Giải pháp quản lý rác thải nhựa sinh hoạt khu vực nông thôn tỉnh Thái Bình (cũ)

Luận án giải pháp quản lý rác thải nhựa sinh hoạt khu vực nông thôn tỉnh Thái Bình cũ - Dương Thị Phương Anh

• Tác giả: Dương Thị Phương Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Hà
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Môi trường và phát triển bền vững
• Đề tài: Giải pháp quản lý rác thải nhựa sinh hoạt khu vực nông thôn tỉnh Thái Bình (cũ)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2026
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan quản lý rác thải nhựa sinh hoạt nông thôn Thái Bình cũ

Rác thải nhựa sinh hoạt tại khu vực nông thôn tỉnh Thái Bình cũ đang gia tăng nhanh chóng. Sự phát triển kinh tế làm thay đổi thói quen tiêu dùng của người dân. Các sản phẩm nhựa dùng một lần xuất hiện phổ biến trong đời sống hàng ngày. Túi ni lông và bao bì nhựa chiếm tỷ trọng lớn trong dòng chất thải sinh hoạt. Nhiều xã thuần nông thuộc các huyện Quỳnh Phụ, Tiền Hải và Đông Hưng ghi nhận khối lượng rác thải nhựa tăng đều qua từng năm. Hệ thống thu gom truyền thống chưa đáp ứng kịp tốc độ phát sinh chất thải. Phần lớn rác thải nhựa bị trộn lẫn với rác hữu cơ ngay tại nguồn phát sinh. Hoạt động quản lý chất thải tại địa phương còn gặp nhiều rào cản về hạ tầng và kinh phí. Các bãi rác xã thường rơi vào tình trạng quá tải nghiêm trọng. Rác nhựa khó phân hủy trôi nổi trên các dòng kênh mương nội đồng. Thực trạng này đe dọa trực tiếp đến cảnh quan sinh thái và sức khỏe của cộng đồng dân cư. Việc nghiên cứu toàn diện hệ thống quản lý rác thải nhựa nông thôn là nhiệm vụ cấp thiết. Công tác này tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững.

1.1. Nguồn gốc phát sinh rác thải nhựa sinh hoạt nông thôn

Nguồn phát sinh rác thải nhựa tại nông thôn Thái Bình chủ yếu đến từ sinh hoạt gia đình và chợ truyền thống. Các hộ dân sử dụng túi ni lông hàng ngày để chứa thực phẩm. Đồ nhựa dùng một lần như cốc, hộp xốp và chai nước cũng tăng mạnh. Hoạt động canh tác nông nghiệp thải ra bao gói thuốc bảo vệ thực vật và màng phủ ni lông. Ngoài ra, bao bì thức ăn chăn nuôi cũng góp phần làm tăng lượng nhựa phế thải. Khối lượng chất thải nhựa có xu hướng gia tăng theo mức sống của cư dân. Đa số các loại nhựa này có giá trị tái chế thấp. Các vật dụng này thường bị vứt bỏ bừa bãi sau một lần sử dụng ngắn ngủi.

1.2. Đặc điểm thành phần rác thải nhựa tại tỉnh Thái Bình

Thành phần chất thải rắn sinh hoạt nông thôn Thái Bình có tỷ lệ chất hữu cơ cao, dao động từ 49% đến 72%. Nhựa và túi ni lông chiếm từ 8% đến 11% tổng lượng rác. Nhựa mỏng PE và PP chiếm đa số trong dòng rác thải nhựa sinh hoạt. Các loại nhựa cứng như PET và HDPE có tỷ lệ thấp hơn nhưng dễ thu gom hơn. Rác nhựa nông thôn thường bị bám dính tạp chất hữu cơ và đất cát. Điều này gây khó khăn lớn cho công đoạn làm sạch và tái chế cơ học. Sự pha trộn phức tạp giữa các loại polymer khiến việc phân loại thủ công tốn nhiều công sức. Lượng rác nhựa không tái chế được vẫn bị chôn lấp lẫn với rác sinh hoạt thông thường.

II. Thực trạng rác thải nhựa sinh hoạt nông thôn tỉnh Thái Bình

Công tác quản lý rác thải nhựa tại vùng nông thôn tỉnh Thái Bình cũ bộc lộ nhiều hạn chế kéo dài. Tỷ lệ phát sinh rác thải sinh hoạt dao động từ 0,5 đến 0,82 kg/người/ngày. Hoạt động phân loại tại nguồn gần như chưa được thực hiện đồng bộ. Đa số người dân vẫn gom chung rác nhựa với rác dễ phân hủy. Đội ngũ thu gom rác tại các thôn xóm chủ yếu dùng xe đẩy tay thô sơ. Tần suất thu gom không đồng đều, dẫn đến tình trạng rác ứ đọng tại các điểm tập kết lộ thiên. Cơ sở hạ tầng xử lý rác thải tại các xã còn rất nghèo nàn và thiếu quy hoạch bài bản. Phần lớn các bãi rác trung chuyển không có lớp lót đáy chống thấm đạt chuẩn. Lò đốt rác quy mô nhỏ hoạt động kém hiệu quả và không kiểm soát được khí thải độc hại. Khói đốt nhựa sinh ra nhiều hợp chất độc hại như dioxin và furan. Nguồn kinh phí hỗ trợ công tác vệ sinh môi trường từ ngân sách địa phương còn hạn hẹp. Trách nhiệm của các bên liên quan chưa được ràng buộc rõ ràng bằng quy chế cụ thể. Tình trạng này làm suy giảm chất lượng môi trường sống nghiêm trọng.

2.1. Bất cập trong thu gom và phân loại rác thải nhựa

Hệ thống phân loại rác tại nguồn ở nông thôn Thái Bình còn mang tính tự phát. Người dân chỉ giữ lại các loại chai nhựa có giá trị kinh tế để bán cho đồng nát. Các loại túi ni lông mỏng và hộp nhựa xốp bị vứt bỏ hoàn toàn vào rác chung. Đội thu gom rác xã thiếu trang thiết bị bảo hộ và phương tiện chuyên dụng. Xe gom rác không có ngăn chứa riêng cho từng loại chất thải. Rác nhựa sau thu gom thường bị dồn về bãi chôn lấp hở của xã. Tại bãi rác, gió cuốn bao ni lông bay tán loạn ra các cánh đồng xung quanh. Nước rỉ rác chứa hạt vi nhựa có nguy cơ ngấm sâu vào đất và nguồn nước ngầm.

