CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI VÀO NGÀNH DU LỊCH VIỆT NAM 1.1 Tổng quan về đầu tư trực tiếp nước ngoài 1. Khái niệm và đặc điểm Mọi quá trình sản xuất đều cần có hai yếu tố cơ bản là tư liệu sản xuất và sức lao động, thiếu hai yếu tố đó thì sẽ không tạo nên bất cứ quá trình sản xuất nào. Để có được hai yếu tố cơ bản đó, vấn đề đặt ra là cần có vốn đầu tư và thực hiện hoạt động đầu tư. Vốn đó dù có sự khác nhau về quy mô hay cơ cấu, song là cần thiết với mọi quá trình sản xuất, mọi quốc gia, đặc biệt là các quốc gia đang phát triển – những nước mà chưa hoàn thành quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
Vốn đầu tư có thể được huy động trong nước cũng như từ nước ngoài. Trong điều kiện quốc tế hóa đời sống được đẩy mạnh như hiện nay thì nguồn vốn nước ngoài càng trở nên phổ biến và có vai trò không nhỏ đối với sự phát triển kinh tế. Đầu tư trực tiếp nước ngoài là một trong các kênh thu hút vốn Đầu tư nước ngoài của một quốc gia. Trên thế giới có nhiều cách diễn giải khái niệm về FDI, tùy theo góc độ tiếp cận của các nhà kinh tế.
Sau đây là một vài khái niệm về FDI: Theo IMF: FDI nhằm đạt được những lợi ích lâu dài trong một doanh nghiệp hoạt động trên lãnh thổ của một nền kinh tế khác nền kinh tế nước chủ đầu tư, mục đích của chủ đầu tư là giành được quyền quản lý thực sự doanh nghiệp. Theo OECD: Đầu tư trực tiếp được thực hiện nhằm thiết lập mối quan hệ kinh tế lâu dài với một doanh nghiệp, đặc biệt là những khoản đầu tư mang lại khả năng tạo ảnh hưởng đối với việc quản lý doanh nghiệp nói trên bằng cách: (i) Thành lập hoặc mở rộng doanh nghiệp hoặc một chi nhánh thuộc toàn quyền quản lý của chủ đầu tư, (ii) Mua lại toàn bộ doanh nghiệp đã có, (iii) Tham gia vào một doanh nghiệp mới, (iv) Cấp tín dụng dài hạn (>5 năm). Theo Luật Đầu tư năm 2005 tại Việt Nam, khái niệm “đầu tư”, “đầu tư trực tiếp”, “đầu tư nước ngoài”, tuy nhiên vẫn chưa có khái niệm “đầu tư trực tiếp nước ngoài”, tuy nhiên từ các khái niệm trên thì có thể hiểu: “FDI là một hình thức đầu tư quốc tế trong đó chủ đầu tư của một nước đầu tư toàn bộ hay một phần đủ lớn vốn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com TrongHieuKCT 4 đầu tư cho một dự án ở nước khác nhằm giành quyền kiểm soát hoặc tham gia kiểm soát dự án đó”. Đây là loại hình đầu tư chủ yếu có thời hạn dài, vốn đầu tư được di chuyển từ quốc gia này sang quốc gia khác nhằm mục tiêu lợi nhuận.
Nguồn vốn FDI có thể của cá nhân, chính phủ hoặc hỗn hợp – nghĩa là chủ đầu tư phải có yếu tố nước ngoài mà thể hiện là sự khác nhau về quốc tịch, lãnh thổ. Chủ sở hữu vốn trực tiếp tham gia quản lý, điều hành quá trình sử dụng vốn và chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động của mình tùy theo mức độ góp vốn. Việc tiếp nhận FDI không gây gánh nặng nợ nần cho nước chủ nhà, trái lại nước chủ nhà còn có điều kiện như vốn, kĩ thuật,…để phát triển tiềm năng trong nước.2 Các hình thức FDI Theo cách thức xâm nhập Phân theo cách thức xâm nhập thì FDI được chia thành hai hình thức đó là: Đầu tư mới (greenfield investment): Chủ đầu tư sẽ góp vốn với một bên ở nước nhận đầu tư để xây một cơ sở kinh doanh hoặc một doanh nghiệp mới. Hình thức này rất được nước nước nhận đầu tư ưa chuộng vì nó tăng thêm vốn, việc làm và giá trị gia tăng cho nước nhận.
