Tính cấp thiết của đề tài Là một tỉnh nằm ở phía Tây Nam Đồng bằng sông Hồng, với địa hình đa dạng ( địa hình biển, ven biển, đồng bằng, gò đồi, bán sơn địa, núi đất, núi đá vôi), Ninh Bình có nhiều cảnh quan du lịch, di tích lịch sử như vườn quốc gia Cúc Phương, khu hang động Tam Cốc-Bích Động, Địch Lộng, đền vua Đinh Lê, nhà thờ Phát Diệm, Chùa Non Nước, Khu du lich Tràng An…, có vị trí địa lý thuận lợi trong giao thương với Thủ đô Hà Nội, các tỉnh đồng bằng sông Hồng và cả nước. Ninh Bình có điều kiện thuận lợi để phát triển một nền kinh tế tổng hợp bao gồm các ngành Công nghiệp, dịch vụ-du lịch, nông nghiệp, lâm nghiệp và nuôi trồng thuỷ sản. Tuy nhiên trong thời gian qua các tiềm năng này của Ninh Bình chưa được phát huy và mang lại hiệu quả cao. Huyện Nho Quan nằm ở phía Tây-Nam của tỉnh, cũng như những vùng chiêm trũng khác, thuộc khu phân lũ của sông Hoàng Long.
Đời sống nhân dân còn rất nhiều khó khăn do sản xuất nông nghiệp bấp bênh. Ngành nuôi trồng thuỷ sản nước ngọt tại huyện Nho Quan nói riêng và Ninh Bình nói chung mới chỉ mang tính chất tận dụng các loại hình mặt nước sẵn có như ao, hồ nhỏ, các khu ruộng trũng ngập nước và sông suối tự nhiên mặc dù đã hình thành từ lâu đời. Thực tế tiềm năng diện tích ruộng trũng có thể chuyển đổi sang nuôi trồng thuỷ sản của tỉnh là rất lớn, tiểm năng này vẫn chưa được khai thác một cách tương xứng. Nguyên nhân là do việc chuyển đổi các diện tích ruộng trũng sang nuôi trồng thuỷ sản hiện nay vẫn mang tính tự phát và thiếu các quy hoạch chuyển đổi phù hợp nên hệ thống cơ sở hạ tầng của các vùng nuôi được chuyển đổi hầu như chưa có, hệ thống ao nuôi được thiết kế quá đơn giản.
Qua khảo sát cho thấy người dân thường tận dụng ngay bờ ruộng cũ để làm bờ ngăn, do vậy thường xuyên bị rò rỉ mất nước, chiều cao bờ thấp rất khó khăn trong nuôi trồng nhất là mùa mưa lũ.Điểm quan trọng nữa là hệ thống xử lý cấp và thoát nước thải vẫn chưa được đề cập đến nuôi trồng thuỷ sản mà chủ yếu phục vụ mục đích nông nghiệp là chính. 2 Làm thế nào để người dân vùng chiêm trũng có được cuộc sống ổn định và sản xuất đạt hiệu quả cao thoát khỏi cảnh nghèo là một vần đề hết sức cần thiết và cấp bách. Chủ trương phát triển kinh tế-xã hội tỉnh Ninh Bình định hướng sớm thoát khỏi tình trạng thu nhập thấp và từng bước rút ngắn khoảng cách về GDP trên đầu người so với cả nước, trên cơ sở khai thác tiềm năng, nguồn lực và tiềm lực của tỉnh. Trong đó đẩy mạnh phát triển nuôi trồng thuỷ sản vùng ruộng trũng là một trong những chủ trương được ưu tiên hàng đầu của tỉnh.
Ba xã Quỳnh Lưu, xã Phú Lộc, xã Sơn Thành thuộc huyện Nho Quan có diện tích ruộng trũng rất lớn chỉ cấy được một vụ chiêm, còn vụ mùa đất để hoang. Đây là mặt hạn chế trong sản xuất nông nghiệp nhưng lại có thế mạnh trong việc chuyển đổi sang canh tác kết hợp phát triển việc nuôi cá trong ruộng lúa. Tuy nhiên trong những năm vừa qua, do nguồn vốn đầu tư cho cơ sở hạ tầng chưa có nên chưa hình thành được những vùng nuôi lớn, phát triển chưa tương xứng với tiềm năng của vùng. Hệ thống kênh mương trong vùng chưa hoàn chỉnh, chưa liên thông thuận tiện, chất lượng đào đắp chưa cao và lại ít có kinh phí tu sửa nạo vét cho nên rất hạn chế trong việc cung cấp, thoát nước nuôi trồng thuỷ sản và tưới tiêu phục vụ sản xuất nông nghiệp.