2.2. Nguy cơ ô nhiễm môi trường và sức khỏe cộng đồng

Rác thải nhựa không được thu gom triệt để gây ô nhiễm nghiêm trọng hệ thống thủy lợi nội đồng. Các dòng sông, kênh mương tại Tiền Hải và Đông Hưng thường xuyên bị tắc nghẽn dòng chảy do bao bì nhựa. Nhựa tồn lưu trong đất nông nghiệp làm suy giảm độ phì nhiêu và cản trở rễ cây phát triển. Thói quen đốt rác nhựa ngoài trời tạo ra các chất khí cực độc hại cho hệ hô hấp. Người dân sống gần bãi rác đối mặt với nguy cơ mắc bệnh viêm phế quản và các bệnh ngoài da. Hạt vi nhựa phát tán vào chuỗi thức ăn thủy sản gây tổn hại hệ sinh thái lâu dài. Môi trường sống suy thoái ảnh hưởng tiêu cực đến tiến trình xây dựng nông thôn mới nâng cao.

III. Giải pháp quản lý rác thải nhựa sinh hoạt nông thôn đồng bộ

Giải quyết vấn đề rác thải nhựa đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa chính sách và kỹ thuật. Tỉnh cần hoàn thiện khung pháp lý về quản lý chất thải rắn tại khu vực nông thôn. Quy định bắt buộc phân loại rác tại nguồn cần được ban hành và giám sát chặt chẽ. Chính quyền địa phương cần hỗ trợ kinh phí cho các tổ đội thu gom chuyên trách. Các mô hình kinh tế tuần hoàn nên được áp dụng vào hoạt động xử lý chất thải sinh hoạt. Doanh nghiệp tái chế nhựa cần được tạo điều kiện thuận lợi về đất đai và thuế. Ứng dụng công nghệ xử lý nhiệt hiện đại thay thế dần các lò đốt rác thủ công lạc hậu. Hệ thống giám sát môi trường định kỳ tại các bãi chôn lấp phải được duy trì liên tục. Đồng thời, công tác truyền thông môi trường đóng vai trò then chốt trong việc thay đổi hành vi xã hội. Người dân cần được hướng dẫn cụ thể cách phân loại và giảm thiểu rác thải nhựa. Việc xã hội hóa dịch vụ môi trường sẽ huy động thêm nguồn lực tài chính ngoài ngân sách. Sự vào cuộc của các tổ chức đoàn thể giúp duy trì hiệu quả bền vững lâu dài.

3.1. Nâng cao năng lực phân loại và thu gom tại nguồn

Biện pháp quan trọng đầu tiên là thiết lập mạng lưới phân loại rác thải tại từng hộ gia đình. Chính quyền xã cần cung cấp thùng rác hai ngăn cho các hộ dân nông thôn. Một ngăn chứa chất thải hữu cơ để tự ủ phân vi sinh tại vườn. Ngăn còn lại chứa rác tái chế và các mảnh nhựa vụn. Hợp tác xã vệ sinh môi trường phải xây dựng lịch thu gom riêng cho từng dòng chất thải. Các xe thu gom cần cải tiến thùng chứa để tránh làm lẫn rác đã phân loại. Địa phương cũng cần hỗ trợ trang phục và bảo hiểm cho nhân viên vệ sinh môi trường. Việc duy trì các điểm tập kết sạch sẽ giúp nâng cao ý thức giữ gìn vệ sinh chung.

3.2. Ứng dụng công nghệ xử lý và cơ chế chính sách

Tỉnh cần ưu tiên ứng dụng công nghệ tái chế cơ học hiện đại để xử lý hạt nhựa phế liệu. Các khu liên hợp xử lý chất thải cấp huyện nên được đầu tư bài bản thay thế bãi rác xã. Công nghệ đốt thu hồi năng lượng là giải pháp tối ưu cho lượng rác không thể tái chế. Về mặt thể chế, chính quyền cần ban hành chính sách ưu đãi đầu tư đối với doanh nghiệp môi trường. Cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) phải được thực thi nghiêm túc tại địa phương. Việc thu phí vệ sinh môi trường theo khối lượng xả thải sẽ tạo động lực giảm rác nhựa. Các xã cần đưa tiêu chí giảm thiểu rác thải nhựa vào quy ước và hương ước thôn làng.

IV. Kết luận và định hướng quản lý rác thải nhựa nông thôn bền vững

Quản lý rác thải nhựa sinh hoạt khu vực nông thôn tỉnh Thái Bình cũ giữ vai trò thiết yếu cho phát triển bền vững. Quá trình chuyển đổi từ mô hình chôn lấp thô sơ sang xử lý tập trung khép kín là xu thế tất yếu. Sự thành công của công tác này phụ thuộc vào quyết tâm chính trị của chính quyền các cấp. Đồng thời, sự đồng thuận của cộng đồng cư dân đóng vai trò quyết định. Các giải pháp kỹ thuật cần được phối hợp nhịp nhàng với chính sách kinh tế. Việc kiểm soát dòng chất thải nhựa giúp bảo vệ hệ sinh thái nông nghiệp và nguồn nước ngầm quý giá. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học tin cậy cho công tác hoạch định chính sách môi trường. Đây cũng là bước đi quan trọng trong lộ trình xây dựng nông thôn mới kiểu mẫu. Thái Bình có thể trở thành điểm sáng về quản lý môi trường nếu triển khai bài bản các mô hình thí điểm. Sự phối hợp đa ngành sẽ mở ra hướng đi bền vững cho toàn bộ khu vực đồng bằng Bắc Bộ. Mỗi hành động bảo vệ môi trường hôm nay đều mang lại giá trị to lớn cho tương lai.

4.1. Lộ trình triển khai thí điểm tại các xã thuần nông

Kế hoạch triển khai thí điểm cần được bắt đầu tại các xã ven biển và xã thuần nông tiêu biểu như Thái Đô, Thụy Hải hay Tây Giang. Giai đoạn đầu tập trung vào việc tuyên truyền và hướng dẫn phân loại rác thải tại từng hộ gia đình. Giai đoạn tiếp theo đầu tư trang thiết bị thu gom chuyên biệt và thành lập các tổ tự quản môi trường. Chính quyền địa phương cần theo dõi sát sao tỷ lệ thu hồi và rò rỉ rác thải nhựa ra môi trường. Các số liệu đánh giá định kỳ giúp điều chỉnh phương án xử lý cho phù hợp với thực tế. Sau khi hoàn thiện quy trình chuẩn, mô hình sẽ được nhân rộng trên phạm vi toàn tỉnh.

