Tổng quan nghiên cứu

Thanh niên Việt Nam hiện chiếm 28,9% dân số và đóng góp 36,4% tổng lực lượng lao động của toàn xã hội. Đây là nguồn nhân lực trẻ trung, giàu nhiệt huyết và là lực lượng xung kích trong công cuộc phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội tại khu vực nông thôn. Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới theo Nghị quyết Trung ương 7 khóa X và Quyết định số 1980/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ đặt mục tiêu phấn đấu đến năm 2020 có 50% số xã trên toàn quốc đạt chuẩn. Tuy nhiên, tại các địa bàn miền núi biên giới, việc triển khai còn gặp nhiều thách thức do nhận thức của một bộ phận người dân chưa đầy đủ, cơ chế chính sách chưa hoàn toàn đồng bộ và tình trạng thiếu hụt nguồn lực đầu tư cơ sở hạ tầng.

Đề tài nghiên cứu được thực hiện nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích thực trạng và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả tham gia của đoàn viên thanh niên trong chương trình xây dựng nông thôn mới. Phạm vi nghiên cứu tập trung tại địa bàn huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn với diện tích tự nhiên 1000,96 km2, quy mô dân số hơn 81.000 người, bao gồm 27 xã và 02 thị trấn. Dữ liệu thực tiễn được khảo sát, phân tích trong giai đoạn từ năm 2014 đến năm 2016 và định hướng phát triển đến năm 2020.

Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện 19 tiêu chí nông thôn mới, trực tiếp hỗ trợ huyện Lộc Bình đạt mục tiêu 07 xã về đích nông thôn mới vào năm 2020 và đảm bảo 100% các xã trên địa bàn đạt trên 10 tiêu chí.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Lý thuyết vai trò (Role Theory) nhằm xác định vị thế, trách nhiệm và quyền hạn của thanh niên với tư cách là lực lượng nòng cốt, tiên phong trong việc chuyển đổi diện mạo nông thôn. Bên cạnh đó, Lý thuyết sự lựa chọn hợp lý (Rational Choice Theory) được sử dụng để phân tích động cơ hành vi của thanh niên khi tham gia các hoạt động cộng đồng, cân đối giữa lợi ích kinh tế, chi phí cơ hội và sự gắn bó lâu dài với quê hương.

Khung lý thuyết của đề tài xoay quanh ba khái niệm cốt lõi:

  • Chương trình xây dựng nông thôn mới: Chương trình tổng thể phát triển kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và quốc phòng theo Bộ tiêu chí quốc gia gồm 19 tiêu chí toàn diện.
  • Thanh niên nông thôn: Lực lượng công dân trong độ tuổi từ đủ 16 đến 30 tuổi theo Luật Thanh niên, cư trú và lao động sản xuất tại địa bàn nông thôn.
  • Sự tham gia của thanh niên: Quá trình đoàn viên, thanh niên được thông tin, bàn bạc, đóng góp nguồn lực, trực tiếp thực hiện, kiểm tra, giám sát và thụ hưởng thành quả từ các công trình nông thôn mới.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo định kỳ giai đoạn 2014-2016 của Ủy ban nhân dân huyện Lộc Bình, Ban Chỉ đạo xây dựng nông thôn mới huyện và Tỉnh đoàn Lạng Sơn. Dữ liệu sơ cấp được tổng hợp từ cuộc điều tra khảo sát với cỡ mẫu 250 phiếu, bao gồm 200 đoàn viên thanh niên và 50 cán bộ lãnh đạo, ban chỉ đạo cấp cơ sở tại các xã điểm như Xuân Mãn, Yên Khoái, Hữu Khánh và Mẫu Sơn.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên kết hợp với chọn mẫu thuận tiện được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho cả vùng núi cao và vùng thung lũng trước núi. Tác giả lựa chọn phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp và so sánh tỷ lệ phần trăm nhằm lượng hóa chính xác mức độ tham gia, đánh giá mức độ hài lòng của thanh niên đối với từng tiêu chí cụ thể. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu và khảo sát thực địa được hoàn thành tập trung trong quý III năm 2016, tạo tiền đề vững chắc để xây dựng các định hướng giải pháp cho giai đoạn 2017-2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Công tác tuyên truyền, phổ biến chủ trương nông thôn mới được Huyện đoàn Lộc Bình và các xã đoàn tổ chức sôi nổi với trên 200 cuộc tuyên truyền, thu hút hơn 10.000 lượt người tham dự. Về công tác khuyến nông, địa phương đã tổ chức 175 lớp tập huấn kỹ thuật chăm sóc cây trồng, vật nuôi cho 5.783 lượt thanh niên và nông dân.

