộc sống của con ngƣời, mất cân bằng xã hội, xã hội mất trật tự.
Thậm chí, tranh chấp đất ở nói chung và tại nông thôn nói riêng đang có nguy cơ làm băng hoại những giá trị đạo đức cao đẹp của truyền thống gia đình; làm giảm niềm tin của nhân dân đối với Nhà nƣớc. Do đó, vấn đề tranh chấp đất đai và pháp luật về giải quyết tranh chấp đất đai cần đƣợc nghiên cứu kỹ lƣỡng, đối chiếu quy định pháp luật với tình hình thực tế để nhanh chóng điều chỉnh những tồn tại, thiếu xót ở thực tại. Trên thực tế thời gian qua, hoạt động giải quyết tranh chấp về đất ở nông thôn phần lớn đƣợc giải quyết bởi hệ thống TAND, cơ bản đã bảo vệ đƣợc quyền và lợi ích hợp pháp của ngƣời bị thiệt hại; những mâu thuẫn, bất đồng 1 cũng đã cơ bản đƣợc giải quyết ổn thỏa. Tuy nhiên, một lƣợng không nhỏ các tranh chấp đất ở nông thôn vẫn chƣa đƣợc giải quyết dứt điểm, gây tồn đọng ở các Tòa địa phƣơng, thậm chí ở nhiều cấp khác nhau.
Nguyên nhân của sự tồn đọng bắt nguồn từ hệ thống pháp luật chƣa cụ thể, đầy đủ, toàn diện và chƣa thực sự phù hợp; năng lực cán bộ ở các địa phƣơng còn hạn chế; thêm vào đó là nguồn gốc đất ở quá phức tạp. Tại Việt Nam, tùy thuộc vào khu vực (đất đô thị hay đất nông thôn) và loại hình tƣơng ứng sẽ chịu sự quản lý bởi các quy định riêng của pháp luật. Pháp luật Việt Nam điều chỉnh các quan hệ tranh chấp đất đai bao gồm cả pháp luật nội dung, pháp luật tố tụng, pháp luật chuyên ngành… Dù đã có nhiều công trình nghiên cứu, luận văn Thạc sĩ, Tiến sĩ nghiên cứu và trình bày về vấn đề này; tuy nhiên, cụ thể những hoạt động liên quan đến giải quyết tranh chấp đất đai tại nông thôn lại chƣa thực sự đƣợc quan tâm đúng mực nên chƣa có nhiều những tài liệu, công trình nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến đề tài này. Xuất phát từ thực tiễn đó, học viên lựa chọn đề tài “Giải quyết tranh chấp về đất ở tại nông thôn theo Pháp luật Việt Nam hiện nay” để thực hiện luận văn thạc sỹ luật kinh tế nhằm mục đích nghiên cứu những quy định pháp luật tố tụng giải quyết tranh chấp về đất ở tại nông thôn để có tính mới và bám sát, gắn liền với thực tiễn định hƣớng phát triển nông nghiệp - nông thôn và ổn định trật tự xã hội, đảm bảo an ninh kinh tế cho ngƣời nông dân của đất nƣớc.
Việc nghiên cứu đề tài này nhằm làm rõ thực trạng thực hiện pháp luật, tìm ra những nguyên nhân dẫn đến những khó khăn, vƣớng mắc trong quá trình giải quyết những tranh chấp đất đai ở nông thôn. Từ đó, tác giả đƣa ra một số định hƣớng và giải pháp nhằm hoàn thiện quy và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về đất đai. Mục tiêu nghiên cứu 2. Mục tiêu nghiên cứu tổng quát Nghiên cứu vấn đề nhằm làm sáng tỏ về mặt lý luận, cơ sở pháp lý và thực trạng của các quy định pháp luật hiện hành về giải quyết tranh chấp đất ở tại khu vực nông thôn.
Thông qua đó, đề ra định hƣớng và giải pháp khắc phục những bất cập hạn chế va hoàn thiện quy định pháo luật về vấn đề này. Mục tiêu cụ thể Trên cơ sở mục tiêu nghiên cứu tổng, luận văn đặt ra những mục tiêu nghiên cứu cụ thể sau: - Tìm hiểu, phân tích các khái niệm cơ bản liên quan đến đất ở nông thôn, những tranh chấp phát sinh liên quan đến đất ở và giải quyết tranh chấp phát sinh liên quan đến đất ở tại nông thôn; - Nghiên cứu quá trình hình thành, phát triển các quy định pháp luật về giải quyết tranh chấp đất ở tại nông thôn; - Nghiên cứu pháp luật hiện hành về giải quyết tranh chấp đất ở tại nông thôn; - Nghiên cứu thực tiễn giải quyết các tranh chấp liên quan đến đất ở tại nông thôn thông qua các vụ việc đƣợc giải quyết tại cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền; - Từ góc độ thực tiễn áp dụng pháp luật để giải quyết các tranh chấp phát sinh, chỉ ra những hạn chế của pháp luật hiện hành, những vƣớng mắc, khó khăn phát sinh trên thực tế trong quá trình giải quyết tranh chấp và lấy đó làm cơ sở đƣa ra những kiến nghị nhằm giải quyết các vấn đề còn bất cập, tồn đọng; cải thiện hệ thống pháp luật giải quyết tranh chấp về đất ở tại nông thôn để phù hợp với thực tiễn xã hội. Tình hình nghiên cứu đề tài Nghiên cứu vấn đề về đất đai nói chung và giải quyết tranh chấp đất đai ở Việt Nam đã có nhiều tác giả là cử nhân luật, thạc sỹ, tiến sỹ luật học với 3 những công trình nghiên cứu bổ ích và có giá trị… song, lại đề cập khá cụ thể nhƣ: Luận văn Thạc sĩ của tác giả Nguyễn Thị Thanh Hải: “Giải quyết tranh chấp đất đai ở quận Hải Châu, Đà Nẵng”; giải quyết tranh chấp đất đai bằng tòa án, hòa giải trong tranh chấp đất đai…Có rất ít các công trình nghiên cứu về giải quyết tranh chấp đất ở nói chung và đặc biệt là tranh chấp đất ở tại khu vực nông thôn nói riêng. Những tài liệu nếu có, nhìn chung, chỉ đề cập đến những vấn đề riêng lẻ mà chƣa có sự khái quát chung nhất và cái nhìn toàn diện về hệ thống, quy trình giải quyết tranh chấp đất ở tại nông thôn.
