CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ GIẢI QUYẾT VIỆC LÀM CHO NGƯỜI LAO ĐỘNG BỊ THU HỒI ĐẤT NÔNG NGHIỆP 1. Tình hình nghiên cứu Trong thời gian qua đã có nhiều công trình nghiên cứu, các chương trình dự án đã đề cập về vấn đề lao động - việc làm, giải quyết việc làm cho lao động nông nghiệp bị thu hồi đất : Thu nhập, đời sống, việc làm của người có đất bị thu hồi để xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, các công trình công cộng phục vụ lợi ích Quốc gia, của tác giả Lê Du Phong làm chủ biên, 2007. Tác giả đã cung cấp nhiều luận cứ khoa học và cơ sở thực tiễn quan trọng cho các nhà nghiên cứu và hoạch định chính sách trong quá trình thực hiện các mục tiêu công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nước. Những phân tích cả lý luận và thực tiễn đều cho thấy tính tất yếu của quá trình thu hồi đất đai để thực hiện mục tiêu CNH - HĐH đất nước cùng những phát sinh trong quá trình này.
Trên cơ sở những phân tích này cần xây dựng các giải pháp then chốt để hạn chế các vấn đề phát sinh bảo đảm quyền lợi của người dân cũng như phục vụ tốt cho lợi ích quốc gia. Nhìn chung, tác giả đã cung cấp được nhiều tư liệu cần thiết cả về lý luận và thực tiễn để luận giải cho các vấn đề liên quan đến quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng đất ở Việt Nam hiện nay. Đào tạo nguồn nhân lực ở các huyện ngoại thành Hà Nội trong quá trình đô thị hoá, 2005.TS Nguyễn Tiệp. Trong cuốn sách này tác giả đã đi vào phân tích về thực trạng nguồn nhân lực ở các huyện ngoại thành Hà Nội, phân tích vai trò của đào tạo nguồn nhân lực; thực trạng đào tạo nguồn nhân lực ở các huyện ngoại thành Hà Nội; từ đó tác giả đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả đào tạo nguồn nhân lực ở các huyện ngoại thành Hà Nội trong quá trình đô thị hoá, phát triển kinh tế của TP Hà Nội: quy hoạch hệ 5 thống giáo dục quốc dân, nâng cao chất lượng giáo viên, sử dụng có hiệu quả nguồn lực cho phát triển giáo dục, đào tạo nghề cho lao động nông thôn.
Đề tài: Xây dựng một số mô hình tạo việc làm đối với lao động bị mất việc làm tại các vùng chuyển đổi mục đích sử dụng đất, 2008 của tác giả Nguyễn Tiệp, trường Đại học Lao động Xã hội cũng là một báo cáo đưa ra nhiều vấn đề nổi cộm trong quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng đất ở nước ta hiện nay. Cũng như các báo cáo khác, thông qua quá trình thống kê, phân tích số liệu từ các cuộc điều tra, tác giả đã chỉ ra những khó khăn trong quá trình giải quyết vấn đề việc làm cho lao động tại các hộ gia đình bị thu hồi đất nông nghiệp như: chuyển đổi nghề nghiệp khó khăn do trình độ thấp, ngoài độ tuổi tuyển dụng của doanh nghiệp, sự ỷ lại của người lao động vào chính sách hỗ trợ của nhà nước; các hỗ trợ của nhà nước chưa thực sự hiệu quả… Ngoài việc phân tích những khó khăn của người dân tại các vùng chuyển đổi mục đích sử dụng đất, tác giả cũng đưa ra và phân tích một số giải pháp tạo việc làm hiệu quả ở một số địa phương hiện nay điển hình như đào tạo nghề, thu hút lao động làm việc tại các KCN/KCX; triển khai các quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, mở rộng mạng lưới đào tạo nghề tại địa phương vùng chuyển đổi mục đích sử dụng đất gắn với GQVL cho người lao động. Báo cáo của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam: Đánh giá thực trạng lao động việc làm ở các khu vực bị thu hồi đất nông nghiệp và hiệu quả của các chính sách hỗ trợ nhóm nông dân mất đất, 2012. Thông qua ba địa bàn được lựa chọn nghiên cứu là Hải Dương, Nam Định và Nghệ An.
Báo cáo đi sâu phân tích các vấn đề về đời sống, việc làm cũng như hiệu quả của các hỗ trợ dành cho nhóm nông dân mất đất. Theo đó, báo cáo chỉ ra những khó khăn là tìm kiếm, chuyển đổi việc làm, thất nghiệp và dư thừa lao động; thiếu hoặc không còn đất nông nghiệp để canh tác. Bên cạnh việc đó, báo cáo chỉ ra các khó khăn của người dân thuộc diện thu hồi đất, phân tích 6 các tác động khác của quá trình thu hồi đất đến điều kiện kinh tế - xã hội của địa phương cũng như những chuyển dịch trong cơ cấu việc làm và thu nhập của các hộ gia đình. Trong đó chiều hướng chuyển dịch chính được chỉ ra là các công việc bấp bênh từ hoạt động làm thuê ngoài.
