CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1.1 Các công trình nghiên cứu về tranh chấp về bảo hiểm xã hội 1. Các công trình nghiên cứu trong nước Để xác định những vấn đề lý luận về tranh chấp, giải quyết tranh chấp về BHXH, việc phân tích các nội dung cơ bản về quan hệ BHXH như khái niệm, chủ thể, đặc điểm, nội dung của BHXH… là vô cùng quan trọng bởi tranh chấp về BHXH là những tranh chấp phát sinh từ quan hệ BHXH. Từ trước đến nay, ở Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu về ASXH nói chung và một số công trình nghiên cứu độc lập về BHXH.
Một số vấn đề lý luận về tranh chấp, giải quyết tranh chấp về BHXH như khái niệm, đặc điểm của tranh chấp, nguyên tắc, cơ chế giải quyết tranh chấp cũng đã được đề cập trong một vài công trình khoa học. Cụ thể như sau: ⮚ Giáo trình Một trong số công trình nghiên cứu tiêu biểu về lý luận tranh chấp và giải quyết tranh chấp về BHXH và được đưa vào làm tài liệu nghiên cứu, giảng dạy chính thống là Giáo trình “Luật an sinh xã hội” của Trường Đại học Luật Hà Nội do TS. Nguyễn Thị Kim Phụng làm chủ biên, xuất bản năm 2012. Trong đó, chương III của Giáo trình đã phân tích những vấn đề lý luận về BHXH như khái niệm, chủ thể, đặc điểm, bản chất, chức năng, nguyên tắc của BHXH.
Tại chương VII của giáo trình đã đưa ra khái niệm tranh chấp về BHXH “là tranh chấp trong việc thực hiện các chế độ bảo hiểm xã hội do nhà nước quy định. Các tranh chấp bảo hiểm xã hội có thể nảy sinh khi một trong các bên hoặc cả hai bên trong quan hệ bảo hiểm xã hội xung đột với nhau về quyền lợi BHXH”2. Bên cạnh đó, giáo trình còn đưa ra những nhận định về bản chất, đặc điểm của loại tranh chấp này đồng thời phân tích khái niệm cơ chế giải quyết tranh chấp về ASXH nói chung, bao gồm cơ chế thỏa thuận, cơ chế khiếu nại, cơ chế khởi kiện và dự báo các xu hướng phát triển cơ chế giải quyết tranh chấp ASXH trong tương lai. 2 Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình “Luật An sinh xã hội”, NXB Công an nhân dân, 2020, tr.362 13 Giáo trình “Pháp luật an sinh xã hội” (2019)do PGS.
Lê Thị Hoài Thu làm chủ biên đã nêu khái niệm, đặc điểm của tranh chấp ASXH, phân loại tranh chấp ASXH và phân tích sự ảnh hưởng của tranh chấp ASXH. Về giải quyết tranh chấp ASXH, giáo trình đưa ra các nguyên tắc giải quyết, thẩm quyền, trình tự, thủ tục giải quyết tranh chấp ASXH. Giáo trình đã xác định rõ chủ thể giải quyết tranh chấp bảo hiểm xã hội trong từng trường hợp: một trong số các bên khiếu nại về BHXH, tranh chấp giữa NLĐ với NSDLĐ về BHXH và tranh chấp giữa NLĐ, NSDLĐ với cơ quan bảo hiểm và ngược lại về BHXH. ⮚ Sách chuyên khảo, tham khảo Cuốn sách Pháp luật an sinh xã hội, Những vấn đề lý luận và thực tiễn của tác giả Nguyễn Hiền Phương xuất bản năm là một công trình tiêu biểu nghiên cứu những vấn đề lý luận về an sinh xã hội, trong đó nội dung về BHXH được tác giả phân tích chuyên sâu.