4.2. Khả năng nhân rộng mô hình kinh tế tuần hoàn nhựa

Kinh tế tuần hoàn mở ra hướng tiếp cận bền vững trong quản lý rác thải nhựa nông thôn. Việc liên kết chặt chẽ giữa chính quyền, doanh nghiệp tái chế và người dân là nhân tố cốt lõi. Rác thải nhựa sau khi phân loại sạch sẽ trở thành nguồn nguyên liệu đầu vào giá trị cho các nhà máy chế biến. Nguồn thu từ hạt nhựa tái chế có thể tái đầu tư vào quỹ vệ sinh môi trường địa phương. Cách tiếp cận này vừa giảm thiểu chi phí xử lý chôn lấp, vừa tạo thêm việc làm cho lao động nông thôn. Bài học kinh nghiệm tại Thái Bình sẽ cung cấp tài liệu tham khảo hữu ích cho nhiều tỉnh thành nông nghiệp khác.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngành Khoa học Môi trường với đề tài "Giải pháp quản lý rác thải nhựa sinh hoạt khu vực nông thôn tỉnh Thái Bình (cũ)" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Dương Thị Phương Anh tại Viện Tài nguyên và Môi trường, Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thị Hà và TS. Nguyễn Trung Thắng. Luận án thuộc chuyên ngành Môi trường và phát triển bền vững, mã số đào tạo 9440301.04.

Về tính cấp thiết, ô nhiễm chất thải nhựa (CTN) đang là thách thức môi trường quy mô lớn. Ước tính có khoảng 80% CTN bắt nguồn từ các hoạt động trên đất liền và 20% phát sinh từ các hoạt động trên biển, hàng năm có khoảng 13 triệu tấn CTN đổ ra đại dương, gây tổn thất hệ sinh thái biển tối thiểu 13 tỷ USD mỗi năm. Tại khu vực nông thôn ở các quốc gia đang phát triển, dịch vụ thu gom và cơ sở hạ tầng quản lý chất thải rắn (CTR) còn thiếu đồng bộ; ở các nước thu nhập thấp, chỉ 26% chất thải nông thôn được thu gom, trong khi 93% chất thải bị đổ bừa bãi hoặc đốt ngoài trời. Ở Việt Nam, trên 61% dân số sống tại nông thôn. Tỉnh Thái Bình (cũ) có tỷ lệ dân số nông thôn đạt gần 90% và có dải bờ biển tiếp nhận lượng rác thải lớn, công tác quản lý chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH) và CTN đang đối mặt với tình trạng quá tải tại các lò đốt rác địa phương (như tại các xã Thụy Xuân, Thụy Hải, Thụy Dũng). Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: các nghiên cứu về CTRSH nông thôn đã được thực hiện khá nhiều, nhưng mảng quản lý chuyên biệt đối với CTN sinh hoạt nông thôn, đặc biệt là việc xác định hệ số phát sinh thực nghiệm, đặc tính polymer và đề xuất hệ thống giải pháp gắn với bối cảnh chuyển đổi tổ chức hành chính còn thiếu hụt và chưa được giải quyết đầy đủ.

Luận điểm nghiên cứu của luận án gồm hai nội dung chính:

• CTN phát sinh trong sinh hoạt ở khu vực nông thôn tỉnh Thái Bình (cũ) tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây ô nhiễm môi trường đối với khu vực và nhiều rủi ro cho sức khỏe người dân.
• Các giải pháp quản lý CTN phát sinh trong sinh hoạt ở khu vực nông thôn đề xuất phải căn cứ trên hiện trạng phát sinh và quản lý CTN, phù hợp đặc điểm tự nhiên, điều kiện kinh tế - xã hội ở khu vực nông thôn, phù hợp với bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính và triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, hướng tới nền kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững.

Mục tiêu nghiên cứu được xác định:

1. Đánh giá được hiện trạng phát sinh, các yếu tố ảnh hưởng và công tác quản lý CTN sinh hoạt tại khu vực nông thôn tỉnh Thái Bình (cũ).
2. Đề xuất các giải pháp quản lý CTN phát sinh từ sinh hoạt ở khu vực nông thôn trên địa bàn tỉnh Thái Bình (cũ); đánh giá tính khả thi, mức độ ưu tiên và lựa chọn các giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý.

Câu hỏi nghiên cứu của luận án gồm:

1. Khu vực nghiên cứu có những đặc trưng gì liên quan tới phát sinh CTN từ sinh hoạt (hệ số phát sinh, tỷ lệ CTN trong CTRSH, thành phần và các yếu tố ảnh hưởng)?
2. Hiện trạng công tác quản lý CTN trong sinh hoạt tại khu vực nghiên cứu như thế nào?
3. Những giải pháp nào phù hợp, có tính khả thi và cần ưu tiên triển khai nhằm nâng cao hiệu quả quản lý CTN tại khu vực nghiên cứu, đáp ứng yêu cầu thực hiện Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và định hướng kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: CTN phát sinh trong sinh hoạt của các hộ gia đình ở khu vực nông thôn và các giải pháp quản lý, xử lý, tận dụng CTN theo hướng kinh tế tuần hoàn.
• Phạm vi không gian: Khu vực nông thôn tỉnh Thái Bình (cũ). Luận án khảo sát sâu và lấy mẫu thực địa tại 4 xã: Thái Đô, Thụy Hải (thuộc huyện ven biển Thái Thụy) và Vũ Ninh, Vũ Quý (thuộc huyện Kiến Xương). Các giải pháp đề xuất được xây dựng có xét đến bối cảnh sau ngày 01/7/2025, khi thực hiện sáp nhập tỉnh Thái Bình vào tỉnh Hưng Yên (mới) và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp (bỏ cấp huyện).
• Phạm vi thời gian: Khảo sát thực địa và lấy mẫu CTN tiến hành trong năm 2023. Số liệu tự nhiên, kinh tế - xã hội và quản lý cập nhật từ 2023 đến 2025.
• Giới hạn khoa học: Luận án tập trung vào CTN phát sinh từ sinh hoạt hộ gia đình nông thôn; đối tượng nghiên cứu không bao gồm hạt vi nhựa; không bao gồm CTN phát sinh từ chợ và trung tâm thương mại.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo từng nhóm nội dung về lượng hóa phát sinh, thành phần vật liệu và giải pháp quản lý CTN:

Ở quy mô toàn cầu, việc đánh giá lượng phát sinh CTN dựa trên phân tích dòng vật liệu (MFA) và đánh giá vòng đời (LCA) được áp dụng trong mô hình ENV-Linkages của OECD (2022, 2024), cho thấy lượng CTN tăng từ 156 triệu tấn (năm 2000) lên 353 triệu tấn (năm 2019) và 400 triệu tấn (năm 2024), trong đó chỉ 9% được tái chế. Nghiên cứu của Geyer, Jambeck và Law (2017) xác định giai đoạn 1950–2015 toàn cầu sản xuất 8.300 triệu tấn nhựa nguyên sinh và tạo ra 6.300 triệu tấn CTN, dự báo chạm mốc 12.000 triệu tấn vào năm 2050 nếu giữ nguyên xu hướng. Tại Sri Lanka, bộ công cụ MFA theo Công ước Basel ước tính mỗi năm quốc gia này tạo ra 250.000 tấn CTN và rò rỉ ra biển khoảng 40.000 tấn. Về hệ số phát sinh rác thải nông thôn, Mihai và cộng sự (2014) tính toán mức phát sinh tại các xã ở Rumani dao động từ 0,28 đến 0,8 kg/người.ngày tùy vào tỷ lệ tiếp cận dịch vụ thu gom; Ciuta và cộng sự chỉ ra hệ số CTRSH nông thôn đạt 0,4 kg/người.ngày với tỷ lệ nhựa 5,16%, thấp hơn khu vực đô thị (0,9 kg/người.ngày và 16,51% nhựa). Nxumalo và cộng sự (2020) khảo sát tại Eswatini ghi nhận lượng thải trung bình là 15,9 g CTN/ngày.

Về ảnh hưởng môi trường và sức khỏe, nghiên cứu của Eriksen và cộng sự, Baca và cộng sự (2023) chỉ ra việc đốt hở CTN phát thải chất độc dioxin và furan; Leonard và cộng sự (2024), Li (2024) phát hiện vi nhựa trong hệ tuần hoàn máu và mô người; báo cáo của WHO (2022) và Lane, Koelmans, Wardani (2025) nhấn mạnh sự thiếu hụt dữ liệu định lượng dài hạn về ngưỡng liều - phản ứng của vi nhựa đối với cơ thể người.

Tại Việt Nam, báo cáo của WWF-Việt Nam (2023) xác định lượng CTN phát sinh trên đất liền khoảng 2,8–3,1 triệu tấn/năm; riêng tỉnh Thái Bình (cũ) ghi nhận hệ số phát sinh CTN năm 2021 là 23 kg/người.năm, tỷ lệ CTN trong CTRSH chiếm 17%. Khảo sát của Ngân hàng Thế giới (WB, 2020–2021) trên 5 lưu vực sông và 14 vị trí ven biển cho thấy CTN chiếm 94% tổng số lượng và 71% khối lượng CTR trôi nổi. Một số nghiên cứu điển hình về hệ số phát sinh và tỷ lệ CTN tại Việt Nam được luận án đối chiếu:

Tác giả, công trình	Địa bàn nghiên cứu	Hệ số phát sinh	Tỷ lệ CTN trong CTRSH
WWF-Việt Nam (2023)	Tỉnh Thái Bình (cũ)	23 kg/người.năm	17%
Trịnh Văn Hoàng và cs (2021)	Thanh Hà, Hải Dương (cũ)	0,047–0,049 kg CTN/người.ngày	-
Hoàng Thị Huê và cs (2020)	Hoài Đức, Hà Nội	0,04–0,05 kg CTN/người.ngày	-
Bùi Thị Thu Trang, Hoàng Thị Huê (2023)	Hải Hậu, Nam Định	0,53 kg CTRSH/người.ngày	-
Đào Văn Hiền và cs (2021)	Thượng Cát, Bắc Từ Liêm, Hà Nội	-	13,5% (khu dân cư: 10,6%)
Nguyễn Thanh Giao (2020)	Long Trị A, Châu Thành, Hậu Giang	-	Túi ni lông chiếm 4,7–7,1%; chai nhựa 87,7–92% trong nhóm rác dùng 1 lần
Trần Việt Hùng và cs (2020)	Tiền Hải, Thái Bình (cũ)	0,50–0,82 kg CTRSH/người.ngày	Túi ni lông chiếm 8–11%
Phạm Thị Tố Oanh (2020)	Đông Hưng, Thái Bình (cũ)	0,53–0,61 kg CTRSH/người.ngày	CTR vô cơ chiếm 45–51%

Về các giải pháp quản lý, các tài liệu quốc tế của Akenji và cộng sự (2020), UNEP (2023), Nyika và Onyari (2021), Wang và cộng sự (2018) nhấn mạnh cách tiếp cận quản lý chất thải tổng hợp (QLTHCTR), phân cấp trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) và phát triển mô hình ngân hàng rác thải (như tại Jakarta, Indonesia). Tại Việt Nam, Nguyễn Song Tùng (2023), Nguyễn Thị Thu Hà (2021), Viện Kinh tế tuần hoàn (2021), Phạm Thị Thanh Bình và cộng sự (2022, ứng dụng phương pháp Takakura tại Thanh Hóa) đã đề xuất hoàn thiện định mức kinh tế kỹ thuật và cơ chế khuyến khích tái chế.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Hầu hết các công trình tại Thái Bình trước đây chỉ đánh giá hiện trạng phát sinh chung cho toàn bộ CTRSH ở quy mô cấp huyện, chưa đi sâu tách lọc định lượng riêng dòng CTN sinh hoạt hộ gia đình nông thôn; chưa sử dụng phương pháp phân tích thiết bị để nhận diện bản chất polymer của các loại rác thải; và chưa xây dựng danh mục giải pháp quản lý có tích hợp các công cụ phân tích DPSIR, SWOT, phân tích chi phí - lợi ích trong bối cảnh thay đổi cơ cấu đơn vị hành chính cấp tỉnh và cấp xã theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên các khái niệm và khung lý thuyết:

• Khái niệm nhựa và phân loại: Nhựa nhiệt dẻo (PE, PP, PET, PVC, PS) có khả năng định hình lại nhiều lần dưới tác dụng nhiệt; nhựa nhiệt rắn (PUR, epoxy) không thể đúc lại sau khi định hình. Hệ thống mã nhận dạng nhựa (RIC) từ 1 đến 7 theo tiêu chuẩn ASTM D7611 được sử dụng để phân loại khả năng tái chế thành ba nhóm: tái chế rộng rãi (PET, HDPE), tái chế hạn chế (LDPE, PP) và không tái chế phổ biến (PVC, PS, các loại khác).
• Luật Bảo vệ môi trường 2020: Căn cứ Khoản 1 Điều 75 về phân loại CTRSH thành 3 dòng chính: CTR có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm; và CTRSH khác.
• Thang bậc quản lý chất thải và kinh tế tuần hoàn: Mô hình phân cấp quản lý theo thứ tự: Phòng ngừa – Giảm thiểu – Tái sử dụng – Tái chế – Thu hồi năng lượng – Chôn lấp.
• Ba cách tiếp cận nghiên cứu: Tiếp cận hệ thống; tiếp cận kết hợp từ trên xuống (top-down) và từ dưới lên (bottom-up); tiếp cận dựa vào cộng đồng.

Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm:

• Phương pháp tổng quan, phân tích thông tin, số liệu thứ cấp: Kế thừa các báo cáo kinh tế - xã hội, quy hoạch quản lý chất thải rắn của tỉnh Thái Bình (cũ), các công trình nghiên cứu đã xuất bản.
• Phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA): Tập huấn cho trưởng thôn và các hộ gia đình; sử dụng bảng hỏi điều tra xã hội học nhằm khảo sát hành vi sử dụng sản phẩm nhựa dùng một lần, thói quen phân loại, nhận thức tác hại của CTN tại 4 xã nghiên cứu.
• Phương pháp lấy mẫu, phân loại và phân tích mẫu CTN:
  • Lấy mẫu trực tiếp tại hộ gia đình: Các hộ dân thu gom rác nhựa riêng theo từng ngày, tiến hành cân đo khối lượng phát sinh hàng ngày để xác định hệ số phát sinh.
  • Lấy mẫu tại bãi xử lý CTR tập trung của các xã: Phân loại cơ học và xác định tỷ trọng các nhóm nhựa.
  • Phân tích đặc tính hóa học: Tiền xử lý mẫu nhựa và đo phổ hồng ngoại biến đổi Fourier (FTIR) kết hợp kỹ thuật phản xạ toàn phần suy giảm (ATR) tại Phòng Thí nghiệm Trọng điểm Vật liệu tiên tiến ứng dụng trong phát triển xanh, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, đối chiếu với thư viện phổ chuẩn để nhận diện polymer và các thành phần phụ gia trong mẫu nhựa đa thành phần.
• Phương pháp tổng hợp, xử lý số liệu và mô hình hóa:
  • Công thức tính hệ số phát sinh bình quân: $I_g = \frac{\sum M_{CTN}}{\sum P}$ (kg/người.ngày).
  • Mô hình Euler cải tiến dùng để dự báo dân số và khối lượng phát sinh rác thải đến năm 2030: $N^*_{i+1} = N_i + r \cdot N_i \cdot \Delta t$ $M = I \cdot N$ (trong đó $N$ là dân số, $r$ là tỷ lệ tăng trưởng, $I$ là lượng phát sinh bình quân, $M$ là khối lượng CTR phát sinh).
• Bộ công cụ phân tích quản lý: Tích hợp mô hình DPSIR (Động lực – Áp lực – Hiện trạng – Tác động – Giải pháp phản hồi), ma trận SWOT (Điểm mạnh – Điểm yếu – Cơ hội – Thách thức) và phương pháp nhận diện chi phí – lợi ích (CBA) đối với các nhóm giải pháp đề xuất.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về CTN, CTRSH theo quy định pháp lý hiện hành (Luật BVMT 2020) và các hiệp ước quốc tế (UNEA-5, Basel, Stockholm). Tác giả tổng kết toàn diện các nguồn số liệu phát sinh CTN toàn cầu từ báo cáo của OECD, ISWA, UNEP và số liệu tại các tỉnh thành Việt Nam. Chương này phân tích chi tiết tác động đa chiều của CTN và vi nhựa đối với hệ sinh thái đất, chuỗi thức ăn thủy sản và sức khỏe con người, đồng thời phân tích cơ chế phân mảnh vật liệu và rò rỉ hóa chất độc hại khi đốt rác lộ thiên (như dioxin, furan). Đánh giá tổng quan các kinh nghiệm quản lý quốc tế (mô hình ngân hàng rác thải tại Indonesia, hệ thống thu gom phi tập trung tại Châu Phi, chính sách phân loại nguồn tại Bulgaria) và phân tích các nghiên cứu tiền đề tại tỉnh Thái Bình (cũ) ở các huyện Tiền Hải, Đông Hưng, Quỳnh Phụ.

Chương 2. Địa điểm, cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết địa bàn nghiên cứu tại 4 xã đại diện của tỉnh Thái Bình (cũ): xã Thái Đô và xã Thụy Hải thuộc huyện ven biển Thái Thụy; xã Vũ Ninh và xã Vũ Quý thuộc huyện ven đô Kiến Xương. Tác giả thuyết minh bối cảnh thay đổi tổ chức địa giới hành chính từ ngày 01/7/2025: sáp nhập tỉnh Thái Bình vào tỉnh Hưng Yên (mới), bãi bỏ cấp huyện và sắp xếp lại các xã (Thái Đô sáp nhập thành xã Đông Thái Ninh; Thụy Hải sáp nhập thành xã Thái Thụy; Vũ Ninh và Vũ Quý sáp nhập thành xã Vũ Quý mới). Chương này thiết lập quy trình lấy mẫu thực địa nhiều ngày tại các hộ gia đình đại diện cho các nhóm thu nhập và ngành nghề khác nhau; chuẩn hóa quy trình phân tích quang phổ hồng ngoại FTIR-ATR nhận dạng polymer; và hoàn thiện sơ đồ khung phân tích logic kết hợp các công cụ DPSIR, SWOT và đánh giá chi phí – lợi ích.

Chương 3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 3 trình bày các phát hiện thực nghiệm và phân tích chính sách:

• Về hiện trạng phát sinh: Xác định hệ số phát sinh CTN bình quân đầu người, tỷ lệ CTN trong thành phần CTRSH tại 4 xã nông thôn khảo sát; phân tích sự biến thiên của lượng phát sinh theo mức thu nhập và các nhóm ngành nghề hộ gia đình. Đánh giá tỷ lệ sử dụng sản phẩm nhựa dùng một lần và sản phẩm nhựa đựng thực phẩm.
• Về thành phần và đặc tính hóa học: Đo đạc và lập biểu đồ tỷ lệ các loại nhựa phổ biến tại hộ gia đình và tại bãi xử lý CTR tập trung; nhận diện đường đi của dòng CTN; công bố kết quả đo phổ FTIR xác định tỷ lệ các polymer chính (PE, PP, PET, PS, PVC...) và cấu trúc của các mẫu nhựa đa thành phần.
• Về hiện trạng quản lý: Đánh giá hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của tỉnh Thái Bình (cũ); sơ đồ tổ chức bộ máy quản lý nhà nước trước và sau thời điểm sáp nhập 01/7/2025 theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp; thực trạng thu gom (phương tiện, phân loại rác tái chế bằng bao tải đỏ hoặc chậu nhựa của công nhân), hoạt động của các cơ sở tái chế phế liệu và tình trạng vận hành các lò đốt rác; phân tích các kết quả DPSIR và ma trận SWOT.
• Dự báo và đề xuất giải pháp: Dự báo lượng CTN sinh hoạt phát sinh đến năm 2030 bằng mô hình Euler; xây dựng dự thảo danh mục giải pháp; khảo sát lấy ý kiến chuyên gia và người dân về tính khả thi, mức độ cần thiết; đánh giá chi phí – lợi ích; lựa chọn các giải pháp trọng tâm và xây dựng lộ trình thực hiện cụ thể. Đánh giá khả năng áp dụng và chỉ rõ các hạn chế của nghiên cứu.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt khoa học:

• Luận án đã thiết lập bộ cơ sở dữ liệu thực nghiệm về hệ số phát sinh bình quân đầu người, tỷ lệ phần trăm và cấu trúc thành phần CTN trong CTRSH tại 4 xã nông thôn (ven biển và ven đô) của tỉnh Thái Bình (cũ).
• Đã nhận diện chính xác thành phần polymer và các đặc tính hóa học của mẫu rác nhựa sinh hoạt thông qua phương pháp phổ hồng ngoại biến đổi Fourier (FTIR), làm rõ tỷ lệ nhựa đơn thành phần và đa thành phần phát tán tại các bãi xử lý rác tập trung.
• Vận dụng tích hợp thành công các công cụ DPSIR, ma trận SWOT và phương pháp nhận diện chi phí – lợi ích để xây dựng khung phân tích logic đánh giá công tác quản lý CTN nông thôn.

Về mặt thực tiễn:

• Đã phân tích rõ thực trạng công tác quản lý nhà nước về CTRSH và CTN tại địa phương; đề xuất hệ thống giải pháp quản lý đồng bộ gắn chặt với bối cảnh chuyển giao tổ chức hành chính sau ngày 01/7/2025 (sáp nhập thành tỉnh Hưng Yên mới và triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp).
• Xây dựng được danh mục giải pháp trọng tâm kèm theo phân loại mức độ ưu tiên, đánh giá tính khả thi và thẩm định chi phí – lợi ích, tạo cơ sở thực tế cho các cơ quan chuyên môn xây dựng kế hoạch hành động.
• Đề xuất mô hình thử nghiệm kiểm soát CTN ra biển từ hoạt động tàu thuyền đánh bắt thủy hải sản tại các xã ven biển Thái Thụy và hướng dẫn phân loại CTN có khả năng tái chế ở quy mô cộng đồng.

Về các giải pháp và kiến nghị quản lý:

• Nhóm giải pháp cơ chế, chính sách: Rà soát, hoàn thiện quy chế quản lý CTRSH phù hợp Luật BVMT 2020 và mô hình chính quyền 2 cấp; triển khai cơ chế hỗ trợ tài chính, áp dụng công cụ kinh tế để khuyến khích phân loại tại nguồn.
• Nhóm giải pháp kỹ thuật, hạ tầng: Cải tiến trang thiết bị thu gom riêng biệt cho rác nhựa tái chế; quy hoạch mạng lưới các điểm tập kết và khu xử lý CTR tập trung; kiểm soát quy trình đốt tại các lò đốt rác xã để hạn chế phát sinh khí độc.
• Nhóm giải pháp tuyên truyền, xã hội hóa: Đẩy mạnh các mô hình thu gom có sự tham gia của các tổ chức đoàn thể địa phương; hỗ trợ tích hợp lực lượng thu gom phi chính thức vào chuỗi cung ứng vật liệu tái chế.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Phạm vi khảo sát lấy mẫu thực tế tập trung tại 4 xã đại diện (Thái Đô, Thụy Hải, Vũ Ninh, Vũ Quý) thuộc hai huyện Thái Thụy và Kiến Xương của tỉnh Thái Bình (cũ), nên một số đặc thù riêng biệt của các vùng sinh thái nông thôn khác chưa được phản ánh bao quát toàn diện.
• Nghiên cứu giới hạn đối tượng khảo sát ở rác thải nhựa sinh hoạt hộ gia đình; chưa thu thập và định lượng rác thải nhựa phát sinh từ chợ dân sinh, các cơ sở thương mại dịch vụ và hoạt động sản xuất tiểu thủ công nghiệp tại địa phương.
• Chưa đo đạc thực nghiệm hàm lượng vi nhựa phân tán trong các tầng môi trường nước mặt, trầm tích cửa sông và đất canh tác nông nghiệp.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi lấy mẫu và đánh giá định lượng dòng CTN tại các loại hình chợ nông thôn và các làng nghề truyền thống trên địa bàn sau sáp nhập.
• Nghiên cứu sâu về cơ chế phát sinh, lan truyền của vi nhựa thứ cấp từ CTN sinh hoạt ra hệ sinh thái cửa sông ven biển tỉnh Hưng Yên (mới).
• Nghiên cứu hoàn thiện mô hình tài chính vận hành hệ thống thu hồi CTN nông thôn có sự kết nối với Quỹ Bảo vệ môi trường và nguồn lực từ cơ chế Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR).

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Khoa học Môi trường, Quản lý tài nguyên: Tham khảo cách tiếp cận kết hợp giữa khảo sát xã hội học nông thôn (PRA) với phân tích hóa nghiệm vật liệu bằng phổ FTIR; quy trình tích hợp các mô hình DPSIR, SWOT và phân tích chi phí – lợi ích trong nghiên cứu chính sách quản lý chất thải.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Hưng Yên mới, Phòng Quản lý môi trường, UBND các xã): Tham khảo trực tiếp số liệu thực nghiệm, dự báo khối lượng phát sinh và danh mục giải pháp trọng tâm để ban hành các quy định quản lý chất thải rắn nông thôn trong bối cảnh vận hành chính quyền địa phương 2 cấp.
• Các tổ chức phát triển, tổ chức bảo tồn (WWF, UNDP): Kế thừa kết quả nghiên cứu dòng chất thải nhựa tại các huyện ven biển để thiết kế các dự án giảm thiểu ô nhiễm rác thải nhựa đại dương và hỗ trợ cộng đồng nghề cá.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án tiến hành lấy mẫu thực địa và khảo sát chuyên sâu tại những địa bàn cụ thể nào? Nghiên cứu được thực hiện tại 4 xã thuộc tỉnh Thái Bình (cũ), gồm xã Thái Đô và Thụy Hải (huyện ven biển Thái Thụy), xã Vũ Ninh và Vũ Quý (huyện ven đô Kiến Xương). Các địa bàn này đại diện cho hai hình thái sinh thái - kinh tế xã hội đặc trưng của địa phương là vùng ven biển và vùng đồng bằng nội địa ven đô.