Tỷ lệ người dân được hưởng lợi từ hoạt động sản xuất của các doanh nghiệp hay các dịch vụ liền kề doanh nghiệp vì thế chỉ chiếm tỷ lệ khá thấp. Khó khăn về việc làm, thu nhập thường trực cộng với sự gia tăng của các loại hình tệ nạn xã hội cùng sự biến đổi, ô nhiễm môi trường làm cho nhiều người dân cảm thấy băn khoăn với các quyết định chuyển đổi mục đích sử dụng đất hiện nay. Một số giải pháp tạo việc làm gắn với giải quyết các vấn đề xã hội tại Hà Nội, tạp chí Lao động - Xã hội của tác giả Nguyễn Tiệp. Tác giả chỉ ra thực trạng các vấn đề xã hội nảy sinh: thất nghiệp, nghèo đói.
Và các giải pháp tạo việc làm cho người lao động nhằm giảm thiểu các vấn đề xã hội nảy sinh. Giải quyết việc làm cho nông dân bị thu hồi đất ở Thành phố Hà Nội, tạp chí Lý luận chính trị và truyền thông - của tác giả Trần Thị Lan, tác giả đề cập đến vấn đề việc làm của nông dân khi thu hồi đất ở Hà Nội còn có những hạn chế: số việc làm tạo ra chưa nhiều, nông dân được làm việc trong các dự án thu hồi đất còn ít. Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra một số quan điểm cần phải quán triệt và các giải pháp trong GQVL cho đối tượng trên. Trung tâm tin học - bộ lao động - thương binh và xã hội có cuộc điều tra nghiên cứu về thực trạng việc làm của hộ nông dân bị thu hồi đất phục vụ phát triển kinh tế - xã hội tại 6 tỉnh : Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Hưng Yên, TP.
Hồ Chí Minh, Bình Dương và Đồng Nai với 54 hộ cho thấy: khó khăn mắc phải là tìm và tạo việc làm mới. Tất cả các công trình nghiên cứu trong nước và nước ngoài kể trên đều đã bao quát những vấn đề về việc làm, GQVL; quan điểm và giải pháp GQVL 7 cho người lao động nhằm nâng cao đời sống về vật chất và tinh thần cho người dân, giảm thiểu các vấn đề xã hội nảy sinh, đặc biệt là tình trạng thất nghiệp hiện nay. Việc thu hồi đất và giải quyết việc làm cho người nông dân sau khi bị thu hồi đất hiện đang là bài toán khó của Chính phủ và các địa phương trong việc bảo đảm phát triển bền vững. Nếu không đánh giá tổng quát, khoa học về sự tác động của thu hồi đất đến việc làm của người nông dân sẽ không tìm ra "cái đích" cho việc ổn định chính trị, kinh tế - xã hội ở nhiều nơi trong cả nước.
Trong quá trình nghiên cứu, các tác giả đã đánh giá thực trạng sự tác động, sự cần thiết cũng như các nhân tố ảnh hưởng của thu hồi đất đến việc làm của người nông dân bị thu hồi đất; trên cơ đó đó đưa ra một số giải pháp và khuyến nghị nhằm đẩy mạnh việc giải quyết việc làm cho người nông dân bị thu hồi đất. Các nghiên cứu trên chưa đưa ra quan niệm chung nhất về việc làm cho nông dân khi thu hồi đất, giải quyết việc làm cho nông dân khi thu hồi đất, đặc biệt chưa chỉ ra nội dung của giải quyết việc làm và các tiêu chí đánh giá kết quả của giải quyết việc làm nói chung và giải quyết việc làm cho nông dân khi thu hồi đất nói riêng. Đối với các nghiên cứu đánh giá về chính sách, phần lớn các nghiên cứu nghiêng về quá trình quản lý và cung cấp các thông tin về thu hồi đất, trong khi đó mảng nghiên cứu, phân tích về chính sách hỗ trợ cho người nông dân khu vực thu hồi đất lại khá hiếm, đặc biệt vấn đề đào tạo nghề, hướng nghiệp - mảng then chốt để giải quyết tình trạng thất nghiệp và thiếu việc làm ở khu vực bị thu hồi đất hiện nay hầu như chưa được phân tích một cách sâu sắc. Những "khoảng trống" từ các báo cáo đã thực hiện cũng như các kinh nghiệm và bài học rút ra từ các báo cáo này sẽ là cơ sở cho việc xây dựng 8 nghiên cứu với quy mô lớn hơn cũng như vận dụng đa phương pháp để thực hiện các điều tra về thực trạng lao động - việc làm của người lao động tại các khu vực bị thu hồi đất nông nghiệp.
Trong đó, nghiên cứu mới cần đạt được các yêu cầu sau: - Nghiên cứu cần mô tả và phân tích các vấn đề về thực trạng lao động - việc làm - GQVL của người dân tại các khu vực chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp. Những thời cơ, thách thức của quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng đất đến đời sống kinh tế - xã hội, lao động - việc làm của các địa phương hiện nay. - Nghiên cứu cần phân tích quá trình thực hiện chuyển đổi đất đai tại các địa phương, các chính sách hỗ trợ cũng như hiệu quả của các chính sách này. - Những nhu cầu, đề xuất của người dân và chính quyền tại các địa phương nhằm nâng cao hiệu quả của chính sách thu hồi đất nói chung và các chính sách hỗ trợ người dân nói riêng để bảo đảm thực hiện đúng đắn mục tiêu của các quyết định về chuyển đổi mục đích sử dụng đất.
Đối với huyện Mỹ Hào là huyện có tốc độ đô thị hóa cao, từ trước đến nay chưa có một nghiên cứu có hệ thống về thực trạng lao động - việc làm vùng chuyển đổi đất nông nghiệp. Vì vậy, vấn đề này vẫn đòi hỏi phải được nhận thức rõ hơn và các giải pháp hữu hiệu để GQVL cho người nông dân.