Nghiên Cứu Giải Pháp Tạo Việc Làm Bền Vững Cho Lao Động Nông Thôn Tỉnh Thái Nguyên

Luận án tiến sĩ nghiên cứu giải pháp tạo việc làm bền vững cho lao động nông thôn tỉnh Thái Nguyên, góp phần phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

• Tác giả: Triệu Đức Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Đình Thắng
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế Nông Nghiệp
• Đề tài: Giải Pháp Tạo Việc Làm Bền Vững Cho Lao Động Nông Thôn Tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang bìa phụ
• Lời cam đoan
• Ký hiệu chữ viết tắt
• Danh mục bảng biểu
• Danh mục biểu đồ, sơ đồ
• Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
• Mục tiêu nghiên cứu
• Mục tiêu chung
• Mục tiêu cụ thể
• Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Câu hỏi nghiên cứu
• Tổng quan một số công trình nghiên cứu liên quan đến luận án
• Kết cấu luận án
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC LÀM VÀ TẠO VIỆC LÀM BỀN VỮNG CHO LAO ĐỘNG NÔNG THÔN
• 1.1. Một số lý luận về việc làm và việc làm bền vững
• 1.1.1. Một số lý luận về việc làm
• 1.1.2. Một số lý luận về việc làm bền vững
• 1.2. Một số lý luận về tạo việc làm và tạo việc làm bền vững cho lao động nông thôn
• 1.2.1. Một số lý luận về tạo việc làm cho lao động nông thôn
• 1.2.2. Một số lý luận về tạo việc làm bền vững cho lao động nông thôn
• 1.3. Kinh nghiệm tạo việc làm bền vững cho lao động nông thôn của một số nước trên thế giới
• 1.4. Khái quát thực trạng lao động, việc làm ở Việt Nam giai đoạn 2005-2009 và kinh nghiệm tạo việc làm cho lao động nông thôn tại một số địa phương trong nước
• 1.4.1. Khái quát thực trạng lao động, việc làm ở Việt nam giai đoạn 2005-2009
• 1.4.2. Kinh nghiệm tạo việc làm cho lao động nông thôn tại một số địa phương trong nước
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế xã hội của tỉnh Thái Nguyên
• 2.1.1. Vị trí địa lý, địa hình, địa mạo
• 2.1.2. Khí hậu, lượng mưa, thủy văn
• 2.1.3. Nguồn tài nguyên
• 2.1.4. Tình hình phát triển kinh tế xã hội
• 2.1.5. Tình hình dân số và giới tính
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Chọn địa điểm nghiên cứu
• 2.2.2. Chọn mẫu nghiên cứu
• 2.2.3. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.2.4. Phương pháp phân tích
• 2.2.5. Phương pháp so sánh
• 2.2.6. Phương pháp dự báo
• 2.3. Hệ thống các chỉ tiêu nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG TẠO VIỆC LÀM BỀN VỮNG CHO LAO ĐỘNG NÔNG THÔN TỈNH THÁI NGUYÊN
• 3.1. Tình hình lao động và việc làm của lao động nông thôn tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2005-2009
• 3.1.1. Cơ cấu dân số và lao động của tỉnh
• 3.1.2. Chất lượng lao động nông thôn
• 3.1.3. Tình hình thất nghiệp, thiếu việc làm của lao động nông thôn
• 3.1.4. Điều kiện làm việc, thu nhập, mức sống của lao động nông thôn
• 3.2. Tình hình tạo việc làm và xúc tiến việc làm giai đoạn 2005 - 2009
• 3.2.1. Tình hình thực hiện các chương trình tạo việc làm giai đoạn 2005-2009
• 3.2.2. Tình hình đào tạo lao động giai đoạn 2006 -2009
• 3.2.3. Hoạt động bảo trợ xã hội giai đoạn 2006-2009
• 3.2.4. Tình hình xây dựng kế hoạch lao động việc làm và hoạt động giám sát đánh giá giai đoạn 2006-2009
• 3.3. Thực trạng tạo việc làm bền vững cho lao động nông thôn vùng nghiên cứu
• 3.3.1. Yếu tố các quyền tại nơi làm việc
• 3.3.2. Yếu tố ổn định việc làm và thu nhập
• 3.3.3. Yếu tố tạo việc làm và xúc tiến việc làm
• 3.3.4. Yếu tố bảo trợ xã hội
• 3.3.5. Yếu tố đối thoại xã hội
• 3.4. Mức độ bền vững việc làm của lao động nông thôn vùng nghiên cứu
• 3.5. Đánh giá chung về tạo việc làm cho lao động nông thôn vùng nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ CÁC GIẢI PHÁP TẠO VIỆC LÀM BỀN VỮNG CHO LAO ĐỘNG NÔNG THÔN TỈNH THÁI NGUYÊN
• 4.1. Định hướng tạo việc làm bền vững cho lao động nông thôn
• 4.1.1. Phát triển kinh tế nhiều thành phần, giải phóng và phát huy mọi nguồn lực
• 4.1.2. Thực hiện thành công các chương trình phát triển kinh tế xã hội và các chương trình tạo việc làm tại địa phương
• 4.1.3. Kết hợp các chương trình tạo việc làm với các chương trình nâng cấp cơ sở hạ tầng, mở rộng đô thị với tầm nhìn dài hạn
• 4.1.4. Khuyến khích đầu tư phát triển sản xuất, khôi phục ngành nghề truyền thống, phát triển các ngành nghề mới, tạo việc làm gắn với bảo vệ tài nguyên và môi trường sinh thái
• 4.1.5. Phát triển nguồn nhân lực, đào tạo nghề cho lao động nông thôn
• 4.1.6. Đẩy mạnh xuất khẩu lao động
• 4.1.7. Cơ cấu lại lực lượng lao động theo hướng giảm dần tỷ trọng lao động nông lâm thủy sản
• 4.2. Giải pháp chung
• 4.2.1. Tạo sự hòa hợp giữa các chính sách phát triển kinh tế, xã hội và phát triển con người
• 4.2.2. Mở rộng sự tham gia của các bên liên quan, tạo điều kiện cho người dân địa phương được tiếp cận các nguồn lực: Tài chính, giáo dục, thông tin, công nghệ, phát triển các cơ hội việc làm, hỗ trợ nhóm yếu thế
• 4.2.3. Lồng ghép mục tiêu củng cố năm trụ cột việc làm bền vững vào các chương trình LED
• 4.2.4. Tăng cường tính bền vững của các chương trình LED
• 4.3. Giải pháp cụ thể
• 4.3.1. Giải pháp cải thiện quyền tại nơi làm việc
• 4.3.2. Nhóm giải pháp ổn định việc làm và thu nhập
• 4.3.3. Nhóm giải pháp tạo việc làm và xúc tiến việc làm
• 4.3.4. Nhóm giải pháp thúc đẩy bảo trợ xã hội
• 4.3.5. Nhóm giải pháp thúc đẩy đối thoại xã hội
• 4.4. Dự kiến mức độ bền vững việc làm đối với lao động nông thôn tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2011- 2015
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giải pháp việc làm bền vững

Giải pháp việc làm bền vững là trọng tâm của nghiên cứu, nhằm đảm bảo sự ổn định và phát triển lâu dài cho lao động nông thôn tại Thái Nguyên. Các giải pháp này bao gồm việc phát triển kinh tế nông thôn, tạo việc làm thông qua đào tạo nghề, và hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc kết hợp giữa chính sách hỗ trợ lao động và công nghiệp hóa nông thôn sẽ giúp nâng cao thu nhập và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người lao động.

