Chương 1 trình bày tổng quan về hoạt động kinh doanh của NHTM cùng những vấn đề cơ bản liên quan đến hoạt động dịch vụ của ngân hàng và vai trò quan trọng của nó trong nhiều lĩnh vực. Ngoài ra, chương này còn giới thiệu bức tranh chung về thu nhập hoạt động của NHTM từ góc cạnh cơ cấu thông qua việc phân tích báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, đặt nền móng cho việc phân tích trong những chương tiếp theo. TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NHTM 1. Tổng quan về NHTM 1.
Định nghĩa Hoạt động của ngân hàng đã xuất hiện trên thế giới từ rất lâu và mầm móng của hoạt động ngân hàng gắn liền với các bàn đổi tiền – “Bancus”, đây chính là cơ sở để hình thành nên thuật ngữ “Bank”, từ thế kỷ thứ V trước Công nguyên. Và tổ chức tương đối hoàn chỉnh gần với quan niệm hiện đại được hình thành sớm nhất tại Tây Ban Nha (năm 1401) – đó là Ngân hàng Bacelona, ngân hàng này có thể được xem là NHTM đầu tiên trên thế giới. Theo Đạo luật của nước Cộng hòa Pháp năm 1941 đã định nghĩa: NHTM là những cơ sở mà nghề nghiệp thường xuyên là nhận tiền bạc của công chúng dưới hình thức ký thác, hoặc dưới các hình thức khác, và sử dụng nguồn lực đó cho chính họ trong các nghiệp vụ về chiết khấu, tín dụng và tài chính. Pháp lệnh Ngân hàng năm 1990 của Việt Nam có qui định: NHTM là một tổ chức kinh doanh tiền tệ mà nghiệp vụ thường xuyên và chủ yếu là nhận tiền gửi của khách hàng với trách nhiệm hoàn trả và sử dụng số tiền đó để cho vay, chiết khấu và làm phương tiện thanh toán.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -16- Theo Luật các Tổ chức tín dụng (TCTD) của Việt Nam do Quốc hội khóa X thông qua ngày 12/12/1997 thì: Ngân hàng là loại hình TCTD được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan. Trong đó TCTD được định nghĩa là loại hình doanh nghiệp được thành lập theo qui định của Luật này và theo các qui định khác của Pháp luật để hoạt động kinh doanh tiền tệ, làm dịch vụ ngân hàng với nội dung nhận tiền gửi và sử dụng tiền gửi để cấp tín dụng và cung ứng các dịch vụ thanh toán. Ngoài ra, Nghị định Chính phủ số 49/2000/NĐ-CP ngày 12/09/2000 có nêu: NHTM là ngân hàng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan vì mục tiêu lợi nhuận, góp phần thực hiện các mục tiêu kinh tế của Nhà nước. Trong đó, hoạt động ngân hàng là hoạt động kinh doanh tiền tệ và dịch vụ ngân hàng với nội dung thường xuyên là nhận tiền gửi, sử dụng số tiền này để cấp tín dụng và cung ứng các dịch vụ thanh toán.
Như vậy, có thể nói NHTM là một doanh nghiệp đặc biệt kinh doanh về tiền tệ với hoạt động thường xuyên là huy động vốn, cho vay, chiết khấu, bảo lãnh, cung cấp các dịch vụ tài chính và các hoạt động khác có liên quan. Ngoài ra, NHTM còn là một định chế tài chính trung gian cực kỳ quan trọng trong nền kinh tế thị trường. Nhờ vào hệ thống này mà các nguồn tiền nhàn rỗi vốn nằm rãi rác trong xã hội sẽ được huy động và tập trung lại với số lượng đủ lớn để cấp tín dụng cho các Tổ chức kinh tế (TCKT), cá nhân nhằm mục đích phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Sự có mặt của NHTM trong hầu hết các mặt hoạt động của nền kinh tế - xã hội đã chứng minh rằng: Ở đâu có một hệ thống NHTM phát triển thì ở đó sẽ có sự phát triển với tốc độ cao của nền kinh tế - xã hội và ngược lại.