Sáp nhập mua lại qua biên giới (Cross-border Merger & Acquisition): Theo hình thức này thì chủ đầu tư sẽ mua lại hoặc sáp nhập vào một doanh nghiệp đã có sẵn ở nước nhận đầu tư. Theo Luật Cạnh tranh có hiệu lực từ 1/7/2005 thì: “Sáp nhập (merger) doanh nghiệp là việc một hoặc một số doanh nghiệp chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp của mình sang một doanh nghiệp khác, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của doanh nghiệp bị sáp nhập; Mua lại (accquisition) doanh nghiệp là việc một doanh nghiệp mua toàn bộ hoặc một phần tài sản của doanh nghiệp khác đủ để kiểm soát, chi phối toàn bộ hoặc một ngành nghề của doanh nghiệp bị mua lại”. M&A được nhiều chủ đầu tư ưa chuộng hơn so với hình thức đầu tư mới vì chủ đầu tư có thể tiết kiệm được chi phí đầu tư, việc tiếp cận với thị trường mới cũng diễn ra nhanh và dễ dàng hơn. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com TrongHieuKCT 5 Theo quan hệ về ngành nghề, lĩnh vực giữa chủ đầu tư và đối tượng tiếp nhận đầu tư Xét theo tiêu chí này thì FDI được chia thành ba hình thức là: FDI theo chiều dọc: Chủ đầu tư mua lại các kênh phân phối ở nước nhận đầu tư nhằm khai thác nguyên vật liệu và gần gũi với người tiêu dùng hơn.
Do đó, doanh nghiệp đầu tư và doanh nghiệp nhận đầu tư cùng nằm trong một dây chuyền sản xuất và cùng phân phối một sản phẩm. FDI theo chiều ngang: Chủ đầu tư sẽ sản xuất cùng một loại sản phẩm hoặc sản phẩm tương tự như đã sản xuất ở nước mình. Sự khác biệt về sản phẩm chính là chìa khóa quyết định thành công của hình thức FDI này. FDI theo chiều ngang được sử dụng để tận dụng lợi thế độc quyền, đặc biệt khi việc phát triển thị trường trong nước vi phạm luật chống độc quyền.
FDI hỗn hợp: Được áp dụng khi doanh nghiệp chủ đầu tư và doanh nghiệp tiếp nhận đầu tư hoạt động trong các lĩnh vực và các ngành nghề khác nhau. Theo định hướng của nước nhận đầu tư Theo tiêu chí này FDI được chia thành ba hình thức: FDI thay thế nhập khẩu: Hoạt động FDI này sẽ giúp nước nhận đầu tư sản xuất được những sản phẩm mà trước đây nước này phải nhập khẩu. Các yếu tố ảnh hưởng đến hình thức này là dung lượng thị trường, các rào cản thương mại của nước nhận đầu tư và chi phí vận tải. FDI tăng cường xuất khẩu: Với hình thức này, chủ đầu tư không chỉ nhắm đến thị trường của nước nhận đầu tư mà muốn mở rộng ra trên toàn thế giới.
Các yếu tố cần lưu ý là khả năng cung ứng các yếu tố đầu vào với giá rẻ của các nước nhận đầu tư như nguyên vật liệu, bán thành phẩm. FDI theo các định hướng khác của chính phủ: Chính phủ nước nhận đầu tư có thể áp dụng các biện pháp khuyến khích đầu tư để điều chỉnh dòng vốn FDI chảy vào nước mình theo đúng ý đồ của mình. Theo định hướng của chủ đầu tư Theo tiêu chí này thì FDI được chia thành hai hình thức là: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com TrongHieuKCT 6 FDI phát triển: chủ đầu tư có mục đích khai thác các lợi thế về quyền sở hữu của doanh nghiệp ở nước nhận đầu tư. Hình thức này giúp tăng lợi nhuận bằng cách tăng doanh thu do việc mở rộng thị trường ra nước ngoài.
