CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN XUẤT NHẬP KHẨU TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm về hoạt động thanh toán xuất nhập khẩu tại các ngân hàng thương mại Bất cứ quốc gia nào muốn phát triển kinh tế, không chỉ dựa vào sản xuất trong nước mà còn giao dịch, quan hệ kinh tế với các nước khác. Mối quan hệ kinh tế lẫn nhau giữa các nước chính là tổng thể các mối quan hệ kinh tế đối ngoại giữa các quốc gia. Trong mối quan hệ này bao gồm nhiều lĩnh vực: kinh tế, chính trị, ngoại giao, văn hóa, hợp tác khoa học kỹ thuật., trong đó quan hệ về kinh tế chiếm vị trí quan trọng, nó là cơ sở cho các quan hệ quốc tế khác.
Quá trình tiến hành các hoạt động nêu trên tất yếu nảy sinh những nhu cầu chi trả, thanh toán tiền hàng giữa các chủ thể ở các quốc gia khác nhau, từ đó nảy sinh nhu cầu thực hiện các hoạt động thanh toán quốc tế. Thanh toán quốc tế là việc thực hiện các nghĩa vụ chi trả và quyền hưởng lợi về tiền tệ phát sinh trên cơ sở các hoạt động kinh tế và phi kinh tế giữa các tổ chức, cá nhân nước này với tổ chức, cá nhân nước khác, hay giữa một quốc gia với tổ chức quốc tế, thông qua quan hệ giữa các ngân hàng của các nước liên quan. Dưới góc độ kinh tế, các quan hệ quốc tế được phân chia thành hai loại: quan hệ mậu dịch và quan hệ phi mậu dịch. Do đó TTQT cũng bao gồm: thanh toán mậu dịch và thanh toán phi mậu dịch.
Thanh toán phi mậu dịch là quan hệ thanh toán không liên quan đến hàng hóa cũng như cung ứng lao vụ, không mang tính chất thương mại. Đó là những chi phí của các cơ quan ngoại giao, ngoại thương ở nước sở tại, chi phí về vận chuyển, đi lại của các đoàn khách Nhà nước, tổ chức, cá nhân, các nguồn tiền quà biếu, trợ cấp của cá nhân người nước ngoài cho cá nhân người trong nước, các nguồn kiều hối, các nguồn trợ cấp của một tổ chức từ thiện nước ngoài cho một tổ chức, đoàn thể trong nước. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Thanh toán mậu dịch là quan hệ thanh toán dựa trên cơ sở trao đổi hàng hóa và các dịch vụ thương mại theo giá cả quốc tế. Các bên mua bán chịu sự ràng buộc bởi các điều khoản và điều kiện ký kết trong hợp đồng thương mại được gọi là hợp đồng ngoại thương.
Mỗi hợp đồng phải quy định rõ vai trò, trách nhiệm của mỗi bên, phương thức thanh toán, đồng tiền thanh toán, điều kiện thương mại, chứng từ yêu cầu khi thanh toán. Do phạm trù TTQT rất rộng, đề tài chỉ xin tập trung vào hoạt động TTQT mậu dịch hay còn gọi là hoạt động thanh toán xuất nhập khẩu. Đồng tiền dùng thanh toán trong hợp đồng ngoại thương có thể là đồng tiền của nước người bán hoặc nước người mua, hoặc cũng có thể là đồng tiền của nước thứ ba. Do đó, việc lựa chọn đồng tiền thanh toán phải được hai bên mua, bán bàn bạc thống nhất và ghi cụ thể trong hợp đồng.
