CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU 1.1 Cơ sở pháp lý - Luật bảo vệ số 72/2020/QH14 ngày 17 tháng 11, năm 2020. Luật BVMT 2020 đã quy định việc thu phí rác thải dựa trên khối lượng hoặc thể tích thay cho việc tính bình quân theo hộ gia đình hoặc đầu người. Cơ chế thu phí này sẽ góp phần thúc đẩy người dân phân loại, giảm thiểu rác thải phát sinh tại nguồn do nếu không thực hiện việc này thì chi phí xử lý rác thải phải nộp sẽ cao, thông qua quy định rác thải sinh hoạt phải được phân làm 03 loại: chất thải rắn có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm; chất thải rắn sinh hoạt khác. - Quyết định số 2149/2009/QĐ-TTg ngày 17/12/2009 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược quốc gia về quản lý tổng hợp chất thải rắn đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2050.
- Quyết định số 445/QĐ-TTg ngày 07 tháng 04 năm 2009 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt Điều chỉnh định hướng quy hoạch tổng thể phát triển hệ thống đô thị Việt Nam đến năm 2025 và tầm nhìn đến năm 2050. - Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Long An năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1439/QĐ- TTg ngày 03/10/2012. - Quyết định số 1216/QĐ-TTg năm 2020 về việc phê duyệt Chiến lược bảo vệ môi trường đến năm 2050. - Quy hoạch phát triển đô thị tỉnh Long An đến năm 2030.
- Quy chuẩn 01/2008-BXD, 03/04/2008 Ban hành Quy chuẩn kỹ thuật Quốc gia về Quy hoạch Xây dựng. - Các cơ sở pháp lý, kỹ thuật khác.2 Tổng quan về chất thải rắn 1.1 Khái niệm chung Chất thải rắn (CTR), chất thải rắn đô thị (Municipal solid wastes-MSW), chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH) và phân loại CTR tại nguồn được khái niệm như sau [3] [4]: ➢ CTR: bao gồm chất thải ở dạng rắn được con người loại bỏ trong các hoạt động của con người và sinh vật không còn hữu ích và không còn sử dụng được nữa. Trong đó, quan trọng nhất là các loại chất thải sinh ra từ các hoạt động sản xuất. ➢ Chất thải rắn đô thị: ( Municipal solid wastes - MSW) là những vật liệu không mong muốn hoặc chất thải chủ yếu được tạo ra từ các hộ gia đình bao gồm văn phòng, khách sạn, cửa hàng và khu mua sắm, trường học, cơ quan và từ các dịch vụ đô thị, chẳng hạn như vệ sinh đường phố và bảo trì công viên, vườn tược và các khu vực giải trí khác.
Các loại CTRSH chủ yếu là chất thải thực phẩm hữu cơ, rác thải nhựa-nilong, ngoài ra có giấy, giẻ lau, kim loại và thủy tinh, với một số chất thải gia dụng nguy hại, chẳng hạn như bóng đèn điện, pin, thuốc loại bỏ và các bộ phận ô tô. ➢ Phân loại CTR tại nguồn: là tách CTR thành nhiều loại khác nhau sao cho phù hợp với từng mục đích sử dụng khác nhau. CTR thông thường được phân thành hai nhóm chính gồm chất thải có thể dùng để tái chế, tái sử dụng và chất thải phải tiêu hủy hoặc chôn lấp. ➢ Tái chế chất thải: là một hoạt động thu hồi lại chất thải có trong thành phần của CTR đô thị sau đó được chế biến thành những sản phẩm mới phục vụ cho sản xuất và sinh hoạt.
