Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về ODA 1. Các khái niệm cơ bản về ODA 1. Vốn ODA ODA hay còn gọi là hỗ trợ phát triển chính thức, viết tắt của cụm từ Official Development Assistance, là một hình thức đầu tư nước ngoài.
Gọi là Hỗ trợ bởi vì các khoản đầu tư này thường là các khoản cho vay không lãi suất hoặc lãi suất thấp với thời gian vay dài. Đôi khi còn gọi là viện trợ. Gọi là Phát triển vì mục tiêu danh nghĩa của các khoản đầu tư này là phát triển kinh tế và nâng cao phúc lợi ở nước được đầu tư. Gọi là Chính thức, vì nó thường là cho Nhà nước vay.
(Định nghĩa nguồn trang Web: https://vi. Tình hình thu hút ODA giai đoạn 1993-2014 (Nguồn: Báo cáo tháng 3 năm 2014 của Bộ kế hoạch & Đầu tư) Các nước giàu khi viện trợ ODA đều gắn với những lợi ích và chiến lược như mở rộng thị trường, mở rộng hợp tác có lợi cho họ, đảm bảo mục tiêu về an ninh - quốc phòng hoặc theo đuổi mục tiêu chính trị. Vì vậy, họ đều có chính sách riêng hướng vào một số lĩnh vực mà họ quan tâm hay họ có lợi thế (những mục tiêu ưu tiên này thay đổi cùng với tình hình phát triển kinh tế - chính trị - xã hội trong nước, khu vực và trên thế giới). 5 Về kinh tế, nước tiếp nhận ODA phải chấp nhận dỡ bỏ dần hàng rào thuế quan bảo hộ các ngành công nghiệp non trẻ và bảng thuế xuất nhập khẩu hàng hoá của nước tài trợ.
Nước tiếp nhận ODA cũng được yêu cầu từng bước mở cửa thị trường bảo hộ cho những danh mục hàng hoá mới của nước tài trợ; yêu cầu có những ưu đãi đối với các nhà đầu tư trực tiếp nước ngoài như cho phép họ đầu tư vào những lĩnh vực hạn chế, có khả năng sinh lời cao Nguồn vốn ODA từ các nước giàu cung cấp cho các nước nghèo cũng thường gắn với việc mua các sản phẩm từ các nước này mà không hoàn toàn phù hợp, thậm chí là không cần thiết đối với các nước nghèo. Ví như các dự án ODA trong lĩnh vực đào tạo, lập dự án và tư vấn kỹ thuật, phần trả cho các chuyên gia nước ngoài thường chiếm đến hơn 90% (bên nước tài trợ ODA thường yêu cầu trả lương cho các chuyên gia, cố vấn dự án của họ quá cao so với chi phí thực tế cần thuê chuyên gia như vậy trên thị trường lao động thế giới).2: Tỷ lệ ODA vùng so với cả nước (Nguồn: Báo cáo tháng 3 năm 2014 của Bộ kế hoạch & Đầu tư) Nguồn vốn viện trợ ODA còn được gắn với các điều khoản mậu dịch đặc biệt nhập khẩu tối đa các sản phẩm của họ. Cụ thể là nước cấp ODA buộc nước tiếp nhận ODA phải chấp nhận một khoản ODA là hàng hoá, dịch vụ do họ sản xuất. 6 Nước tiếp nhận ODA tuy có toàn quyền quản lý sử dụng ODA nhưng thông thường, các danh mục dự án ODA cũng phải có sự thoả thuận, đồng ý của nước viện trợ, dù không trực tiếp điều hành dự án nhưng họ có thể tham gia gián tiếp dưới hình thức nhà thầu hoặc hỗ trợ chuyên gia.
Tác động của yếu tố tỷ giá hối đoái có thể làm cho giá trị vốn ODA phải hoàn lại tăng lên. Thu hút vốn ODA cho nông nghiệp nông thôn Trong thời kỳ đổi mới, mở cửa, thu hút vốn đầu tư nước ngoài được coi là một trong những biện pháp khai thác ngoại lực nhằm thúc đẩy nội lực để phát triển kinh tể-xã hội. Đầu tư nước ngoài là một bộ phận quan trọng trong chính sách kinh tế đối ngoại của Đảng và Nhà nước Việt Nam. Tăng cường và nâng cao hiệu quả hoạt động thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài là nhiệm vụ có tính lâu dài, gắn liền với công cuộc công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nước.