Các chứng từ sử dụng phổ biến trong thương mại quốc tế bao gồm chứng từ tài chính và chứng từ thương mại. Chứng từ tài chính gồm hối phiếu, kỳ phiếu, séc. Chứng từ thương mại bao gồm: hóa đơn, chứng từ bảo hiểm, chứng từ vận tải (vận đơn đường biển, vận đơn đa phương thức, chứng từ vận tải hàng không.), và các chứng từ khác (phiếu đóng gói, bảng kê trọng lượng, giấy chứng nhận số lượng và chất lượng, giấy chứng nhận xuất xứ. Trong thương mại quốc tế, hàng hóa được vận chuyển từ nước này sang nước khác bằng nhiều phương thức khác nhau và việc thanh toán giữa các quốc gia cũng có các phương thức khác nhau.
Chính khoảng chênh về thời gian giữa dòng lưu chuyển hàng hóa và thanh toán từ nước này sang nước khác có thể sẽ tạo ra rủi ro, phát sinh nhiều bất trắc trong quá trình chuyên chở cũng như thanh toán. Vì vậy, nghiên cứu các rủi ro có thể xảy ra đối với các bên liên quan trong từng phương thức TTQT để có biện pháp quản lý và hạn chế rủi ro trong hoạt động TTXNK luôn được cả doanh nghiệp xuất nhập khẩu và các NHTM quan tâm. Trong hoạt động TTXNK, các bên tham gia chủ yếu vào quá trình lưu thông hàng hoá – tiền tệ bao gồm: - Nhà nhập khẩu, nhà xuất khẩu, người sản xuất hàng hóa và các đại lý - Các ngân hàng phục vụ nhà nhập khẩu, nhà xuất khẩu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 - Người chuyên chở, vận tải hàng hóa từ nước này sang nước khác - Công ty bảo hiểm - Chính phủ và các tổ chức thương mại (Phòng Thương mại hay các cơ quan giám định quốc tế, hải quan…) Tùy thuộc vào phương thức TTQT và giai đoạn giao dịch mà có rất nhiều tên gọi khác nhau cho các bên tham gia vào giao dịch. Và rủi ro của các bên liên quan sẽ tuỳ thuộc vào từng phương thức TTQT mà các bên lựa chọn.
Vai trò của hoạt động thanh toán xuất nhập khẩu Hoạt động TTXNK được bắt nguồn từ hoạt động ngoại thương nhằm hỗ trợ và phục vụ cho hoạt động xuất nhập khẩu giữa các quốc gia diễn ra một cách suông sẻ và hiệu quả. Đồng thời, hoạt động ngoại thương và hoạt động TTXNK gắn liền với nhau và gắn liền với nhiều lĩnh vực hoạt động khác, mà mỗi lĩnh vực là một mắt xích không thể thiếu trong dây chuyền hoạt động kinh tế đối ngoại của mỗi quốc gia nói riêng và trên toàn thế giới nói chung. Đối với nền kinh tế Trước xu hướng kinh tế thế giới ngày càng được quốc tế hoá, các quốc gia đang ra sức phát triển kinh tế thị trường, mở cửa và hội nhập, TTXNK trở thành chiếc cầu nối kinh tế trong nước với kinh tế thế giới; bôi trơn và thúc đẩy xuất nhập khẩu hàng hoá và dịch vụ; thúc đẩy đầu tư nước ngoài trực tiếp và gián tiếp; thu hút kiều hối và các nguồn lực tài chính khác; thúc đẩy thị trường tài chính hội nhập quốc tế và mở rộng hoạt động sản xuất ra thị trường thế giới, đẩy nhanh tiến độ toàn cầu hóa, hội nhập hóa. Vì vậy, ngày nay các quốc gia đều chú trọng đến hoạt động kinh tế đối ngoại, xem đây là cách thức chiến lược để phát triển kinh tế.