➢ Thu gom CTR: là hoạt động tập hợp, phân loại, đóng gói và lưu giữ tạm thời CTR tại nhiều điểm thu gom tới địa điểm hoặc cơ sở được cơ quan nhà nước có thẩm quyền chấp thuận. ➢ Lưu giữ CTR: là việc giữ CTR trong một khoảng thời gian nhất định ở nơi được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận trước khi vận chuyển đến cơ sở xử lý. 6 ➢ Vận chuyển CTR: là quá trình chuyên chở CTR từ nơi phát sinh, thu gom, lưu giữ, trung chuyển đến nơi xử lý, tái chế, tái sử dụng hoặc BCL cuối cùng. ➢ Xử lý CTR: là quá trình sử dụng các giải pháp công nghệ, kỹ thuật làm giảm, loại bỏ, tiêu hủy các thành phần có hại hoặc không có ích trong CTR; thu hồi, tái chế, tái sử dụng lại các thành phần có ích trong CTR.
➢ Chôn lấp CTR hợp vệ sinh: là hoạt động chôn lấp phù hợp với các yêu cầu của tiêu chuẩn kỹ thuật về BCL CTR hợp vệ sinh .2 Nguồn gốc phát sinh chất thải rắn tại các khu chợ Chợ là nơi trao đổi hàng hóa và dịch vụ bằng tiền tệ hoặc hiện vật (hàng đổi hàng) diễn ra hoạt động mua bán. Tại chợ mọi người có thể kết nối, hợp tác, chia sẻ với nhau để đạt được các lợi ích chung, hình thành các mối quan hệ về văn hóa, xã hội & kinh tế. Nguồn gốc phát sinh chất thải rắn sinh hoạt chủ yếu từ các hoạt động mua bán của các hộ kinh doanh trong phạm vi hoạt động của chợ. Đây cũng có thể là nơi diễn ra các hoạt động nghiên cứu, giới thiệu, quãng cáo, tiếp thị sản phẩm - dịch vụ [5].
Đa phần các loại hình buôn bán trao đổi hàng hóa đều phát sinh chất thải rắn: Kinh doanh Kinh doanh các các sản phẩm sản phẩm thủy đồ ăn, nước Kinh sản doanh mỹ phẩm Kinh doanh Kinh doanh Chất thải văn phòng các sản phẩm rắn phẩm gia súc Kinh doanh các Kinh doanh Kinh doanh sản phẩm các sản phẩm các sản phẩm gia dụng từ gia cầm thời trang Hình 1.1 Nguồn phát sinh chất thải rắn tại các khu chợ [4]. 7 Qua đó cho thấy CTR tại chợ gồm rất nhiều nguồn như các sản phẩm từ gia cầm – gia súc – thủy hải sản, các sản phẩm từ quầy thực phẩm và nước uống, sản phẩm thời trang – may mặc, các sản phẩm nông sản, sản phẩm gia dụng, văn phòng phẩm,…Hầu như tất cả các loại hình kinh doanh tại các chợ đều là nguồn phát sinh CTR.3 Thành phần chất thải rắn tại các khu chợ Thông thường thành phần của rác thải sinh hoạt tại chợ bao gồm các thành phần sau: - Các chất dễ bị phân hủy sinh học: các thực phẩm thừa, lá rau, lá cây, xác động vật chết, vở hoa quả… - Các chất khó bị phân hủy sinh học: gỗ, cành cây, cao su, túi nilong… - Các chất hoàn toàn không bị phân hủy sinh học: kim loại, thủy tinh, mảnh sành, gạch ngói, vôi vữa khô, sỏi cát, vỏ ốc hến [6]… 1.4 Ảnh hưởng của chất thải rắn đến môi trường và sức khỏe cộng đồng 1.1 Ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và giảm mỹ quan môi trường sống Theo tổ chức Y tế Thế giới WHO, trên thế giới mỗi năm có 5 triệu người chết và có gần 40 triệu trẻ em mắc các bệnh có liên quan tới rác thải. Nhiều tài liệu trong nước và quốc tế cho thấy, những xác động vật bị thối rữa trong hơi thối có chất amin và các chất dẫn xuất sufua hydro hình thành từ sự phân hủy rác thải kích thích sự hô hấp của con người, kích thích nhịp tim đập mạnh gây ảnh hưởng xấu tới những người mắc bệnh tim mạch. Trong thành phần CTR hay còn gọi là rác thải, thông thường hàm lượng hữu cơ chiếm tỉ lệ lớn dễ bị phân hủy, lên men, bốc mùi hôi thối gây ô nhiễm môi trường không khí xung quanh làm ảnh hưởng đến sức khỏe con người và giảm mỹ quan môi trường sống; những người tiếp xúc thường xuyên với rác thải như những người làm trực tiếp công việc thu nhặt các phế liệu từ bãi rác rất dễ mắc các bệnh như viêm phổi, sốt rét, các bệnh về mắt, tai, mũi, họng và ngoài da, phụ khoa [7].