Từ những nội dung đó, cuốn sách đã khái quát được khái niệm, chủ thể, đặc điểm, nội dung của quan hệ BHXH. Cuốn “Bình luận khoa học những nội dung cơ bản của Luật bảo hiểm xã hội” của tác giả Nguyễn Hiền Phương xuất bản năm 2016 đã bình luận đánh giá những quy định của Luật BHXH trong đó những quy định tại Chương I quy định đối tượng điều chỉnh, quyền và nghĩa vụ của các chủ thể, tại Chương VIII Luật BHXH 2014 quy định về khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm BHXH. Tác giả bình luận các quy định dựa trên những khía cạnh như: sự phù hợp, tính khả thi của các quy định. Sách “Đổi mới và phát triển bảo hiểm xã hội ở Việt Nam” của tác giả Dương Văn Thắng xuất bản năm 2015, trong đó khái lược quá trình hình thành và phát triển BHXH của nước ta.
Cuốn sách này có thể xem như nguồn tư liệu quý giá mà các nhà nghiên cứu có thể tham khảo, tiếp thu và sử dụng trong nghiên cứu BHXH theo pháp luật Việt Nam đảm bảo bao quát toàn diện cả về chiều dài lịch sử và chiều rộng của các khía cạnh liên quan tới BHXH. Cuốn sách đã đưa ra các quan điểm về BHXH qua các thời kì, từ những quan điểm đó có thể lý giải được đặc điểm của tranh chấp về BHXH. ⮚ Đề tài khoa học Tài liệu của Bộ lao động, thương binh và xã hội (công bố tháng 5/2023) “Tổng quan kinh nghiệm quốc tế về bảo hiểm xã hội của một số quốc gia trên thế giới” phục 14 vụ việc sửa đổi, bổ sung Luật BHXH. Tài liệu cung cấp kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới về xây dựng BHXH đa tầng, mô hình của tổ chức thực hiện BHXH, các chế độ hưu trí, quy định về thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm trong lĩnh vực BHXH như Trung Quốc, Nhật Bản, Canada, Hàn Quốc… Qua đó, đối với mỗi nhóm nội dung, các tác giả đưa ra các bài học rút ra trong quá trình hoàn thiện pháp luật về BHXH phù hợp với điều kiện của Việt Nam.
Đề án “Xử lý vi phạm trong lĩnh vực bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp - Thực trạng và giải pháp” do TS. Nguyễn Chí Công – TAND tối cao làm chủ nhiệm, nghiệm thu năm 2019. tác giả phân tích khái niệm xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực BHXH, BHYT, BHTN và phân biệt vi phạm hành chính và tội phạm trong lĩnh vực BHXH,BHYT, BHTN. Từ những phân tích đó, các nhà nghiên cứu có thể nhận biết sự khác biệt giữa tranh chấp về BHXH với vi phạm hành chính trong lĩnh vực BHXH, BHYT, BHTN.
⮚ Bài viết tạp chí Bài viết “Luận bàn về mô hình thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội”, tác giả Mạc Văn Tiến, đăng trên Tạp chí bảo hiểm xã hội tháng 12 số 01/2018. Trong bài viết, tác giả luận giải do điều kiện kinh tế - xã hội và chính trị của mỗi nước khác nhau nên hệ thống BHXH của các nước xây dựng khác nhau và vì vậy không có mô hình tổ chức và thực hiện BHXH chung cho tất cả các nước. Trên thế giới có nhiều mô hình thực hiện BHXH như: mô hình BHXH nhà nước thuần túy; mô hình BHXH quốc gia và BHXH ngành, mô hình BHXH kết hợp giữa bắt buộc và tự nguyện, từ đó tác giả đi phân tích ưu và nhược của từng mô hình. Từ những mô hình BHXH khác nhau, mỗi quốc gia sẽ có cơ chế giải quyết tranh chấp về BHXH khác nhau.