TTXNK được nảy sinh từ các hoạt động thương mại, mua bán, trao đổi giữa các chủ thể trên thế giới. Ngày nay, ngoại trừ những hoạt động mua bán nhỏ, một số giao dịch hạn chế tại biên giới được chi trả bằng tiền mặt, hầu như các hoạt động kinh doanh hợp pháp trên thế giới đều được thực hiện bằng những PTTT hiện đại, nhanh chóng hơn thông qua các định chế tài chính trung gian. Điều này đã tạo điều LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 kiện hết sức thuận lợi cho các quốc gia phát triển và mở rộng các mối quan hệ kinh tế đối ngoại, trong đó thương mại quốc tế đóng vai trò quan trọng. Với chức năng trung gian thanh toán, hoạt động TTXNK của NHTM đã trở thành một dịch vụ không thể thiếu và đóng một vai trò quan trọng trong nền kinh tế hàng hóa.
Trong quá trình chi trả, độ an toàn, tính chính xác, sự bảo mật, chi phí của nghiệp vụ thanh toán sẽ tác động mạnh và thúc đẩy quan hệ thương mại ngày càng mở rộng và phát triển. Thông qua mạng lưới TTXNK, các NHTM góp phần nâng cao tốc độ chu chuyển vốn trên toàn thế giới, phân bổ nguồn vốn giữa các thị trường, các vùng, lãnh thổ trên toàn cầu ngày càng hiệu quả, giảm bớt những rủi ro liên quan tới sự biến động của tiền tệ, tới khả năng thanh toán, tạo điều kiện cho phát triển và mở rộng hoạt động ngoại thương. Đối với các doanh nghiệp xuất nhập khẩu Với vai trò là trung gian thanh toán, các NHTM với mạng lưới chi nhánh và đại lý rộng rãi trên khắp thế giới sẽ giúp cho bên mua và bên bán thực hiện việc thanh toán khi phát sinh giao dịch thương mại quốc tế. TTXNK là mắt xích không thể thiếu trong quá trình mua bán hàng hoá, dịch vụ giữa các cá nhân, tổ chức ở các quốc gia khác nhau.
Hoạt động TTXNK có nhanh chóng, an toàn và chính xác thì mới làm cho hàng hoá, tiền tệ lưu thông trong hoạt động ngoại thương, nhà XK thu được tiền, nhà NK trả được tiền, thúc đẩy dòng tiền và tính thanh khoản, từ đó quyết định chất lượng của một chu kỳ kinh doanh, thúc đẩy tốc độ thanh toán, giúp các DN thu hồi vốn nhanh, phản ánh hiệu quả kinh tế và tài chính trong hoạt động của DN. Các DN xuất nhập khẩu sẽ được các NHTM tư vấn, hướng dẫn các PTTT phù hợp, an toàn và bảo đảm quyền lợi cho cả hai bên mua bán, hạn chế rủi ro và góp phần tạo nên uy tín của các DN đối với các bạn hàng ở nước ngoài. Mặt khác, trong quá trình thực hiện TTXNK, những DN không đủ năng lực về vốn sẽ được NH tài trợ xuất nhập khẩu với các dịch vụ tài chính và cung cấp các kỹ thuật hỗ trợ DN thực hiện hoạt động thương mại quốc tế, qua đó mở rộng quan hệ giữa các quốc gia trên thế giới. Đối với các NHTM LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Ngày nay hoạt động TTXNK trở thành một dịch vụ quan trọng tại các NHTM, đã và đang được quan tâm đầu tư phát triển về công nghệ thanh toán, trình độ cán bộ, mạng lưới đại lý trên toàn thế giới.
Hoạt động này giúp NH có thể cung cấp tài chính cho khách hàng của mình trong môi trường kinh tế nhiều thách thức, khả năng thu lời cao hơn do quản lý và kiểm soát tài sản khách hàng chặt chẽ hơn. Các NH hiện đại hoạt động đa năng nhằm tăng thu nhập từ các nghiệp vụ truyền thống và mở rộng các nghiệp vụ ngoại bảng như kinh doanh TTXNK, ngoại hối, bảo lãnh… Dịch vụ TTXNK trở thành dịch vụ mang lại lợi nhuận cao, được các NHTM đặc biệt chú trọng và đem lại nguồn thu đáng kể dưới dạng phí.