1.1. Phát triển kinh tế nông thôn

Phát triển kinh tế nông thôn là yếu tố then chốt để tạo ra việc làm bền vững. Nghiên cứu đề xuất việc khuyến khích đầu tư vào các ngành nghề truyền thống và phát triển các ngành nghề mới, đồng thời bảo vệ tài nguyên và môi trường sinh thái. Điều này không chỉ giúp tăng thu nhập mà còn đảm bảo sự phát triển lâu dài cho khu vực nông thôn.

1.2. Đào tạo nghề và nâng cao kỹ năng

Đào tạo nghề và tăng cường kỹ năng lao động là giải pháp quan trọng để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Nghiên cứu nhấn mạnh việc đào tạo nghề phải gắn liền với nhu cầu thực tế của thị trường lao động, giúp người lao động dễ dàng chuyển đổi nghề nghiệp và thích ứng với các cơ hội việc làm mới.

II. Lao động nông thôn và thực trạng việc làm

Lao động nông thôn tại Thái Nguyên đang đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm tình trạng thiếu việc làm, thu nhập thấp, và thiếu sự ổn định trong công việc. Nghiên cứu chỉ ra rằng, mặc dù tỉnh đã có nhiều nỗ lực trong việc tạo việc làm, nhưng hiệu quả vẫn chưa đạt được như mong đợi. Điều này đòi hỏi các giải pháp phát triển mạnh mẽ hơn để giải quyết vấn đề này.

2.1. Tình hình thất nghiệp và thiếu việc làm

Tình trạng thất nghiệp và thiếu việc làm ở nông thôn Thái Nguyên vẫn còn cao, đặc biệt là trong lĩnh vực nông nghiệp. Nghiên cứu cho thấy, mặc dù tốc độ tăng trưởng kinh tế của tỉnh khá ổn định, nhưng hệ số co dãn việc làm vẫn thấp, dẫn đến sự mất cân đối giữa cung và cầu lao động.

2.2. Thu nhập và điều kiện làm việc

Thu nhập của lao động nông thôn tại Thái Nguyên còn thấp, và điều kiện làm việc chưa được đảm bảo. Nghiên cứu chỉ ra rằng, phần lớn lao động nông thôn làm việc trong khu vực kinh tế phi chính thức, không có hợp đồng lao động, và thiếu sự bảo vệ từ các chính sách xã hội.

III. Chính sách hỗ trợ và phát triển bền vững

Các chính sách hỗ trợ lao động và phát triển bền vững đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện tình hình việc làm tại Thái Nguyên. Nghiên cứu đề xuất việc lồng ghép các mục tiêu phát triển bền vững vào các chương trình kinh tế địa phương, đồng thời tăng cường sự tham gia của các bên liên quan để đảm bảo tính hiệu quả của các chính sách.

3.1. Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ

Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ là một trong những giải pháp quan trọng để tạo việc làm bền vững. Nghiên cứu đề xuất việc cung cấp các gói hỗ trợ tài chính, đào tạo kỹ năng quản lý, và tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp nhỏ phát triển, từ đó tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho lao động nông thôn.

3.2. Phát triển bền vững và bảo vệ môi trường

Phát triển bền vững không chỉ tập trung vào tăng trưởng kinh tế mà còn đảm bảo sự cân bằng với môi trường. Nghiên cứu nhấn mạnh việc khuyến khích các mô hình sản xuất thân thiện với môi trường, đồng thời tăng cường nhận thức của người dân về tầm quan trọng của bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Vấn đề lao động và việc làm ở khu vực nông thôn giữ vị trí trung tâm trong chiến lược ổn định chính trị và phát triển kinh tế tại Việt Nam. Sau hơn 20 năm đổi mới, nền kinh tế Việt Nam đạt được những bước tăng trưởng đáng kể: tốc độ tăng trưởng GDP năm 2007 đạt 8,5%, năm 2008 đạt 6,23% và năm 2009 đạt 5,32% bất chấp tác động của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu. Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở ngày 01/4/2009, dân số cả nước là 86.024,6 nghìn người, trong đó dân số sống ở khu vực nông thôn chiếm tới 70,39% (60.558,6 nghìn người), lực lượng trong độ tuổi lao động đang làm việc là 47.743,6 nghìn người (chiếm 55,5%). Mặc dù dân số nông thôn có xu hướng giảm nhưng tốc độ diễn ra còn chậm, trong khi tốc độ tăng lực lượng lao động nông thôn đạt mức trên 2,5%/năm.

Thực trạng thiếu việc làm tại khu vực nông thôn diễn biến phức tạp. Thời gian lao động chưa sử dụng trung bình cả nước tuy giảm từ 29,2% (năm 2004) xuống 24,46% (năm 2006), nhưng với quy mô 40,98 triệu lao động nông thôn năm 2006, mức độ lãng phí thời gian này tương đương khoảng 7,5 triệu người không có việc làm. Cơ cấu kinh tế nông thôn vẫn nghiêng mạnh về khối nông - lâm - thủy sản (chiếm khoảng 75% lao động), trong khi công nghiệp và dịch vụ chỉ chiếm khoảng 15%. Tốc độ tăng trưởng bình quân ngành nông nghiệp đạt 5,4%, song hệ số co giãn việc làm so với 1% tăng trưởng kinh tế giai đoạn 2004-2006 chỉ đạt 0,43, tức mỗi năm khu vực này chỉ tạo thêm số việc làm mới tương đương 2,3% lực lượng lao động, không đủ hấp thu lượng lao động gia tăng hàng năm gần 1 triệu người. Bên cạnh đó, có tới 95,7% lao động nông thôn làm việc trong khu vực phi chính thức không có hợp đồng lao động, thu nhập bấp bênh, tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế rất thấp, rủi ro sản xuất cao.

Tại tỉnh Thái Nguyên – địa bàn trung du miền núi phía Bắc, tỷ lệ lao động nông thôn chiếm tới 79,64% năm 2008 và 75,45% năm 2009 trong tổng số lao động làm việc toàn tỉnh. Sự chuyển dịch cơ cấu lao động tại địa phương diễn ra chậm hơn nhiều so với chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Mặc dù các nghiên cứu về việc làm nông thôn đã xuất hiện ở nhiều góc độ, song các nghiên cứu về việc làm bền vững (Decent Work) theo khung tiếp cận của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) chủ yếu mới chỉ tập trung vào khu vực doanh nghiệp chính thức, chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện và định lượng mức độ bền vững việc làm cho lao động nông thôn trên một địa bàn cấp tỉnh cụ thể.