Phân loại Thông thường người ta dựa vào hình thức sở hữu để phân loại các NHTM thành các loại hình bao gồm NHTM quốc doanh (State owned Commercial Bank), NHTM cổ phần (Joint Stock Commercial Bank), NHTM liên doanh (Joint Venture Commercial Bank), chi nhánh NHTM nước ngoài (Foreigh Bank) và NHTM LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -17- 100% vốn của nước ngoài (các ngân hàng này được phép hoạt động với đầy đủ chức năng như một ngân hàng trong nước). Ngoài các loại hình kể trên, ở Việt Nam còn có hai ngân hàng đặc biệt của Chính phủ, hoạt động không vì lợi nhuận là Ngân hàng Phát triển Việt Nam (Development Bank of Vietnam - với vốn điều lệ 2.000 tỷ VNĐ) và Ngân hàng Chính sách xã hội (Social Policy Bank - với vốn điều lệ 5. Nếu dựa vào chiến lược kinh doanh và mối quan hệ giữa ngân hàng với khách hàng có thể chia NHTM thành Ngân hàng bán buôn (Whole-sale Banking – là loại hình ngân hàng chỉ giao dịch và cung ứng dịch vụ cho đối tượng khách hàng là các công ty, xí nghiệp qui mô lớn, các tập đoàn kinh tế, v.v… chứ không giao dịch với các khách hàng cá nhân); Ngân hàng bán lẻ (Retail Banking –là loại hình ngân hàng chủ yếu giao dịch và cung ứng dịch vụ cho đối tượng khách hàng là cá nhân); và Ngân hàng vừa bán buôn vừa bán lẻ (đây là loại hình ngân hàng giao dịch và cung ứng dịch vụ cho đối tượng khách hàng là công ty lẫn cá nhân). Đại đa số các Chi nhánh Ngân hàng nước ngoài như ABM–AMRO Bank, Deustchs Bank, The Chase Manhattan Bank,… đều hoạt động theo mô hình ngân hàng bán buôn, trong khi hầu hết các NHTM của Việt Nam đều thuộc loại hình ngân hàng vừa bán buôn vừa bán lẻ.
Tuy nhiên, hiện nay các Chi nhánh Ngân hàng nước ngoài cũng đã bắt đầu triển khai rộng rãi các dịch vụ ngân hàng bán lẻ đến các đối tượng khách hàng cá nhân (do họ đã được phép hoạt động bán lẻ theo cam kết mở cửa các hoạt động dịch vụ ngân hàng sau khi Việt Nam gia nhập WTO). Ngoài ra, nếu căn cứ vào quan hệ tổ chức thì người ta còn có thể chia NHTM thành Ngân hàng hội sở, Ngân hàng chi nhánh (cấp 1, cấp 2) và phòng giao dịch. Hội sở là nơi tập trung quyền lực cao nhất và là nơi cung cấp đầy đủ hơn các dịch vụ ngân hàng trong khi qui mô các chi nhánh và phòng giao dịch nhỏ hơn và cung cấp không đầy đủ tất cả các giao dịch mà chỉ tập trung vào các giao dịch và dịch vụ cơ bản như huy động vốn, thanh toán, cho vay, v.v… LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Chức năng Trong điều kiện nền kinh tế thị trường và hệ thống ngân hàng phát triển, các NHTM thường thực hiện đầy đủ ba chức năng gồm chức năng trung gian tài chính, chức năng tạo tiền và chức năng sản xuất.