Thu hút đầu tư ODA cho nông nghiệp nông thôn được hiểu là tạo ra sự hấp dẫn, sự quan tâm chú ý về môi trường đầu tư của địa phương trong lĩnh vực nông thôn để các nhà đầu tư chuyển dịch dòng vốn về nơi thu hút. Thu hút còn là những hoạt động, những chính sách của chính quyền, cộng đồng doanh nghiệp và dân cư nhằm quảng bá, xúc tiến, hỗ trợ, khuyến khích nhà đầu tư bỏ vốn vào lĩnh vực nông nghiệp nông thôn ở địa phương. Thu hút ở đây được hiểu là “dọn đường, mời gọi, trải thảm đỏ, tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất” đế cho các nhà đầu tư ODA cho nông nghiệp nông thôn nhìn nhận thấy những lợi ích kỳ vọng và tiềm năng phát triển nếu đầu tư vào địa phương.3: Cơ cấu vốn ODA theo ngành và lĩnh vực khu vực Tây bắc (Nguồn: Báo cáo tháng 3 năm 2014 của Bộ kế hoạch & Đầu tư) 7 Cơ cấu sử dụng ODA trong thời gian qua tại vùng Tây Bắc cho thấy lĩnh vực Nông nghiệp và phát triển nông thôn kết hợp với xóa đói giảm nghèo được ưu tiên cao nhất, đạt 731,82 triệu USD, chiếm 35,44% tổng số ODA Chương trình, dự án do địa phương và trung ương quản lý được thụ hưởng trực tiếp. Một số dự án ODA quy mô vốn lớn trong lĩnh vực này gồm Dự án Phát triển kết cấu hạ tầng nông thôn bền vững các tỉnh miền núi phía Bắc do Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) tài trợ với tổng giá trị 138 triệu USD; Dự án Giảm nghèo các tỉnh miền núi phía Bắc giai đoạn II do Ngân hàng Thế giới (WB) tài trợ với trị giá 165 triệu USD; Dự án Cải thiện đời sống của đồng bào miền núi tỉnh Bắc Kạn do Quỹ Phát triển nông nghiệp quốc tế (IFAD) và Quỹ Môi trường toàn cầu (GEF) đồng tài trợ trị giá 21,65 triệu USD… Ngoài ra, các nhà tài trợ khác như Nhật Bản, Pháp, Lúc-xem-bua, Quỹ Cô-oét, cũng đã và đang đồng tài trợ hoặc tài trợ trực tiếp cho nhiều chương trình, dự án phát triển nông nghiệp, nông thôn, xóa đói, giảm nghèo tại vùng Tây Bắc.
Nguồn vốn ODA hỗ trợ các tỉnh trong vùng phát triển kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, xóa đói giảm nghèo, cung cấp các dịch vụ cơ bản nhằm nâng cao đời sống nhân dân, trong đó có đồng bào các dân tộc thiểu số. Trong lĩnh vực năng lượng, vốn ODA được huy động đạt 385,70 triệu USD, chiếm 18,68% tổng vốn ODA chương trình, dự án do địa phương và trung ương quản lý được thụ hưởng trực tiếp của vùng. Nguồn vốn ODA trong lĩnh vực này có một số chương trình, dự án lớn như Thủy điện Nậm Chiến (Sơn La). Những chương trình và dự án ODA năng lượng nói trên đã đóng góp tích cực cho tăng trưởng kinh tế trong vùng, góp phần xóa đói giảm nghèo và bảo đảm sự phát triển bền vững và bảo vệ môi trường trong vùng.