Mục tiêu chung của luận án là hệ thống hóa cơ sở lý luận về việc làm và tạo việc làm bền vững cho lao động nông thôn; nghiên cứu thực trạng lao động và việc làm nông thôn tỉnh Thái Nguyên để xây dựng định hướng cùng các giải pháp tạo việc làm bền vững phù hợp với thực tiễn địa phương.

Mục tiêu cụ thể của luận án gồm 4 nội dung:

1. Nghiên cứu, làm rõ một số lý luận về việc làm và tạo việc làm bền vững cho lao động nông thôn.
2. Xây dựng một số tiêu chí nhận dạng và tiêu chí đánh giá việc làm bền vững đối với lao động nông thôn.
3. Nghiên cứu thực trạng vấn đề lao động, việc làm tỉnh Thái Nguyên trong giai đoạn 2005-2009 và xu hướng cho 5 năm tiếp theo; đánh giá mức độ bền vững việc làm nông thôn theo các tiêu chí đã thiết lập.
4. Xây dựng định hướng và một số giải pháp cụ thể nhằm tạo việc làm bền vững cho lao động nông thôn tỉnh Thái Nguyên.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu của luận án bao gồm:

1. Thế nào là tạo việc làm là bền vững cho lao động nông thôn?
2. Việc nghiên cứu việc làm bền vững cho lao động nông thôn cần dựa trên những cơ sở lý luận nào?
3. Thực trạng tạo việc làm cho lao động tỉnh Thái Nguyên hiện nay ra sao?
4. Mức độ bền vững của việc làm nông thôn tỉnh Thái Nguyên đạt ở mức nào?
5. Giải pháp nào để tạo việc làm bền vững cho lao động nông thôn tỉnh Thái Nguyên trong tình hình hiện nay?

Đối tượng nghiên cứu là các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến việc làm, tạo việc làm và tính bền vững của việc làm theo các tiêu chí nhận dạng đối với lao động nông thôn trên địa bàn nghiên cứu.

Phạm vi nghiên cứu:

• Phạm vi không gian: Nghiên cứu thực hiện trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên, tập trung khảo sát thực địa tại ba huyện đại diện gồm Định Hóa, Phú Bình và Phú Lương.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào cơ sở lý luận về việc làm bền vững; thiết lập 15 tiêu chí nhận dạng và chỉ số việc làm bền vững nông thôn (RDWI); phân tích thực trạng 5 trụ cột việc làm bền vững và đề xuất hệ thống giải pháp phát triển kinh tế địa phương.
• Phạm vi thời gian: Số liệu thứ cấp thu thập trong giai đoạn 2005-2009; số liệu sơ cấp điều tra trực tiếp người lao động nông thôn và cán bộ quản lý; các định hướng, giải pháp và tính toán dự báo áp dụng cho giai đoạn 2011-2015 và định hướng đến năm 2020.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan nghiên cứu trong luận án chỉ ra rằng vấn đề việc làm bền vững đã được ILO khởi xướng từ năm 1999 thông qua chương trình nghị sự 4 mục tiêu cơ bản của Tổng Giám đốc Juan Somavia. Đến năm 2007, hội thảo của ILO tại Thái Lan đã cụ thể hóa các biểu hiện thực tế của việc làm bền vững. Tác giả Dharam Ghai (2003) từng phân tích mối quan hệ giữa giáo dục và việc làm bền vững, thiết lập các khái niệm và dấu hiệu nhận biết nhưng chỉ giới hạn phạm vi khảo sát ở khối lao động thuộc các doanh nghiệp công nghiệp và dịch vụ, chưa mở rộng sang khu vực nông nghiệp, nông thôn.

Tại Việt Nam, năm 2009, Chương trình mục tiêu quốc gia về việc làm giai đoạn 2005-2010 đã được ILO công nhận là khung chương trình phát triển việc làm bền vững quốc gia, đạt mức 1 (giai đoạn chuẩn bị tính đến ngày 31/01/2009). Về khía cạnh giải quyết việc làm nông thôn, nhiều tác giả trong nước đã tiếp cận dưới các góc độ khác nhau:

• Hoàng Kim Cúc (2002) đề xuất đẩy nhanh chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng giảm tỷ trọng nông nghiệp, đa dạng hóa loại hình đào tạo nghề ngắn hạn gắn với khuyến nông - khuyến lâm, phát triển kinh tế nhiều thành phần và tăng cường nguồn lực đầu tư cho nông nghiệp - nông thôn.
• Thái Ngọc Tịnh (2001) tập trung vào nhóm giải pháp thúc đẩy phát triển kết cấu hạ tầng (giao thông, thủy lợi, điện), giảm sức ép cung lao động thông qua kế hoạch hóa gia đình, di dân xây dựng vùng kinh tế mới, triển khai bảo hiểm thất nghiệp, nâng cao trình độ chuyên môn và hoàn thiện quản lý nhà nước.
• Đỗ Minh Cương (2004) nhấn mạnh việc hoàn thiện chính sách khuyến khích phát triển doanh nghiệp chế biến nông lâm sản, mở rộng chính sách phát triển nguồn nhân lực qua học tập suốt đời, phát triển mạng lưới trung tâm dịch vụ việc làm, mở rộng xuất khẩu lao động và xây dựng bảo hiểm thất nghiệp.
• Các công trình của Lê Du Phong, Đỗ Kim Chung, Lê Đình Thắng, Vũ Đình Thắng, Đỗ Văn Viện, Phạm Vân Đình cũng đã phân tích nhiều khía cạnh về việc làm nông thôn như giải quyết việc làm tại chỗ, chuyển dịch cơ cấu lao động và đào tạo nghề cho nông dân.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định: Các nghiên cứu hiện có trong nước chủ yếu tiếp cận việc làm nông thôn theo hướng số lượng (tạo thêm chỗ làm việc, giải quyết tình trạng dư thừa lao động thời vụ) mà chưa gắn với chất lượng việc làm và các tiêu chuẩn việc làm bền vững. Ngược lại, các lý thuyết quốc tế về việc làm bền vững lại chủ yếu áp dụng cho khu vực kinh tế chính thức ở đô thị. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này bằng cách hệ thống hóa và cụ thể hóa lý luận việc làm bền vững cho lao động nông thôn, xây dựng bộ tiêu chí nhận dạng, thiết lập công thức tính toán chỉ số việc làm bền vững nông thôn (RDWI) và ứng dụng khảo sát thực tế tại tỉnh Thái Nguyên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên khung lý thuyết việc làm bền vững của ILO kết hợp với lý thuyết Phát triển kinh tế địa phương (Local Economic Development - LED) và Phát triển con người (Human Development - HD). Theo luận án, việc làm bền vững được cấu thành từ 5 trụ cột cốt lõi:

1. Các quyền tại nơi làm việc: Lao động đúng trình độ chuyên môn, bảo đảm nhân phẩm, điều kiện làm việc an toàn, vệ sinh, bình đẳng giới, tự do hiệp hội, xóa bỏ lao động cưỡng bức và lao động trẻ em.
2. Ổn định việc làm và thu nhập: Thu nhập vượt chuẩn cận nghèo (từ 401.000 đồng/người/tháng trở lên theo chuẩn nghèo 2011-2015), duy trì việc làm ổn định tối thiểu 12 tháng liên tục và có cơ chế phòng ngừa rủi ro (bảo hiểm nông nghiệp, bảo hiểm thất nghiệp theo Nghị định 127/2008/NĐ-CP).
3. Tạo việc làm và xúc tiến việc làm: Tăng cơ hội việc làm mới, nâng cao năng suất, khai thác hiệu quả tư liệu sản xuất và mở rộng thị trường lao động.
4. Bảo trợ xã hội: Bao gồm trợ giúp xã hội và bảo hiểm xã hội, hỗ trợ nhóm yếu thế, phòng ngừa rủi ro tai nạn và bệnh nghề nghiệp, mở rộng bảo hiểm y tế.
5. Đối thoại xã hội: Thiết lập cơ chế trao đổi, thương lượng giữa ba bên (nhà nước, người sử dụng lao động, người lao động), thực hiện quy chế dân chủ cơ sở theo Pháp lệnh số 34/2007/PL-UBTVQH11.