2. Phương pháp phân tích nào được sử dụng để xác định bản chất polymer của các loại chất thải nhựa? Tác giả sử dụng phương pháp quang phổ hồng ngoại biến đổi Fourier (FTIR) kết hợp kỹ thuật phản xạ toàn phần suy giảm (ATR) tại Phòng Thí nghiệm Trọng điểm Vật liệu tiên tiến ứng dụng trong phát triển xanh, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên. Kỹ thuật này cho phép đối chiếu phổ hấp thụ của mẫu thu thập với phổ chuẩn để nhận diện các nhóm nhựa như PE, PP, PET, PS, PVC và các thành phần trong mẫu nhựa phức hợp.

3. Luận án đã tích hợp các công cụ phân tích quản lý nào để đề xuất giải pháp? Nghiên cứu kết hợp đồng thời ba công cụ: Khung DPSIR (phân tích Động lực phát sinh, Áp lực chất thải, Hiện trạng môi trường, Tác động sinh thái - sức khỏe và Giải pháp phản hồi); Ma trận SWOT (đánh giá Điểm mạnh, Điểm yếu, Cơ hội, Thách thức của hệ thống quản lý rác thải nông thôn); và phương pháp phân tích, nhận diện chi phí – lợi ích (CBA) để xác định tính khả thi và thứ tự ưu tiên của các giải pháp.

4. Bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính sau ngày 01/7/2025 ảnh hưởng như thế nào đến luận án? Từ ngày 01/7/2025, tỉnh Thái Bình sáp nhập vào tỉnh Hưng Yên (mới), bỏ cấp huyện và vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp (tỉnh và xã). Do đó, luận án đã điều chỉnh hệ thống sơ đồ tổ chức bộ máy quản lý môi trường, đánh giá thẩm quyền và xây dựng các giải pháp quản lý CTN trực tiếp gắn kết giữa cấp tỉnh và cấp xã mới, bảo đảm tính phù hợp khi chuyển đổi địa giới hành chính.

5. Theo tài liệu tổng quan trong luận án, mức phát sinh và thành phần CTN tại tỉnh Thái Bình (cũ) được ghi nhận ra sao? Theo số liệu kế thừa từ báo cáo của WWF-Việt Nam (2023), hệ số phát sinh CTN bình quân tại tỉnh Thái Bình (cũ) năm 2021 là 23 kg/người.năm, trong đó CTN chiếm khoảng 17% khối lượng CTRSH. Nghiên cứu của Trần Việt Hùng và cs (2020) tại huyện Tiền Hải chỉ ra túi ni lông chiếm từ 8% đến 11% trong CTRSH nông thôn.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Dương Thị Phương Anh đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và cung cấp bức tranh thực nghiệm về hiện trạng phát sinh, thành phần vật liệu và công tác quản lý chất thải nhựa sinh hoạt tại khu vực nông thôn tỉnh Thái Bình (cũ). Bằng việc tích hợp các kỹ thuật đo quang phổ FTIR và bộ công cụ phân tích DPSIR, SWOT, CBA, công trình đã luận chứng khoa học cho hệ thống giải pháp quản lý CTN theo định hướng kinh tế tuần hoàn. Kết quả nghiên cứu có giá trị thực tiễn phục vụ công tác tổ chức và quản lý môi trường tại địa phương trong giai đoạn chuyển đổi sắp xếp đơn vị hành chính theo mô hình chính quyền hai cấp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Thuật ngữ, khái niệm liên quan được sử dụng trong luận án 1. Thuật ngữ, khái niệm liên quan đến CTN Khái niệm CTN sinh hoạt được đưa ra dựa trên các khái niệm về nhựa, CTR và CTRSH.

- Nhựa: Thuật ngữ “nhựa” thường được sử dụng để chỉ các polymer tổng hợp. Nhựa thường được sản xuất từ nhiên liệu hóa thạch, tuy nhiên, hiện có thể được sản xuất từ sinh khối (như ngô, dầu thực vật, chất thải hữu cơ,. - Nhựa kích thước lớn: Bao gồm các sản phẩm nhựa thông thường như chai lọ, túi nylon, hộp đựng thực phẩm, đồ gia dụng,.; - Vi nhựa: Các hạt nhựa có kích thước ≤ 5mm [91], được sản xuất ở một kích thước nhất định để thực hiện một số chức năng đặc biệt như sử dụng trong mỹ phẩm, kem đánh răng để cải thiện chức năng làm sạch (vi nhựa sơ cấp) [141]; hoặc hình thành do sự phân rã của nhựa kích thước lớn (vi nhựa thứ cấp). - Nhựa nhiệt dẻo hay “nhựa dẻo”: Có thể được đúc lại nhiều lần, hay biến dạng dẻo khi được làm nóng như polyethylene (PE, mật độ cao và thấp), polyethylene terephthalate (PET), polypropylene (PP), polyvinyl chloride (PVC) và polystyrene (PS); - Nhựa nhiệt cứng: Loại nhựa một khi định hình không thể được đúc lại bằng cách làm nóng chảy, ví dụ như polyurethane (PUR), epoxy hoặc lớp phủ.

- Mã nhận dạng nhựa (RIC): Bao gồm một chữ số từ 1 đến 7 theo đặc tính hóa học/mã số nhựa trên bao bì nằm trong biểu tượng hình tam giác (biểu tượng cũ là hình tam giác cấu thành từ ba “mũi tên đuổi nhau”, biểu tượng mới là hình tam giác đều khép kín bao quanh con số). Mặc dù thường bị nhầm lẫn là biểu tượng tái chế, mã RIC thực chất chỉ có chức năng xác định loại nhựa. Mã nhận dạng nhựa (RIC) theo tiêu chuẩn ASTM D7611 Nguồn: [130] - CTR: Là vật chất ở thể rắn bao gồm cả bùn thải được thải ra từ hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc hoạt động khác [41]. - CTN (rác thải nhựa hay chất thải nhựa): Là một dạng CTR có thành phần là nhựa ở các dạng vật lý, hóa học khác nhau.

- CTN sinh hoạt khu vực nông thôn: Là CTN thải ra trong sinh hoạt thường ngày ở khu vực nông thôn. - Phân loại CTN: CTR được phân loại thành nhiều nhóm khác nhau, tùy thuộc vào nguồn phát sinh (nguồn gốc), phạm vi không gian và tính chất. Dựa trên nguồn gốc, CTR bao gồm CTRSH, chất thải công nghiệp, chất thải y tế, chất thải nông nghiệp, chất thải xây dựng [73], [126]. Theo phạm vi không gian, có thể chia thành CTR đô thị và CTR nông thôn [10].