Trong lĩnh vực giao thông vận tải, vốn ODA chiếm tỷ trọng khiêm tốn trong tổng vốn ODA Chương trình, dự án do địa phương và trung ương quản lý được thụ hưởng trực tiếp của vùng (6,42%). Vốn ODA đã hỗ trợ tăng cường và phát triển giao thông nông thôn như Dự án Cải tạo đường xá 8 do ADB tài trợ. Dự án nhằm cải thiện kết nối và tạo cơ hội kinh tế cho những người nghèo nhất tại sáu tỉnh miền núi phía Bắc, gồm Bắc Kạn, Cao Bằng, Hà Giang, Tuyên Quang, Yên Bái và Lào Cai… Ngoài ra, có một số Dự án tín dụng chuyên ngành của Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA), Quỹ Cô-oét tài trợ. Trong thời gian vừa qua, nguồn vốn ODA đã được huy động để ưu tiên cho lĩnh vực phát triển đô thị thông qua các chương trình và dự án chiếm 13,88% tổng vốn ODA Chương trình, dự án do địa phương và trung ương quản lý được thụ hưởng trực tiếp của vùng như dự án Phát triển các đô thị loại vừa tại Lào Cai, Nghệ An do Ngân hàng Thế giới (WB) tài trợ… Trong lĩnh vực cấp thoát nước, y tế, giáo dục và đào tạo, thông qua nhiều dự án như Dự án Xây dựng hệ thống thu gom và xử lý nước thải thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ (Hàn Quốc), Dự án Hỗ trợ ngành Y tế vùng Đông Bắc (WB), Dự án Hỗ trợ y tế tại các tỉnh miền núi phía Bắc (WB), Dự án Bệnh viện đa khoa xã Trung Sơn, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang (Quỹ Hợp tác phát triển của OFEC (OFID), Dự án Xây dựng bệnh viện đa khoa Yên Bái (Hàn Quốc), Trung tâm giáo dục từ xa huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ (Nhật Bản)… đã cải thiện về tình hình cấp thoát nước, giáo dục và y tế cho các tỉnh thuộc vùng Tây Bắc.
Lũy kế giải ngân ODA của các dự án đang hoạt động của vùng Tây Bắc đạt khoảng hơn 373 triệu USD. Tăng cường thu hút vốn ODA cho nông nghiệp nông thôn "Tăng cường thu hút đầu tư ODA cho nông nghiệp nông thôn” chính là tạo ra ngày càng nhiều, tăng thêm nhiều hơn nữa những điều kiện môi trường đầu tư hấp dẫn hơn, “mời gọi” hơn để ngày càng nhiều có thêm “khách hàng” đầu tư về địa phương trong lĩnh vực nông nghiệp nông thôn, ở đây được hiểu là quá trình tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, đồng hành cùng doanh nghiệp, hỗ trợ doanh nghiệp tháo gỡ khó khăn, cung cấp thông tin cho doanh nghiệp để đảm bảo cho doanh nghiệp tồn tại và tăng trưởng phát triển một cách hiệu quả. 9 Tăng cường và thu hút là hai khái niệm khác nhau, nhưng là hai việc phải tiến hành song song cùng một lúc để nâng cao hiệu quả của các biện pháp nhằm gia tăng thêm “khách hàng” về mặt số lượng và tăng giá trị của môi trường đầu tư về mặt chất lượng. Đó chính là việc chúng ta đã tạo ra sự “thu hút”.
Nó là hai khái niệm nhưng lại bổ sung, hỗ trợ cho nhau, một cái bổ sung lượng và một cái bổ sung chất. Các biện pháp, chính sách đặc biệt đưa ra ngày càng nhiều sẽ ngày càng hấp dẫn với đổi tác đầu tư ODA. Mối quan hệ giữa tăng cường và thu hút ODA cho nông nghiệp nông thôn Mặc dù “tăng cường” và “thu hút” đầu tư trực tiếp nước là hai công đoạn khác biệt trong hệ thống hoạt động của các tổ chức chính quyền, hai khái niệm này có quan hệ khá chặt chẽ. Không có kết quả trong “thu hút” thì không có động lực đế “tăng cường”.
Tức là việc “thu hút” là làm được trước, có kết quả tích cực thì cần “tăng cường” đẩy mạnh thêm để tăng nhanh cái giá trị và tạo ra hiệu quả nhiều hơn nữa.