Để lượng hóa mức độ bền vững, tác giả xây dựng hệ thống 15 tiêu chí nhận dạng việc làm bền vững cho lao động nông thôn:

STT	Yếu tố cấu thành	Tiêu chí nhận dạng	Đơn vị tính	Chiều biến thiên	Giới hạn dưới	Giới hạn trên	Thang điểm
1	Các quyền tại nơi làm việc	Tỷ lệ có việc làm của nữ giới	%	Thuận	0	100	0 - 100
2	Các quyền tại nơi làm việc	Khiếu nại lên tòa án lao động	%	Nghịch	0	100	0 - 100
3	Các quyền tại nơi làm việc	Tỷ lệ cấp giấy chứng nhận sở hữu đất đai	%	Thuận	0	100	0 - 100
4	Ổn định việc làm và thu nhập	Tỷ lệ thiếu việc làm (ngày công rảnh rỗi)	%	Nghịch	0	100	0 - 100
5	Ổn định việc làm và thu nhập	Độ bao phủ của bảo hiểm nông nghiệp	%	Thuận	0	100	0 - 100
6	Ổn định việc làm và thu nhập	Độ bao phủ của bảo hiểm thất nghiệp	%	Thuận	0	100	0 - 100
7	Ổn định việc làm và thu nhập	Tỷ lệ lao động có thu nhập từ trung bình trở lên	%	Thuận	0	100	0 - 100
8	Tạo việc làm và xúc tiến việc làm	Tỷ lệ tham gia lực lượng lao động	%	Thuận	0	100	0 - 100
9	Tạo việc làm và xúc tiến việc làm	Diện tích đất nông nghiệp bình quân/nhân khẩu	$m^2$	Thuận	900	75.000	0 - 100
10	Bảo trợ xã hội	Độ bao phủ của bảo hiểm xã hội	%	Thuận	0	100	0 - 100
11	Bảo trợ xã hội	Độ bao phủ của bảo hiểm y tế	%	Thuận	0	100	0 - 100
12	Bảo trợ xã hội	Tỷ lệ tai nạn nghề nghiệp	%	Nghịch	0	100	0 - 100
13	Bảo trợ xã hội	Tỷ lệ thụ hưởng các chính sách xã hội	%	Thuận	0	100	0 - 100
14	Đối thoại xã hội	Tỷ lệ tham gia các đoàn thể, hiệp hội	%	Thuận	0	100	0 - 100
15	Đối thoại xã hội	Tỷ lệ tham gia xây dựng và thực hiện quy chế dân chủ	%	Thuận	0	100	0 - 100

Từ 15 tiêu chí trên, tác giả thiết lập công thức tính chỉ số việc làm bền vững nông thôn ($RDWI$):

$$RDWI = \frac{1}{5} \sum_{i=1}^5 RDWI_i$$

Trong đó, $RDWI_i$ ($i = 1 \div 5$) là các chỉ số thành phần đại diện cho 5 trụ cột. Mỗi chỉ số thước đo thành phần được chuẩn hóa về khoảng giá trị từ 0 đến 1 theo công thức:

$$\text{Chỉ số thước đo} = \frac{\text{Giá trị thực} - \text{Giá trị nhỏ nhất}}{\text{Giá trị lớn nhất} - \text{Giá trị nhỏ nhất}}$$

Riêng tiêu chí diện tích đất nông nghiệp bình quân (tiêu chí số 9), tác giả sử dụng hàm logarit với giới hạn dưới là 900 $m^2$/nhân khẩu (diện tích tối thiểu để đảm bảo mức thu nhập 400.000 đồng/tháng từ cây lương thực) và giới hạn trên là 75.000 $m^2$ (tương đương hạn mức 30 ha/hộ). Chỉ số tổng hợp $RDWI$ biến thiên trong khoảng $0 < RDWI < 2,40$ (hoặc tổng điểm từ 0 đến 1500 theo phương pháp tính điểm thang đo $15 \times 100$).

Phương pháp nghiên cứu thực tế:

• Phương pháp chọn mẫu: Chọn 3 huyện đại diện theo phân vùng kinh tế - sinh thái của tỉnh Thái Nguyên gồm Định Hóa (vùng cao, miền núi), Phú Lương (vùng trung du) và Phú Bình (vùng đồng bằng/bán sơn địa). Xác định dung lượng mẫu điều tra đại diện cho người lao động nông thôn và cán bộ quản lý địa phương.
• Phương pháp thu thập dữ liệu: Thu thập số liệu thứ cấp từ Tổng cục Thống kê, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Cục Thống kê tỉnh Thái Nguyên, Sở Lao động - Thương binh và Xã hội Thái Nguyên, Chi cục Thống kê các huyện giai đoạn 2005-2009. Dữ liệu sơ cấp được thu thập qua điều tra bảng hỏi trực tiếp các hộ nông dân, trang trại, hợp tác xã và doanh nghiệp nông thôn.
• Phương pháp xử lý và phân tích: Thống kê mô tả, phân tổ thống kê, phân tích so sánh chuỗi thời gian, so sánh không gian giữa các vùng sinh thái, phương pháp dự báo xu hướng và lượng hóa chỉ số tổng hợp $RDWI$.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về việc làm và tạo việc làm bền vững cho lao động nông thôn

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các khái niệm cơ bản về dân số, nhân khẩu nông thôn, lao động nông thôn, việc làm đầy đủ và việc làm có hiệu quả. Tác giả phân tích hai hình thức thiếu việc làm theo định nghĩa của ILO là thiếu việc làm vô hình (làm đủ thời gian nhưng thu nhập thấp) và thiếu việc làm hữu hình (làm việc ít hơn thời gian quy định, có nhu cầu và sẵn sàng làm thêm). Về thất nghiệp, chương 1 phân loại chi tiết các hình thái thất nghiệp (tự nguyện, không tự nguyện, tạm thời, cơ cấu, chu kỳ, thiếu cầu, chuyển tiếp và mùa vụ), đồng thời chỉ ra nguyên nhân kinh tế và hậu quả đối với suy giảm nguồn lực xã hội.