Về chức năng trung gian tài chính thì đó là chức năng quan trọng và cơ bản nhất của một NHTM, cho thấy bản chất và nhiệm vụ chính của NHTM, đồng thời là hoạt động quan trọng trong nền kinh tế vì ngân hàng đứng ra tập trung, huy động các nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi trong nền kinh tế và sử dụng nguồn vốn này để cho vay nhằm đáp ứng nhu cầu vốn kinh doanh và đầu tư cho các ngành kinh tế và vốn tiêu dùng trong xã hội. Ngoài ra, ngân hàng còn có chức năng tạo tiền, đây là chức năng sáng tạo ra bút tệ góp phần gia tăng khối tiền tệ phục vụ cho nhu cầu chu chuyển và phát triển nền kinh tế. Ngoài chức năng trung gian tài chính và tạo tiền là hai chức năng cơ bản của NHTM, trong những năm gần đây, người ta còn đề cập đến một loại chức năng mới của NHTM, đó là chức năng sản xuất. Chức năng này bao gồm việc huy động và sử dụng các nguồn lực để tạo ra sản phẩm và dịch vụ ngân hàng cung ứng cho nền kinh tế.
Các hoạt động kinh doanh của NHTM Theo Luật các TCTD Việt Nam thì các hoạt động kinh doanh của một NHTM bao gồm: 1. Hoạt động huy động vốn Huy động vốn, được xem là một trong những hoạt động cơ bản, có tính chất sống còn đối với bất kỳ NHTM nào vì hoạt động này tạo ra nguồn vốn chủ yếu cho NHTM. Theo Pháp luật qui định NHTM được huy động dưới những hình thức: - Nhận tiền gửi: là hình thức huy động vốn chủ yếu của NHTM, bao gồm nhận tiền gửi không kỳ hạn của các cá nhân, tổ chức, đoàn thể xã hội; LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -19- nhận tiền gửi có kỳ hạn (tiền gửi tiết kiệm) của các cá nhân, tổ chức, đoàn thể xã hội; và nhận tiền gửi của các TCTD khác. - Phát hành giấy tờ có giá: NHTM được phép phát hành các giấy tờ có giá như kỳ phiếu, trái phiếu ngân hàng, v.v… để huy động vốn có kỳ hạn với mục đích sử dụng vốn cụ thể.
- Các hình thức huy động vốn khác như vay vốn của các TCTD khác, vay của NHNN và của các tổ chức nước ngoài, v. Hoạt động cấp tín dụng Hoạt động tín dụng cũng là một hoạt động cơ bản và có ý nghĩa lớn đối với nền kinh tế - xã hội, vì thông qua hoạt động này mà hệ thống NHTM có thể cung cấp một khối lượng vốn khổng lồ cho nền kinh tế, và cũng chính nhờ nguồn vốn này mà nền kinh tế có thể phát triển nhanh hơn và bền vững hơn. Hoạt động tín dụng của một NHTM bao gồm: Cho vay ngắn, trung và dài hạn đối với các cá nhân, tổ chức, đoàn thể xã hội; chiết khấu giấy tờ có giá; cho thuê tài chính; bảo lãnh ngân hàng. Ngoài ra còn có các hình thức tín dụng khác như thấu chi, góp vốn, đồng tài trợ, v.
Hoạt động thanh toán và ngân quỹ Đây là hoạt động quan trọng, mang tính đặc thù của NHTM, nhờ vào hoạt động này mà các giao dịch thanh toán của toàn bộ nền kinh tế được thực hiện một cách thông suốt và thuận lợi hơn. Đồng thời, hoạt động này còn góp phần làm giảm đáng kể lượng tiền mặt lưu hành trong nền kinh tế. Hoạt động thanh toán và ngân quỹ của NHTM với các hoạt động chính gồm mở tài khoản giao dịch cho khách hàng là các thể nhân, pháp nhân trong và ngoài nước; cung cấp các phương tiện thanh toán cho khách hàng; thực hiện dịch vụ thanh toán trong nước và quốc tế; thực hiện dịch vụ thu chi hộ; các dịch vụ thanh toán khác; và thực hiện các dịch vụ ngân quỹ như kiểm đếm, phân loại, bảo quản, vận chuyển tiền mặt, v.v… LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.