Dù vắng bóng những công trình nghiên cứu về tranh chấp đất ở và giải quyết tranh chấp đất ở nông thôn, song có nhiều công trình nghiên cứu, nhiều bài viết của các nhà khoa học, các chuyên gia trong lĩnh vực đất đai và trong ngành Tòa án đề cập đến vấn đề tranh chấp QSDĐ và giải quyết tranh chấp QSDĐ ở cả khía cạnh lí luận và thực tiễn. Cụ thể: “Tranh chấp đất đai và giải quyết tranh chấp đất đai bằng tòa án ở nước ta”, Luận án tiến sỹ luật học của Mai Thị Tú Oanh (năm 2013); “Áp dụng pháp luật trong giải quyết tranh chấp đất đai tại tòa án nhân dân qua thực tiễn của tòa án nhân dân tối cao”, Luận văn thạc sỹ luật học của Nguyễn Thị Hồng Minh, Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội (2014); “Giải quyết tranh chấp đất đai từ thực tiễn Tòa án nhân dân quận Hải Châu, thành phố Đà Nẵng”, Luận văn thạc sỹ luật học của Nguyễn Thị Hải Thanh (2016), Học viện Khoa học xã hội; “Giải quyết tranh chấp hợp đồng chuyển nhượng QSDĐ từ thực tiễn xét xử Tòa án nhân dân tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu”, Luận văn thạc sỹ luật học của Nguyễn Văn Rõ (2017), Học viện Khoa học xã hội; sách chuyên khảo “Pháp luật dân sự và thực tiễn xét xử” của tác giả Tƣởng Duy Lƣợng, do Nxb. Chính trị quốc gia tái bản có sửa chữa, bổ sung năm 2019; Chuyên đề dân sự “Một số vấn đề khi giải quyết vụ án dân sự về tranh chấp QSDĐ” của Thẩm phán Nguyễn Kỳ Việt - TAND tỉnh Sơn La (2019); “Pháp luật về giải quyết khiếu nại trong lĩnh 4 vực đất đai từ thực tiễn Thị xã Mỹ Hào, Tỉnh Hưng Yên”, Luận văn thạc sĩ luật học của Nguyễn Ngọc Dũng, Trƣờng Đại học Mở Hà Nội (2020); “Pháp luật giải quyết tranh chấp về chia thừa kế QSDĐ và tài sản gắn liền với đất từ thực tiễn tại Tòa án nhân dân Tỉnh Hưng Yên”, Luận văn thạc sĩ luật học của Nguyễn Đăng Khuê, Trƣờng Đại học Mở Hà Nội (2020); “Pháp luật về hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai và thực tiễn thi hành”, Luận văn thạc sĩ luật học của Lại Nhật Quang, Trƣờng Đại học Luật Hà Nội (2020); “Pháp luật giải quyết tranh chấp về đất đai tại Toà án nhân dân tỉnh Thái Bình”, Luận văn thạc sĩ luật học của Nguyễn Thị Quỳnh, Trƣờng Đại học Luật Hà Nội (2020; Bài viết “Một số vấn đề về giải quyết tranh chấp đất đai bằng Tòa án qua thực tiễn tại tỉnh Sơn La” của TS Vũ Quang - Viện Kinh tế & Quản lý, Đại học Bách khoa Hà Nội (2021) đăng trên website của Tạp chí Công thƣơng. Các công trình nghiên cứu nêu trên đƣợc các tác giả tiếp cận, nghiên cứu, nhận định và đánh giá dƣới nhiều khía cạnh và ở những mức độ khác nhau về những nội dung có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến pháp luật về tranh chấp QSDĐ và hoạt động giải quyết tranh chấp QSDĐ.
Đây là những tƣ liệu quý giúp tác giả nhận diện một cách sâu sắc những tiền đề lý luận về giải quyết tranh chấp đất đai và các những vấn đề mang tính nguyên tắc chung, về đƣờng lối, định hƣớng giải quyết tranh chấp đất đai nói chung trong quá trình việc nghiên cứu đề tài của mình; đồng thời, giúp tác giả giải mã đƣợc những yếu tố đặc thù trong giải quyết tranh chấp đất ở nông thôn.