Chương này trình bày chi tiết khái niệm việc làm bền vững (Decent Work) theo ILO và tên gọi tại các quốc gia (Trung Quốc gọi là Ti mian De Gong Zuo, Ấn Độ là Uthkrishtha Kam, Indonesia là Perkerjaan Yang Layak, Philippines là Marangal Na Hanapbuhay, Việt Nam sử dụng thuật ngữ Việc làm bền vững). Tác giả luận giải 5 trụ cột cấu thành việc làm bền vững và 5 hình thức bảo trợ xã hội (thị trường lao động, bảo hiểm xã hội, chương trình trợ giúp vi mô khu vực, chương trình bảo vệ trẻ em, trợ giúp xã hội). Trọng tâm lý luận của chương là việc thiết kế bộ 15 tiêu chí nhận dạng việc làm bền vững nông thôn và thuật toán tính toán chỉ số $RDWI$. Cuối chương, tác giả phân tích mối quan hệ tương hỗ giữa phát triển kinh tế địa phương (LED), phát triển con người (HD) và việc làm bền vững, chỉ ra ưu thế của cách tiếp cận phát triển từ dưới lên trong việc huy động nguồn lực cộng đồng.

Chương 2: Đặc điểm địa bàn nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 phân tích các điều kiện tự nhiên, địa hình, địa mạo, khí hậu, thủy văn và tài nguyên khoáng sản, đất đai của tỉnh Thái Nguyên – địa bàn trung du miền núi phía Bắc có vị trí cửa ngõ giao lưu kinh tế với vùng Thủ đô Hà Nội. Tác giả tổng hợp các chỉ tiêu kinh tế tổng hợp giai đoạn 2005-2009, cơ cấu phân chia đơn vị hành chính đến 31/12/2009, biến động dân số và cơ cấu giới tính tại địa phương.

Về phương pháp luận, chương 2 làm rõ quy trình nghiên cứu, phương pháp chọn điểm khảo sát tại 3 huyện đặc trưng (Định Hóa, Phú Bình, Phú Lương), quy mô và dung lượng mẫu điều tra sơ cấp đối với hộ gia đình nông thôn và cán bộ quản lý cơ sở. Tác giả thiết lập hệ thống chỉ tiêu theo dõi, quy trình thu thập dữ liệu thứ cấp (2005-2009) và sơ cấp, đồng thời diễn giải các công cụ phân tích thống kê, so sánh kinh tế và phương pháp dự báo toán học phục vụ việc đánh giá thực trạng ở chương tiếp theo.

Chương 3: Đánh giá thực trạng tạo việc làm bền vững cho lao động nông thôn tỉnh Thái Nguyên

Chương 3 trình bày các kết quả đánh giá thực trạng lao động và việc làm nông thôn tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2005-2009. Số liệu phản ánh tỷ lệ lao động nông thôn chiếm trên 75% lực lượng lao động toàn tỉnh. Luận án phân tích chi tiết năng suất lao động giai đoạn 2007-2009, thực trạng cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất tại các vùng khảo sát, tỷ lệ tham gia lực lượng lao động và phân bố lao động tại các doanh nghiệp, hợp tác xã, cơ sở kinh tế phi nông nghiệp và các trang trại giai đoạn 2006-2010.

Đánh giá thực trạng theo 5 trụ cột việc làm bền vững ghi nhận:

• Về quyền tại nơi làm việc: Tỷ lệ phụ nữ nông thôn tham gia lao động ở mức cao, tuy nhiên sự hiểu biết về pháp luật lao động và an toàn lao động còn hạn chế.
• Về ổn định việc làm và thu nhập: Tỷ lệ ngày công rảnh rỗi (thiếu việc làm mùa vụ) còn lớn; cơ cấu sử dụng ngày công chủ yếu tập trung vào sản xuất nông nghiệp thuần túy; thu nhập thực tế bình quân đầu người còn thấp, phụ thuộc nhiều vào biến động giá cả nông sản.
• Về tạo việc làm và xúc tiến việc làm: Việc làm tạo mới từ các chương trình mục tiêu quốc gia và các cơ sở phi nông nghiệp chưa đủ đáp ứng nhu cầu gia tăng lao động hàng năm; công tác đào tạo nghề nông thôn giai đoạn 2006-2009 chưa gắn kết chặt chẽ với thị trường tiêu thụ lao động.
• Về bảo trợ xã hội: Độ che phủ của bảo hiểm xã hội (đặc biệt là bảo hiểm xã hội tự nguyện) và bảo hiểm y tế tự nguyện đối với lao động nông thôn còn ở mức rất thấp; bảo hiểm nông nghiệp (cây trồng, vật nuôi) chưa được triển khai rộng rãi trước năm 2011; tỷ lệ thụ hưởng các chính sách trợ giúp xã hội và tín dụng ưu đãi còn hạn hẹp.
• Về đối thoại xã hội: Tỷ lệ lao động tham gia Hội Nông dân và các đoàn thể địa phương tương đối cao, nhưng việc tham gia xây dựng và giám sát quy chế dân chủ cơ sở theo Pháp lệnh 34/2007/PL-UBTVQH11 chưa thực chất.

Chương 3 tổng hợp và tính toán cụ thể chỉ số $RDWI$ cho toàn vùng nghiên cứu và phân tổ so sánh chỉ số này giữa các nhóm hộ (hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ trung bình, hộ khá giàu), qua đó lượng hóa mức độ thiếu hụt tính bền vững của việc làm nông thôn tại Thái Nguyên.

Chương 4: Định hướng và các giải pháp tạo việc làm bền vững cho lao động nông thôn tỉnh Thái Nguyên

Chương 4 xác lập 7 định hướng phát triển việc làm bền vững cho lao động nông thôn tỉnh Thái Nguyên: (1) Phát triển kinh tế nhiều thành phần; (2) Thực hiện hiệu quả các chương trình kinh tế - xã hội và việc làm; (3) Kết hợp chương trình việc làm với nâng cấp hạ tầng và mở rộng đô thị; (4) Khuyến khích đầu tư, khôi phục ngành nghề truyền thống gắn với bảo vệ môi trường; (5) Phát triển nguồn nhân lực và đào tạo nghề; (6) Đẩy mạnh xuất khẩu lao động; (7) Cơ cấu lại lực lượng lao động giảm dần tỷ trọng nông lâm thủy sản.

Hệ thống giải pháp chung tập trung vào việc tạo sự hòa hợp giữa chính sách kinh tế và phát triển con người, mở rộng quyền tiếp cận nguồn lực (vốn, giáo dục, thông tin, công nghệ) cho nhóm yếu thế và lồng ghép 5 trụ cột việc làm bền vững vào các chương trình LED.