Trong xây dựng hạ tầng kinh tế - xã hội, thanh niên đóng vai trò chủ chốt giúp huyện hoàn thành 38,9 km đường bê tông giao thông nông thôn trong năm 2016, đạt 216,11% kế hoạch năm và tăng 18,96% so với cùng kỳ năm trước. Toàn huyện đã cứng hóa đường đến trung tâm 21/27 xã, đạt tỷ lệ 77,78%, đồng thời huy động nhân dân và thanh niên đóng góp được 2.553,8 triệu đồng cùng hàng ngàn ngày công lao động.

Hoạt động phát triển sản xuất gắn với xóa đói giảm nghèo ghi nhận 69 mô hình trình diễn nông nghiệp hiệu quả. Tiêu biểu là mô hình lúa lai TH 3-5 tại xã Tú Đoạn với quy mô 10 ha cho năng suất bình quân 64,5 tạ/ha. Tỷ lệ hộ nghèo toàn huyện năm 2016 giảm 4,04%, đạt 202% kế hoạch đề ra, giúp 07/27 xã đạt tiêu chí số 12 về giảm nghèo theo chuẩn nghèo đa chiều.

Thảo luận kết quả

Các kết quả khảo sát thực tế được hệ thống hóa qua bảng thống kê chất lượng tuyên truyền và bảng đánh giá của lãnh đạo về sự tham gia của thanh niên trong thu gom, xử lý rác thải. Trên biểu đồ cột so sánh mức độ đồng tình của thanh niên, có trên 85% đoàn viên nhất trí rằng cần tăng cường vai trò của tổ chức Đoàn trong phong trào xây dựng nông thôn mới. Biểu đồ tròn về mức độ hài lòng cho thấy sự tham gia vào các công trình hạ tầng và mô hình kinh tế mang lại tác động tích cực nhất tới nhận thức của tuổi trẻ.

Nguyên nhân chính dẫn đến những kết quả ấn tượng là sự chỉ đạo quyết liệt của các cấp ủy Đảng cùng tinh thần nhiệt huyết của thanh niên địa phương qua các phong trào Ngày Thứ 7 Tình nguyện và Ngày Chủ nhật xanh. Tuy vậy, một số hạn chế vẫn tồn tại như tỷ lệ thanh niên tham gia xử lý rác thải mềm và di dời chuồng trại tại các xã vùng cao còn thấp. So với các mô hình tại tỉnh Khánh Hòa và Bắc Giang, thanh niên Lộc Bình còn gặp khó khăn do địa hình núi cao chia cắt mạnh, tỷ lệ đất chưa sử dụng còn lớn với 14.751,77 ha (chiếm 14,73% tổng diện tích), cùng nguồn vốn ưu đãi cho thanh niên khởi nghiệp còn hạn chế.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, đẩy mạnh công tác thông tin, tuyên truyền và giáo dục chính trị tư tưởng. Huyện đoàn Lộc Bình cần phối hợp chặt chẽ với Đài Truyền thanh - Truyền hình huyện mở chuyên mục định kỳ hàng tháng, phấn đấu đạt tỷ lệ 100% đoàn viên thanh niên tại 27 xã được tiếp cận đầy đủ nội dung 19 tiêu chí nông thôn mới trong giai đoạn 2017-2020.

Thứ hai, nhân rộng các mô hình hỗ trợ thanh niên phát triển kinh tế nông nghiệp hàng hóa. Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với Huyện đoàn thành lập tối thiểu 10 tổ hợp tác hoặc hợp tác xã thanh niên kiểu mới đến năm 2020, giải ngân nguồn vốn vay ưu đãi qua Ngân hàng Chính sách xã hội đạt trên 15 tỷ đồng, tập trung vào các đặc sản bản địa như cam đường Canh, bưởi Diễn tại Yên Khoái và Xuân Mãn.

Thứ ba, huy động thanh niên xung kích thực hiện tiêu chí số 17 về môi trường và xây dựng hạ tầng nông thôn. Đoàn thanh niên các xã cần duy trì thường xuyên đội thanh niên tình nguyện xanh, đặt mục tiêu thi công thêm 50 km công trình Thắp sáng đường quê và vận động 100% hộ gia đình thanh niên xây dựng nhà vệ sinh cải tiến, di dời chuồng trại chăn nuôi ra xa nhà ở trước năm 2020.

Thứ tư, chuẩn hóa và nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ Đoàn - Hội cơ sở. Ban Thường vụ Huyện đoàn Lộc Bình cần tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng quản lý kinh tế, điều hành sinh hoạt chi đoàn hàng năm, đảm bảo 100% bí thư chi đoàn thôn bản được bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên sâu, đưa tỷ lệ chi đoàn vững mạnh đạt trên 85%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, cán bộ Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh và các cơ quan quản lý nhà nước về công tác thanh niên. Luận văn cung cấp khung phân tích thực tiễn và các mô hình hoạt động hiệu quả để xây dựng kế hoạch hành động, phát động phong trào thanh niên tình nguyện sát với thực tế địa bàn.