Qua khảo sát các trục kênh đều bị bồi lắng và khả năng chuyển tải nước kém. Trên kênh chưa có các hệ thống cống điều tiết, cống lấy nước vì vậy việc phân phối nước cho hệ thống gặp rất nhiều khó khăn. Trong những năm vừa qua, một số người dân địa phương đã tự đầu tư đắp bờ, nạo vét kênh để nuôi thuỷ sản, nhưng nguồn kinh phí còn hạn chế nên chưa đồng bộ và có nhiều vùng đã xuống cấp; do vậy nhiều vùng nuôi không được quản lý theo quy trình, năng suất thấp, và rất nhiều rủi ro cho người nuôi. Vì vậy để phát triển nuôi trồng thuỷ sản một cách bền vững, phát huy thế mạnh của vùng thì việc đầu tư cơ sở hạ tầng cho phát triển nuôi trồng thuỷ sản là vô cùng cấp bách và cần thiết.
Đây là một trong những giải pháp chủ yếu để phát triển kinh tế vùng. 3 Chính vì vậy, đề tài : “Nghiên cứu đề xuất giải pháp quy hoạch khu nuôi trồng thủy sản vùng trũng tỉnh Ninh Bình” là cấp thiết, sẽ tập trung giải quyết được các vấn đề cho nuôi trồng thủy sản, nhằm đáp ứng yêu cầu chuyển đổi sản xuất và phát triển nông nghiệp nông thôn, nâng cao đời sống của nhân dân, góp phần ổn định chính trị xã hội và an ninh quốc phòng. Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu của đề tài 2. Mục đích và nhiệm vụ của đề tài.
- Nghiên cứu hệ thống cơ sở hạ tầng thủy lợi đáp ứng được nhu cầu nước cho vùng nuôi trồng thủy sản kết hợp. Từ đó hình thành vùng nuôi tập trung quy mô khoảng 530 ha tại 03 xã Quỳnh Lưu, Phú Lộc, Sơn Thành thuộc huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình phục vụ cho hình thức nuôi trồng thuỷ sản quảng canh cải tiến chủ lực là nuôi cá rô phi đơn tính ghép với các đối tượng là cá truyền thống, năng suất đạt từ (3,0 đến 3,3) tấn/ha/vụ, tạo nguồn nguyên liệu phục vụ xuất khẩu thuỷ sản. - Nghiên cứu chất lượng môi trường nước tại khu nuôi tập trung, đánh giá được chất lượng nước cấp cho vùng nuôi trồng thủy sản từ đó đề xuất biện pháp công trình và phi công trình để đảm bảo chất lượng nước theo định hướng phát triển bền vững. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài - Đối tượng nghiên cứu: Quy hoạch khu nuôi trồng thủy sản vùng trũng tỉnh Ninh Bình.
- Phạm vi nghiên cứu: 03 xã Quỳnh Lưu, Phú Lộc, Sơn Thành thuộc huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình. Nội dung và phương pháp nghiên cứu 3. Nội dung nghiên cứu - Đề xuất các giải pháp thủy lợi để đáp ứng đủ cho vùng quy hoạch tập trung nuôi trồng thủy sản tại 03 xã Quỳnh Lưu, Phú Lộc, Sơn Thành thuộc huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình. 4 - Đánh giá môi trường nước ảnh hưởng đến việc nuôi trồng thủy sản của vùng nghiên cứu từ đó đưa ra các phương án bảo vệ môi trường định hướng phát triển bền vững.
Phương pháp tiếp cận a. Tiếp cận tổng hợp: Xem khu vực nghiên cứu là 03 xã Quỳnh Lưu, Phú Lộc, Sơn Thành thuộc huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình, trong đó các điều kiện cấu thành hệ thống gồm: địa hình, địa chất, khí hậu, nước, sinh vật, con người, phương thức quản lý, khai thác .v…, là các thành phần của hệ tương tác có quan hệ ràng buộc, tác động lẫn nhau. Tiếp cận hệ kinh tế – sinh thái – môi trường: Mục tiêu cơ bản của việc quy hoạch tài nguyên nước là quản lý, khai thác và sử dụng tài nguyên phục vụ lợi ích con người và phát triển kinh tế. Tuy nhiên, việc khai thác tài nguyên sẽ tác động tới hệ sinh thái và môi trường.