Hệ thống giải pháp cụ thể được phân theo 5 nhóm:

• Nhóm giải pháp cải thiện quyền tại nơi làm việc: Đẩy mạnh thực thi Luật Bình đẳng giới, tuyên truyền Bộ luật Lao động, hoàn thiện cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nông nghiệp.
• Nhóm giải pháp ổn định việc làm và thu nhập: Nâng cao năng suất cây trồng vật nuôi, hạ giá thành, đa dạng hóa nguồn thu nhập nông hộ; triển khai thí điểm bảo hiểm nông nghiệp theo Quyết định số 315/QĐ-TTg ngày 01/3/2011 và bảo hiểm thất nghiệp theo Nghị định 127/2008/NĐ-CP.
• Nhóm giải pháp tạo việc làm và xúc tiến việc làm: Thực hiện kế hoạch đào tạo nghề cho lao động nông thôn giai đoạn 2010-2015, mở rộng quy mô doanh nghiệp vừa và nhỏ ở nông thôn, phát triển tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ nông nghiệp.
• Nhóm giải pháp thúc đẩy bảo trợ xã hội: Đề xuất mô hình thu phí bảo hiểm y tế có kỳ hạn theo vụ thu hoạch nông nghiệp và mô hình phát triển bảo hiểm xã hội tự nguyện thông qua phát hành chứng từ bảo hiểm xã hội có kỳ hạn có thể chuyển nhượng.
• Nhóm giải pháp thúc đẩy đối thoại xã hội: Phát huy vai trò của Hội Nông dân và các hiệp hội ngành nghề, vận hành cơ chế ba bên ở cấp địa phương, nâng cao chất lượng thực hiện quy chế dân chủ cơ sở theo Pháp lệnh số 34/2007/PL-UBTVQH11.

Cuối chương, tác giả xây dựng bảng tính toán dự kiến mức độ chuyển biến của chỉ số $RDWI$ tỉnh Thái Nguyên trong giai đoạn 2011-2015.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

• Luận án đã hệ thống hóa và bổ sung khoảng trống lý thuyết về việc làm bền vững cho đối tượng lao động nông thôn, chuyển hóa khung lý thuyết vốn áp dụng cho khu vực doanh nghiệp chính thức của ILO thành khung phân tích phù hợp với khu vực kinh tế nông nghiệp phi chính thức.
• Xây dựng thành công bộ 15 tiêu chí nhận dạng định lượng và thiết lập công thức tính toán chỉ số việc làm bền vững nông thôn ($RDWI$), kết hợp giữa phương pháp chỉ số chuẩn hóa (0 đến 1) và phương pháp tính điểm (thang điểm 0 đến 1500), cung cấp công cụ lượng hóa mức độ bền vững việc làm theo vùng lãnh thổ.
• Làm rõ cơ chế kết hợp giữa 5 trụ cột việc làm bền vững với mô hình phát triển kinh tế địa phương (LED) và phát triển con người (HD).

Về mặt thực tiễn:

• Phản ánh bức tranh toàn diện về thực trạng lao động, việc làm nông thôn tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2005-2009 qua dữ liệu thống kê thứ cấp và khảo sát sơ cấp tại 3 huyện Định Hóa, Phú Lương, Phú Bình.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ gắn với các cơ chế tài chính an sinh mới: mô hình thu phí BHYT linh hoạt theo mùa vụ thu hoạch nông nghiệp và mô hình phát hành chứng từ BHXH tự nguyện có kỳ hạn có thể chuyển nhượng nhằm mở rộng độ che phủ an sinh cho nông dân.
• Xây dựng khung dự báo chỉ số $RDWI$ cho tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2011-2015 làm căn cứ theo dõi tiến trình thực hiện chính sách việc làm tại địa phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế:

• Phạm vi khảo sát thực nghiệm của luận án tập trung tại tỉnh Thái Nguyên (Định Hóa, Phú Bình, Phú Lương), do đó các phát hiện định lượng mang tính đặc thù của vùng trung du miền núi phía Bắc, chưa bao quát hết đặc điểm của các vùng sinh thái nông nghiệp khác như đồng bằng sông Hồng hay đồng bằng sông Cửu Long.
• Một số ngưỡng tính toán trong tiêu chí nhận dạng (như hạn mức đất nông nghiệp tối thiểu 900 $m^2$/nhân khẩu gắn với mức chuẩn nghèo 400.000 đồng/tháng) gắn chặt với khung giá cả và chính sách đất đai tại thời điểm nghiên cứu (2011-2012), đòi hỏi phải điều chỉnh khi các quy định pháp luật và mặt bằng giá thay đổi.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Ứng dụng và kiểm chứng bộ 15 tiêu chí và chỉ số $RDWI$ trên quy mô rộng hơn tại các vùng kinh tế - xã hội khác nhau trên toàn quốc.
• Tiếp tục theo dõi, đánh giá thực chứng tính khả thi và tác động thực tế của mô hình chứng từ BHXH tự nguyện chuyển nhượng và bảo hiểm nông nghiệp đối với sự ổn định thu nhập của nông dân sau giai đoạn 2015.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho các nhóm đối tượng:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp, Kinh tế lao động và Phát triển nông thôn: Cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh về việc làm bền vững nông thôn, hệ thống 15 tiêu chí nhận dạng và thuật toán tính toán chỉ số $RDWI$ tại Chương 1.
• Đối với các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn: Cung cấp cơ sở khoa học để thiết kế các chương trình mục tiêu quốc gia về việc làm và an sinh xã hội cho khu vực nông thôn theo hướng tiếp cận bền vững.
• Đối với chính quyền địa phương, Sở Lao động - Thương binh và Xã hội tỉnh Thái Nguyên và các tỉnh trung du miền núi: Cung cấp các phân tích thực trạng tại Chương 3 và các đề xuất giải pháp kỹ thuật cụ thể tại Chương 4 (đặc biệt là phương thức thu bảo hiểm y tế theo mùa vụ và cơ chế đối thoại ba bên ở nông thôn).

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm việc làm bền vững được tác giả định nghĩa như thế nào trong luận án?
Trong luận án, tác giả định nghĩa việc làm bền vững là việc làm có năng suất, chất lượng cho cả nam giới và nữ giới trong điều kiện tự do, bình đẳng, an toàn và nhân phẩm được tôn trọng.

2. Năm trụ cột cấu thành việc làm bền vững cho lao động nông thôn gồm những yếu tố nào?
Năm trụ cột bao gồm: (1) Các quyền tại nơi làm việc; (2) Ổn định việc làm và thu nhập; (3) Tạo việc làm và xúc tiến việc làm; (4) Bảo trợ xã hội; (5) Đối thoại xã hội.

3. Chỉ số việc làm bền vững nông thôn ($RDWI$) được tính toán dựa trên các thành phần nào?
Chỉ số $RDWI$ được tính bằng trung bình cộng của 5 chỉ số thành phần ($RDWI = \frac{1}{5} \sum_{i=1}^5 RDWI_i$) đại diện cho 5 trụ cột, được lượng hóa từ 15 tiêu chí nhận dạng cụ thể và biến thiên trong khoảng từ 0 đến 2,40 (hoặc thang điểm từ 0 đến 1500 điểm).

4. Luận án đề xuất giải pháp kỹ thuật nào nhằm mở rộng sự tham gia BHXH và BHYT của lao động nông thôn?
Tác giả đề xuất hai mô hình cụ thể: mô hình thu phí bảo hiểm y tế có kỳ hạn linh hoạt theo mùa vụ thu hoạch nông sản và mô hình phát triển bảo hiểm xã hội tự nguyện thông qua việc phát hành chứng từ bảo hiểm xã hội có kỳ hạn có thể chuyển nhượng được.