Bài viết: “Quyền được hưởng an sinh xã hội trong luật nhân quyền quốc tế và những vấn đề đặt ra với Việt Nam”, tác giả PGS. Vũ Công Giao, Tạp chí nghiên cứu lập pháp số 1(353) tháng 1/2018 đã bình luận về quyền được hưởng ASXH là một trong những quyền kinh tế, xã hội cơ bản của con người và đã được ghi nhận trong Tuyên ngôn toàn thế giới về Nhân quyền năm 1948 và một số văn kiện quốc tế quan trọng khác, ở Việt Nam đã ghi nhận trong Hiến Pháp 2013, nội dung quyền bảo đảm ASXH nói chung và BHXH nói riêng là quyền của con người. Đây cũng chính là nguyên 15 nhân vì sao phải giải quyết tranh chấp về BHXH và là căn cứ để các quốc gia cần phải quy định về cơ chế giải quyết tranh chấp BHXH trong pháp luật thực định. ⮚ Luận án Luận án “Tài phán Lao động theo quy định của pháp luật Việt Nam” của tác giả Lưu Bình Nhưỡng, Đại học Luật Hà Nội, năm 2001 không bàn sâu về khái niệm tranh chấp về BHXH nhưng Luận án đã nêu và phân tích sâu sắc khái niệm về "tài phán lao động" như là phương thức giải quyết TCLĐ (một số tranh chấp về BHXH giải quyết theo thủ tục giải quyết TCLĐ).
Từ đó, đưa ra cách hiểu giải quyết TCLĐ như một hoạt động nhằm phân định tính hợp pháp, đúng đắn trong hành vi của các bên tranh chấp nhằm bảo vệ quyền và lợi ích của các bên tranh chấp, của nhà nước và xã hội. Luận án tiến sĩ “Hoàn thiện pháp luật bảo hiểm xã hội ở Việt Nam lý luận và thực tiễn” của tác giả Nguyễn Huy Ban bảo vệ tại Trường Đại học Quốc gia năm 1996 là công trình nghiên cứu toàn diện về BHXH ở Việt Nam từ khi Luật BHXH chưa ra đời. Trong đó, tác giả đưa ra khái niệm, bản chất pháp lý của bảo hiểm xã hội. Tác giả xác định quan hệ BHXH gồm hai nhóm quan hệ: (1) Quan hệ trong việc tạo lập quỹ BHXH có chủ thể gồm NLĐ, NSDLĐ và Nhà nước, (2) Quan hệ trong việc thực hiện BHXH có chủ thể gồm cơ quan thực hiện BHXH và người hưởng BHXH.
Đây cũng là quan niệm khá thống nhất về chủ thể của quan hệ bảo hiểm xã hội ở Việt Nam hiện nay. Luận án “Cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc hoàn thiện pháp luật an sinh xã hội ở Việt Nam” của tác giả Nguyễn Hiền Phương (2008), Do tiếp cận từ góc độ khá rộng, những vấn đề lý luận về BHXH như định nghĩa, đặc điểm, cũng được trình bày ở mức cơ bản, khái quát trong tổng thể lý luận về ASXH. Qua những phân tích của Luận án, chủ thể, nội dung, đặc điểm, nguyên tắc của BHXH được làm rõ, từ đó các nhà nghiên cứu có thể xác định được những nội dung lý luận của tranh chấp về BHXH. ⮚ Đề tài khoa học Để phục vụ cho hoạt động xây dựng pháp luật của Quốc hội, tháng 10/2014, Văn phòng Quốc hội thực hiện Báo cáo tổng hợp nghiên cứu “Kinh nghiệm của một số nước về thanh tra Bảo hiểm xã hội” trong đó, báo cáo được chia thành 2 nội dung: tổng hợp các hành vi không tuân thủ đóng BHXH ở thời điểm nghiên cứu; phân tích hệ thống cơ 16 quan, tổ chức hoạt động về thanh tra BHXH của một số quốc gia trên thế giới như Pháp, Đức, Mỹ, Malaysia, Singapore và Trung Quốc.
Trong khuôn khổ dự án và chương trình tài trợ của Ngân hàng thế giới (World Bank -WB) tại Việt Nam, một trong những vấn đề được tổ chức này rất quan tâm chính là hệ thống ASXH nói chung và hệ thống BHXH của Việt Nam.