Vì vậy cách tiếp cận này bảo đảm nguyên tắc sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường và đảm bảo cho sự phát triển bền vững. Đặc biệt với vùng nghiên cứu là vùng nuôi trồng thủy sản và đối tượng nuôi chủ lực là cá rô phi nên nước thải ra rất ảnh hưởng đến môi trường xung quanh nếu không có biện pháp xử lý. Tiếp cận tích hợp thông tin (ảnh viễn thám, bản đồ và hệ thống GIS): Vùng nghiên cứu có cấu trúc địa hình phức tạp, điều kiện tự nhiên biến động. Do vậy để nắm bắt thông tin cập nhật về tài nguyên về đất, nước phục vụ công tác nghiên cứu đòi hỏi phải tích hợp các thông tin như ảnh vệ tinh; khai thác bản đồ chuyên ngành ( bản đồ sử dụng đất, bản đồ về các vị trí khai thác nước ngầm, bản đồ các vùng dân cư, đường xá.) và so sánh, đối chiếu với tài liệu khảo sát mặt đất.
Tiếp cận kế thừa, phát triển các kết quả nghiên cứu và tiếp thu công nghệ: + Tiếp cận các kết quả nghiên cứu về tài nguyên nước vùng trũng thuộc khu phân lũ của sông Hoàng Long để ứng dụng vào điều kiện cụ thể của vùng nghiên cứu. + Sử dụng các công cụ tiên tiến để triển khai thực hiện đề tài như: Sử dụng các phần mềm tính toán để phục vụ công tác tính toán, dự báo diễn biến nguồn nước tại vùng nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu Luận văn sử dụng các phương pháp sau: - Phương pháp kế thừa; - Phương pháp chuyên gia; - Phương pháp thu thập tài liệu, số liệu; - Phương pháp phân tích, xử lý, đánh giá số liệu; - Phương pháp sử dụng mô hình toán. TỔNG QUAN VỀ VÙNG NGHIÊN CỨU 1.
Đặc điểm tự nhiên 1. Vị trí địa lý Huyện Nho Quan tỉnh Ninh Bình nằm ở phía Tây bắc tỉnh Ninh Bình, Phía Bắc giáp tỉnh Hà Nam với diện tích tự nhiên gần 460 km2, gồm có thị trấn Nho Quan và 26 xã. - Phía Bắc giáp các huyện Yên Thủy và Lạc Thủy tỉnh Hòa Bình - Phía Đông giáp các huyện Gia Viễn, Hoa Lư - Phía Tây giáp huyện Thạch Thành tỉnh Thanh Hóa - Phía Nam giáp với thị xã Tam Điệp.1: Vị trí địa lý tỉnh Ninh Bình 7 Hình 1.2: Vị trí địa lý của huyện Nho Quan trong tỉnh Ninh Bình Nho Quan có dòng sông Bôi nối với sông Hoàng Long ra sông Đáy. Ngoài ra còn có sông Lạng và sông Bến Đang.
Huyện có quốc lộ 12B, 45, tỉnh lộ 438, 477, 492 chạy qua. Vùng quy hoạch cách thủ đô Hà Nội khoảng 90km nằm trên trục quốc lộ 1 A, là tuyến giao thông xuyên Bắc Nam cùng với các tỉnh lộ, huyện lộ và hệ thống sông Ngòi đã tạo cho vùng quy hoạch một vị trí thuận lợi trong việc giao lưu, tiếp cận với các tỉnh trên cả nước đặc biệt là Hà Nội. 8 Vùng nghiên cứu Hình 1. Vị trí địa lý vùng nghiên cứu a.
Xã Quỳnh Lưu Quỳnh Lưu là một xã miền núi nằm ở phía nam huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình. Xã này nằm trên Quốc lộ 12B nối thị xã Tam Điệp với thị trấn Nho Quan đi các tỉnh Hòa Bình, Sơn La đồng thời cũng là điểm cuối của Quốc lộ 38B nối tới thành phố Hải Dương.