5. Thách thức lớn nhất về cung - cầu lao động nông thôn Việt Nam giai đoạn 2005-2009 được luận án chỉ ra là gì?
Thách thức lớn nhất là sự mất cân đối cung - cầu do áp lực gia tăng dân số giai đoạn trước dẫn đến lực lượng lao động nông thôn tăng hơn 2,5%/năm, trong khi hệ số co giãn việc làm nông nghiệp chỉ đạt 0,43 (tạo việc làm mới chỉ hấp thu 2,3% lực lượng lao động), dẫn đến tình trạng thiếu việc làm với mức lãng phí 24,46% thời gian lao động (tương đương 7,5 triệu người).

Kết luận

Luận án của tác giả Triệu Đức Hạnh là công trình nghiên cứu hệ thống về việc làm bền vững áp dụng cho đối tượng lao động nông thôn tại địa bàn tỉnh Thái Nguyên. Bằng việc xây dựng bộ 15 tiêu chí nhận dạng và thuật toán tính toán chỉ số $RDWI$, công trình đã lượng hóa thành công mức độ bền vững của việc làm nông thôn theo 5 trụ cột lý luận của ILO. Các giải pháp đề xuất gắn kết chặt chẽ giữa phát triển kinh tế địa phương, đào tạo nghề và các mô hình an sinh xã hội linh hoạt, cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho công tác quản lý lao động nông thôn giai đoạn 2011-2015.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC LÀM VÀ TẠO VIỆC LÀM BỀN VỮNG CHO LAO ðỘNG NÔNG THÔN 1. MỘT SỐ LÝ LUẬN VỀ VIỆC LÀM VÀ VIỆC LÀM BỀN VỮNG 1. Một số lý luận về việc làm 1. Dân số và việc làm Dân số: Theo nghĩa rộng, dân số là tập hợp những người cư trú thường xuyên và sống trên một lãnh thổ nhất ñịnh (Quốc gia, ñơn vị hành chính).

Theo nghĩa hẹp, dân số là một tập hợp người hạn ñịnh theo một phạm vi nào ñó (Khu vực lãnh thổ, tiêu chí xã hội,…). - Nhân khẩu thành thị: Là những người ñăng ký cư trú thường xuyên tại ñịa phương ñược quy ñịnh là thành thị. - Nhân khẩu nông thôn: Là những người ñăng ký cư trú thường xuyên tại ñịa phương ñược quy ñịnh là nông thôn. - Dân số trong ñộ tuổi lao ñộng: Là những người trong ñộ tuổi lao ñộng theo quy ñịnh của pháp luật.

Bộ Luật lao ñộng hiện hành của Việt Nam quy ñịnh người trong ñộ tuổi lao ñộng là từ 15 tuổi trở lên ñến 55 tuổi ñối với nữ và 60 tuổi ñối với nam. Lao ñộng thành thị: Là những người trong ñộ tuổi lao ñộng theo quy ñịnh của pháp luật ñăng ký cư trú thường xuyên tại ñịa phương ñược quy ñịnh là thành thị. Lao ñộng nông thôn: Là những người trong ñộ tuổi lao ñộng theo quy ñịnh của pháp luật ñăng ký cư trú thường xuyên tại ñịa phương ñược quy ñịnh là nông thôn. • Khái niệm việc làm: Có nhiều quan niệm về việc làm Theo giáo trình Kinh tế chính trị thì “Việc làm là cơ sở vật chất ñể huy ñộng nguồn nhân lực vào hoạt ñộng sản xuất trong nền kinh tế quốc dân” và “Việc làm là trạng thái phù hợp giữa sức lao ñộng và tư liệu sản xuất, tức là những ñiều kiện cần thiết ñể sử dụng sức lao ñộng ñó” [3].

Theo ILO, việc làm là những hoạt ñộng lao ñộng ñược trả công bằng tiền hoặc hiện vật. 10 Theo Bộ Luật lao ñộng và Luật sửa ñổi, bổ sung một số ñiều của Bộ Luật lao ñộng năm 2006 thì: “Mọi hoạt ñộng lao ñộng tạo ra nguồn thu nhập, không bị pháp luật cấm ñều ñược thừa nhận là việc làm. Giải quyết việc làm, bảo ñảm cho mọi người có khả năng lao ñộng ñều có cơ hội có việc làm là trách nhiệm của Nhà nước, của các doanh nghiệp và toàn xã hội” [40]. Việc làm là phạm trù ñể chỉ trạng thái phù hợp giữa sức lao ñộng và những ñiều kiện cần thiết (Vốn, tư liệu sản xuất, công nghệ,.) ñể sử dụng sức lao ñộng ñó [49].

Các hoạt ñộng ñược xác ñịnh là việc làm bao gồm: - Các công việc ñược trả công dưới dạng bằng tiền mặt hoặc hiện vật. - Những công việc tự làm ñể tạo thu nhập cho bản thân hoặc tạo thu nhập cho gia ñình mình nhưng không ñược trả công (Bằng tiền mặt hoặc hiện vật) cho công việc ñó. • Phân loại việc làm: Việc làm ñược phân loại như sau a) Phân loại theo mức ñộ ñầu tư thời gian cho việc làm: + Việc làm chính là công việc mà người thực hiện dành nhiều thời gian nhất hoặc có thu nhập cao hơn so với công việc khác. + Việc làm phụ là những việc làm mà người lao ñộng dành nhiều thời gian nhất sau việc làm chính.

b) Phân loại theo mức ñộ sử dụng thời gian lao ñộng, năng suất và thu nhập. + Việc làm ñầy ñủ: Là sự thoả mãn nhu cầu về việc làm cho bất kỳ ai có khả năng lao ñộng trong nền kinh tế quốc dân. Việc làm ñầy ñủ căn cứ trên hai khía cạnh chủ yếu là mức ñộ sử dụng thời gian lao ñộng, mức năng suất và thu nhập. + Việc làm có hiệu quả: Là việc làm với năng suất, chất lượng cao.

ðảm bảo mức sống tối thiểu theo quy ñịnh của pháp luật ñối với từng ngành nghề lĩnh vực cụ thể. • Thiếu việc làm Khi cung lao ñộng không ñược khai thác và sử dụng hết sẽ xảy ra tình trạng thiếu việc làm. Theo ILO người thiếu việc làm là người có số giờ làm việc dưới mức quy ñịnh chuẩn cho người có ñủ việc làm và có nhu cầu làm thêm. 11 Theo các tài liệu của Bộ Lao ñộng Thương binh và Xã hội thì “Người thiếu việc làm là người có số giờ làm việc trong tuần lễ ñiều tra dưới 40 giờ hoặc có số giờ làm việc nhỏ hơn số giờ quy ñịnh và họ có nhu cầu làm việc” [5].