FDI phòng ngự: Chủ đầu tư có mục đích khai thác nguồn lao động giá rẻ để giảm chi phí sản xuất, từ đó tăng lợi nhuận. Theo hình thức pháp lý Việc quyết định hình thức pháp lý của FDI còn phụ thuộc vào luật pháp của các nước khác nhau. Tại Việt Nam có các hình thức pháp lý chủ yếu là: Hợp đồng hợp tác kinh doanh: Đây là hình thức liên kết kinh doanh giữa đối tác trong nước và nhà đầu tư nước ngoài trên cơ sở quy định trách nhiệm và phân chia kết quả kinh doanh cho mỗi bên bằng các văn bản cam kết, trong đó các bên vẫn giữ nguyên tư cách pháp nhân riêng mà không tạo thêm các pháp nhân mới. Doanh nghiệp liên doanh: Đây là một hình thức tổ chức kinh doanh quốc tế của các bên tham gia có quốc tịch khác nhau, trên cơ sở cùng sở hữu về vốn góp, cùng quản lý, cùng phân phối lợi nhuận, cùng chia sẻ rủi ro để tiến hành các hoạt động sản xuất kinh doanh, hoạt động dịch vụ hoặc các hoạt động nghiên cứu bao gồm nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu triển khai theo các điều khoản cam kết trong hợp đồng liên doanh kí kết giữa các bên tham gia phù hợp với các quy định của nước sở tại.
Doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài: Đây là doanh nghiệp do các nhà ĐTNN đầu tư 100% vốn, do đó hoàn toàn thuộc sở hữu của các nhà ĐTNN, chịu sự điều hành, quản lý của các nhà ĐTNN nhưng vẫn là pháp nhân nước sở tại, chịu sự kiểm soát của pháp luật nước sở tại. Ngoài ra, còn có một số hình thức FDI khác như: Hình thức BOT (Xây dựng – Kinh doanh – Chuyển giao), BTO (Xây dựng – Chuyển giao – Kinh doanh), BT (Xây dựng – Chuyển giao), được thành lập khi nước chủ nhà có nhu cầu tiêu dùng sản phẩm nhưng nước chủ nhà lại không có khả năng đáp ứng. Đặc biệt với những nước có cơ sở hạ tầng yếu kém thì hình thức này được ưa chuộng vì họ không có đủ vốn để xây dựng các hệ thống hạ tầng cho nền kinh tế LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Vai trò của hoạt động FDI đối với nước nhận đầu tư FDI là một đặc trưng nổi bật của nền kinh tế thế giới hiện đại, một yếu tố quan trọng thúc đẩy quá trình toàn cầu hóa.
Trên phương diện lý thuyết cũng như thực tiễn, khó có một lợi ích nào không đòi hỏi chi phí. FDI mang lại lợi ích và cả rủi ro cho nước chủ đầu tư và nước tiếp nhận đầu tư. Tuy nhiên trong nghiên cứu này ta chỉ xem xét tác động của FDI tới nước nhận đầu tư – chủ yếu là các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Những lợi thế của FDI Thứ nhất, FDI bổ sung nguồn vốn cho nước chủ nhà phát triển kinh tế mà không làm tăng gánh nặng nợ nần.
Trong giai đoạn đầu phát triển kinh tế, các nước đang phát triển đều bị thiếu vốn đầu tư do tích lũy nội bộ thấp hoặc không có tích lũy. Điều này đã hạn chế đến quy mô đầu tư và đổi mới công nghệ, trang thiết bị kĩ thuật ở các nước này.