Thứ hai, Ban Chỉ đạo Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới các cấp. Tài liệu mang lại cái nhìn toàn diện về cơ chế huy động sức dân, phương thức tháo gỡ điểm nghẽn trong tiêu chí môi trường và giao thông nông thôn tại các huyện miền núi có điều kiện tương đồng.

Thứ ba, học viên cao học, sinh viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý kinh tế, Xã hội học và Phát triển nông thôn. Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp nghiên cứu định lượng kết hợp định tính, cung cấp bộ câu hỏi khảo sát và cách tiếp cận lý thuyết vai trò trong quản lý công.

Thứ tư, thanh niên khởi nghiệp và ban chủ nhiệm các hợp tác xã nông nghiệp. Luận văn gợi mở các hướng đi tiềm năng trong chuyển giao khoa học kỹ thuật, xây dựng thương hiệu nông sản đặc sản vùng miền gắn với chuỗi giá trị thị trường bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Thanh niên đóng vai trò nòng cốt như thế nào trong chương trình xây dựng nông thôn mới tại Lộc Bình? Thanh niên chiếm 36,4% lực lượng lao động xã hội, là lực lượng sung sức nhất về thể chất và trí tuệ. Tại Lộc Bình, thanh niên trực tiếp đảm nhận các phần việc khó như cứng hóa 38,9 km đường giao thông nông thôn và tiên phong ứng dụng kỹ thuật sản xuất mới tại các thôn bản.

Những rào cản lớn nhất ảnh hưởng đến sự tham gia của thanh niên tại địa phương là gì? Rào cản chủ yếu là địa hình đồi núi hiểm trở, quỹ đất chưa sử dụng còn lớn tới 14.751,77 ha, nguồn vốn vay khởi nghiệp còn hạn hẹp và thu nhập bình quân chưa cao, khiến một bộ phận thanh niên có xu hướng đi làm ăn xa tại các thành phố lớn.

Thanh niên Lộc Bình đã tham gia thực hiện tiêu chí môi trường thông qua những hoạt động cụ thể nào? Đoàn viên thanh niên địa phương đã thành lập các đội thanh niên tình nguyện bảo vệ môi trường, tổ chức ngày Chủ nhật xanh, hỗ trợ người dân đào hố rác gia đình, xây dựng nhà vệ sinh cải tiến và vận động di dời chuồng trại chăn nuôi gia súc ra xa khu vực nhà ở.

Mô hình phát triển sản xuất nông nghiệp nào được thanh niên áp dụng mang lại hiệu quả cao? Mô hình nổi bật là trồng lúa lai TH 3-5 tại xã Tú Đoạn đạt năng suất 64,5 tạ/ha và dự án trồng 1,4 ha bưởi Diễn kết hợp cam đường Canh với 800 gốc cây ăn quả tại xã Xuân Mãn và xã Yên Khoái mang lại giá trị kinh tế vượt trội.

Bài học kinh nghiệm quốc tế nào từ Nhật Bản có thể áp dụng cho phong trào thanh niên Lộc Bình? Đó là phong trào Mỗi làng một sản phẩm khởi xướng năm 1979 tại Nhật Bản. Lộc Bình có thể phát huy thế mạnh các nông sản đặc trưng như chanh rừng, đào Mẫu Sơn, rượu Mẫu Sơn thông qua mô hình hợp tác xã do thanh niên làm chủ lực sản xuất.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa sâu sắc cơ sở lý luận và thực tiễn về sự tham gia của thanh niên trong Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới tại địa bàn huyện miền núi biên giới.
  • Đánh giá toàn diện thực trạng giai đoạn 2014-2016, ghi nhận những thành quả nổi bật trong cứng hóa giao thông đạt 38,9 km đường bê tông và tổ chức 175 lớp tập huấn khoa học kỹ thuật cho 5.783 người.
  • Chỉ rõ những tồn tại về nhận thức của một bộ phận đoàn viên, hạn chế trong thực hiện tiêu chí môi trường và sự thiếu hụt các nguồn vốn vay ưu đãi hỗ trợ thanh niên lập nghiệp.
  • Đề xuất hệ thống 04 nhóm giải pháp đồng bộ từ tuyên truyền, nhân rộng mô hình kinh tế, xung kích bảo vệ môi trường đến củng cố tổ chức Đoàn cơ sở.
  • Cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn quan trọng giúp huyện Lộc Bình hiện thực hóa mục tiêu 07 xã đạt chuẩn nông thôn mới và 100% các xã đạt trên 10 tiêu chí vào năm 2020.

Trong giai đoạn tiếp theo, các cấp lãnh đạo huyện Lộc Bình và tổ chức Đoàn cần nhanh chóng cụ thể hóa các giải pháp nêu trên thành chương trình hành động thực tế. Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và cán bộ quản lý quan tâm có thể khai thác chi tiết toàn văn công trình để áp dụng hiệu quả vào công tác phát triển nông thôn bền vững.