Thiếu việc làm là trạng thái trung gian giữa việc làm ñầy ñủ và thất nghiệp. ðó là tình trạng có việc làm nhưng do nguyên nhân khách quan ngoài ý muốn, người lao ñộng làm việc nhưng không sử dụng hết thời gian theo quy ñịnh hoặc làm những công việc có thu nhập thấp, không ñủ sống khiến họ muốn tìm thêm việc làm bổ sung. Theo ILO, thiếu việc làm ñược thể hiện dưới hai dạng: Thiếu việc làm vô hình và thiếu việc làm hữu hình. Thiếu việc làm vô hình: Là trạng thái người lao ñộng có ñủ việc làm, làm ñủ thời gian, thậm chí nhiều thời gian hơn mức bình thường nhưng thu nhập thấp.

Thiếu việc làm hữu hình: Chỉ hiện tượng người lao ñộng làm việc thời gian ít hơn thường lệ, họ không ñủ việc làm, ñang tìm kiếm thêm việc làm và sẵn sàng làm việc. Theo chúng tôi, thiếu việc làm là trạng thái công việc làm cho người lao ñộng không sử dụng hết thời gian quy ñịnh và mang lại thu nhập thấp hơn mức tiền lương tối thiểu. Thất nghiệp • Khái niệm thất nghiệp: Thất nghiệp là sự mất việc làm hay là sự tách rời sức lao ñộng khỏi tư liệu sản xuất, nó gắn liền với người có khả năng lao ñộng nhưng không ñược sử dụng có hiệu quả [49]. Thất nghiệp là hiện tượng xã hội hình thành khi cung, cầu lao ñộng không cân bằng.

Trong bất kỳ nền kinh tế nào dù có sử dụng lao ñộng ñến mức tốt nhất thì xã hội vẫn tồn tại thất nghiệp. Theo Aigred Sanvy: “Người thất nghiệp là người khỏe mạnh muốn lao ñộng ñể kiếm sống nhưng không tìm ñược việc làm”[6]. Theo ILO, thất nghiệp là hiện tượng mà người lao ñộng trong ñộ tuổi có khả năng lao ñộng muốn làm việc nhưng chưa có việc làm và ñang tích cực tìm việc làm. Theo chúng tôi, người thất nghiệp là người có ñủ 3 tiêu chuẩn: Hiện tại chưa có việc làm, có khả năng làm việc, ñang tìm kiếm việc làm.

12 • Phân loại thất nghiệp Có thể phân loại thất nghiệp như sau: - Thất nghiệp tự nguyện: Gồm những người có khả năng ñược tuyển dụng nhưng họ chỉ ñi làm khi có mức lương cao hơn mức lương bình quân phổ biến của ngành nghề mà họ có năng lực trên thị trường lao ñộng. - Thất nghiệp không tự nguyện: Gồm những người muốn làm việc với mức lương bình quân phổ biến của ngành nghề mà họ có năng lực trên thị trường lao ñộng nhưng họ không ñược tuyển dụng. - Thất nghiệp tạm thời: Phát sinh do sự di chuyển không ngừng của con người giữa các khu vực ñịa lý, các công việc hoặc các giai ñoạn khác nhau của cuộc sống. Thất nghiệp tạm thời luôn tồn tại thậm chí ngay trong những nền kinh tế có ñầy ñủ công ăn việc làm.

-Thất nghiệp cơ cấu: Gồm những người không có việc làm khi tay nghề hoặc kỹ năng làm việc của họ không ñáp ứng nhu cầu tuyển dụng của các ngành nghề ñang cần lao ñộng. - Thất nghiệp chu kỳ: Gắn với chu kỳ của ngành và của nền kinh tế, gồm những người có nhu cầu làm việc với mức lương thịnh hành nhưng không tìm ñược việc do mức cầu chung về lao ñộng của ngành và của nền kinh tế thấp. - Thất nghiệp do thiếu cầu: Là thất nghiệp xảy ra khi tổng cầu giảm mà tiền lương và giá cả chưa kịp ñiều chỉnh ñể phục hồi mức toàn dụng lao ñộng. - Thất nghiệp chuyển tiếp hay thất nghiệp thiếu thông tin: Là thất nghiệp nảy sinh do cả người lao ñộng và người sử dụng lao ñộng ñều cần có thời gian ñể tìm kiếm và xử lý thông tin về việc thuê lao ñộng hoặc làm thuê.

- Thất nghiệp mùa vụ: Thường xảy ra ở các công việc mang tính chất thời vụ như nghề thu lượm hoa trái, xây dựng. và thường dễ dự ñoán trước. • Nguyên nhân của thất nghiệp Nguyên nhân của thất nghiệp do cung và cầu lao ñộng không cân bằng tại một mức tiền công, tiền lương nhất ñịnh nào ñó. Với mức tiền công, tiền lương nào ñó tạo ra một số chỗ làm trống nhất ñịnh với yêu cầu trình ñộ chuyên môn cụ thể nhưng cung lao ñộng không ñáp ứng ñược các yêu cầu ñó thì thất nghiệp xảy ra.

13 Nguyên nhân của thất nghiệp gồm có: + Tiền công, tiền lương không phù hợp: Mức tiền công, tiền lương quá cao vượt quá ñiểm hòa vốn của nhà sản xuất sẽ làm người sản xuất bị lỗ, do vậy dẫn ñến xu hướng thu hẹp sản xuất giảm bớt nhân công. Ngược lại tiền công, tiền lương thấp sẽ không thu hút ñược lao ñộng do sự dịch chuyển lao ñộng sang ngành nghề khác có thu nhập cao hơn. + Kinh tế suy thoái, sản phẩm tiêu thụ chậm, chi phí sản xuất cao, xu hướng thu hẹp sản xuất ñể bảo toàn vốn của người sản xuất dẫn ñến thiếu việc làm. + Nhu cầu làm việc của người lao ñộng: Người lao ñộng có xu hướng tìm kiếm việc làm có thu nhập cao hơn do vậy sẵn sàng tự nguyện nghỉ việc ñể tìm kiếm việc làm mới.

+ Trình ñộ chuyên môn, tay nghề của người lao ñộng: Thất nghiệp xảy ra khi có chỗ trống việc làm, có lao ñộng sẵn sàng làm việc nhưng không ñáp ứng ñược trình ñộ chuyên môn về công việc ñó. + Cầu lao ñộng lớn hơn cung: ðây là hậu quả của tăng dân số ñột biến, số người bước vào ñộ tuổi lao ñộng tăng cao, việc làm tạo ra không ñủ dẫn ñến thất nghiệp xảy ra. • Hậu quả của thất nghiệp, thiếu việc làm Thất nghiệp, thiếu việc làm ảnh hưởng ñến mọi lĩnh vực của quốc gia và mọi mặt trong cuộc sống hàng ngày của mỗi gia ñình và toàn xã hội. Thất nghiệp gây ra tình trạng thiếu việc làm của những người trong ñộ tuổi lao ñộng nghĩa là không sử dụng hết tiềm năng nguồn lực lao ñộng.

Nguồn lực này không tồn tại vĩnh viễn mà sẽ mất dần ñi hay nói cách khác thất nghiệp làm mất ñi vĩnh viễn lợi ích tiềm năng của xã hội. ðối với từng gia ñình nếu thiếu việc làm sẽ dẫn ñến mất ñi tiền lương tiền công, mức sống gia ñình sụt giảm.