Các ảnh hưởng của rác thải lên sức khoẻ con người được minh họa qua sơ đồ sau: 8 Môi trường không khí Bụi; CH4; NH3; H2S; VOC. Chất thải rắn sinh hoạt -Sinh hoạt -Thương nghiệp - Tái chế Nước mặt Nước Môi trường đất Qua ngầm đường Kim hô Qua hấp loại chuỗi nặng, thực chất phẩm độc Ăn uống, tiếp xúc qua da Người, động vật Hình 1.2 Tác động của chất thải rắn lên sức khỏe con người [7] Tác động của CTR lên sức khoẻ con người thông qua các thành phần môi trường như nước mặt, nước ngầm, môi trường đất và không khí. Môi trường bị ô nhiễm tất yếu sẽ tác động đến sức khoẻ con người thông qua chuỗi thức ăn.2 Chất thải rắn sinh hoạt làm ô nhiễm môi trường ❖ Đối với môi trường không khí Chất thải rắn phát sinh từ các hộ gia đình, hộ kinh doanh từ các khu chợ thường là các loại thực phẩm rau, củ, quả, các sản phẩm từ động vật chiếm tỷ lệ cao trong toàn bộ khối lượng rác thải ra. Việt Nam là khu vực đặt thù khí hậu nhiệt đới nóng ẩm và mưa nhiều là điều kiện thuận lợi cho các thành phần hữu cơ phân hủy, thúc đẩy nhanh quá trình lên men, thối rữa và tạo nên mùi khó chịu cho con người.
Các chất thải khí phát ra từ các quá trình này thường là H2S, NH3, CH4, SO2, CO2…. đều là các tác nhân gây ra ô nhiễm môi trường không khí [7]. ❖ Đối với môi trường nước Theo thói quen, người dân thường đổ rác tại các bờ sông, hồ, ao, cống rãnh… Lượng rác này sau khi bị phân hủy sẽ tác động trực tiếp và gián tiếp đến chất lượng nước mặt, nước ngầm trong khu vực. Ngoài ra, rác có thể bị cuốn trôi theo dòng nước mưa xuống ao, hồ, sông, ngòi, kênh, rạch… sẽ làm nhiễm bẩn nguồn nước mặt.
Mặt khác, lâu dần lượng rác này sẽ làm giảm diện tích ao hồ… giảm khả năng tự làm sạch của nước gây cản trở các dòng chảy, tắc nghẽn cống rãnh thoát nước. Hậu quả của hiện tượng này là hệ sinh thái trong các ao hồ bị hủy diệt. Việc ô nhiễm các nguồn nước mặt này cũng là một trong những nguyên nhân gây các bệnh tiêu chảy, tả, lỵ, trực khuẩn, thương hàn… ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe cộng đồng [7]. Bên cạnh đó, các loài động vật thủy sinh tiêu thụ các chất thải rắn sinh hoạt là nguồn thứ cấp do phân rã từ chất thải nhựa lớn do tia UV, nhiệt, sống…Nhiều hạt vi nhựa có trong nước ở các sông do hoạt động của con người và do chất thải thải ra sông, từ sông đổ ra biển ❖ Đối với môi trường đất Trong thành phần CTR có chứa nhiều các chất độc, do vậy khi rác thải được đưa vào môi trường các chất độc sẽ xâm nhập vào đất và tiêu diệt nhiều loại sinh vật có ích cho đất như: giun, vi sinh vật, nhiều loài động vật không xương sống, ếch, nhái… 10 làm giảm tính đa dạng sinh học và phát sinh nhiều sâu bọ phá hoại cây trồng.