Tuy nhiên, theo tính chất của chúng, CTR có thể là chất thải hữu cơ, chất thải vô cơ, chất thải phân hủy sinh học, chất thải không phân hủy sinh học, chất thải nguy hại và chất thải không nguy hại [151]. Các dạng CTR khác bao gồm CTN, chất thải phóng xạ, bùn thải, chất thải khai thác mỏ và chất thải tro rác [124]. Các loại CTR được liệt kê trong Luật Bảo vệ môi trường (BVMT) 2020 của Việt Nam gồm: CTRSH; CTR công nghiệp; CTR y tế; CTR xây dựng; CTR nông nghiệp; chất thải nguy hại và chất thải thông thường. 18 Theo Khoản 1 Điều 75 Luật BVMT 2020, CTRSH được phân loại thành: CTR có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm; CTRSH khác.

Dựa trên cách phân loại CTR, CTN sinh hoạt có thể được chia thành các loại như sau: + Theo kích thước: (i) CTN kích thước lớn (chai, lọ, hộp nhựa, túi ni lông, hộp xốp,…); (ii) Chất thải vi nhựa: sơ cấp, thứ cấp. + Theo đặc tính hóa học, bao gồm các CTN chứa: (i) PET; (ii) HDPE (Polyethylene mật độ cao); (iii) PVC; (iv) LDPE (Polyethylene mật độ thấp); (v) PP; (vi) PS; (vii) CTN khác (nhựa ABS,…). + Theo khả năng tái chế, có thể chia CTN thành 3 nhóm trên cơ sở sử dụng 7 mã số nhựa (RIC) (Hình 1.1): (i) CTN có khả năng tái chế rộng rãi; (ii) CTN có khả năng tái chế hạn chế; (iii) CTN không được tái chế phổ biến. (i) Nhóm có khả năng tái chế rộng rãi: Bao gồm các loại nhựa (PET, HDPE) được thu gom phổ biến trong các chương trình tái chế tại nguồn và đã có thị trường tiêu thụ ổn định cho sản phẩm tái sinh.

(ii) Nhóm có khả năng tái chế hạn chế: Đây là các loại nhựa có khả năng tái chế (PP, LDPE), nhưng việc thu gom và xử lý chưa được phổ biến hoặc quy trình phức tạp hơn so với PET và HDPE; nguyên nhân có thể xuất phát từ các yếu tố kinh tế, thách thức kỹ thuật hoặc tỷ lệ nhiễm bẩn cao. Phần lớn các loại nhựa này không thể tái chế bằng các phương pháp thông thường. + Theo mục đích sử dụng, nhựa được sản xuất thành: (i) Sản phẩm nhựa sử dụng một lần như túi nylon, ống hút, hộp xốp, chai nước dùng một lần; (ii) Các sản phẩm nhựa sử dụng nhiều lần như hộp đựng thực phẩm, đồ gia dụng, vật liệu xây dựng,. + Theo phạm vi không gian: (i) CTN đô thị; (ii) CTN nông thôn.

Thuật ngữ, khái niệm liên quan đến quản lý CTN - Quản lý CTN: CTN là một loại CTR, theo đó, quản lý CTN nói chung, quản lý CTN sinh hoạt ở khu vực nông thôn nói riêng thực hiện theo quản lý CTR. - Quản lý CTR: Bao gồm việc kiểm soát quá trình phát sinh, thu gom, lưu trữ, trung chuyển và vận chuyển, xử lý và loại bỏ CTR theo cách tốt nhất, hạn chế thấp nhất ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng, đảm bảo hiệu quả kinh tế, kỹ thuật, bảo tồn, tính thẩm mỹ và các khía cạnh môi trường khác và đáp ứng được yêu cầu của cộng đồng [136]. - Quản lý tổng hợp CTR (QLTHCTR): Là sự lựa chọn và áp dụng các kỹ thuật, công nghệ thích hợp và các chương trình quản lý để đạt được mục tiêu cho đối tượng chất thải cụ thể [136]. QLTHCTR là cách tiếp cận trong đó phải xem xét tất cả các khía cạnh từ luật pháp, thể chế, kinh tế, văn hoá - xã hội, môi trường, kỹ thuật cho đến sự tham gia của cộng đồng; xem xét kết hợp các chiến lược quản lý chất thải bao gồm các giải pháp giảm nguồn thải, tái sử dụng, tái chế, làm phân hữu cơ, thu gom, thu hồi năng lượng và chôn lấp giúp đạt được lợi ích về môi trường, tối ưu hóa kinh tế và sự chấp nhận của xã hội phù hợp với mỗi địa phương.

Theo cách tiếp cận QLTHCTR trong đó có CTN, thực hiện phòng ngừa là một nguyên tắc hàng đầu, tiếp đó là thực hiện phương thức 3R về giảm thiểu, tái sử dụng và tái chế chất thải. Phòng ngừa và giảm thiểu là hai nấc thang đầu tiên trong thang bậc quản lý chất thải: Phòng ngừa - Giảm thiểu - Tái sử dụng - Tái chế - Thu hồi - Xử lý. Ở nhiều quốc gia, các biến thể khác nhau của thang bậc quản lý chất thải đã được đề xuất, trở thành chuẩn mực cơ bản trong quản lý chất thải [158]: + Phòng ngừa chất thải là bước đầu tiên và quan trọng nhất trong thang bậc quản lý chất thải, nhằm ngăn ngừa việc phát sinh chất thải ngay từ nguồn. Các chiến lược phòng ngừa phổ biến bao gồm thiết kế sinh thái, sản xuất sạch hơn và thay đổi hành vi tiêu dùng theo hướng thân thiện môi trường hơn.

+ Giảm thiểu (hạn chế thải ra) mô tả tác động của hiệu quả nguyên liệu và giảm cầu nhằm hạn chế tối đa lượng nguyên liệu cần thiết để phục vụ cho một nhu cầu sử dụng nguyên liệu, hoặc giảm nhu cầu đối với sản phẩm ngay từ đầu. Các lựa chọn khác gồm có việc kéo dài vòng đời của sản phẩm (nhờ thiết kế hay sửa chữa) 20 hoặc tăng năng suất chuỗi cung ứng của một sản phẩm (giảm nguyên liệu hay sản phẩm không đạt chuẩn trong các công đoạn sản xuất khác nhau của một sản phầm). + Tái sử dụng cho phép sử dụng lại sản phẩm có chứa các nguyên liệu, thông qua thiết kế sản phẩm có nhiều mục đích sử dụng khác nhau (ví dụ chai có thể tái sử dụng nạp lại so với chai dùng một lần) hay tạo thị trường với hàng hóa có thể tái sử dụng. Các hệ thống trao đổi cũng rất hiệu quả trong tái sử dụng sản phẩm, trong đó rõ ràng nhất là sự thành công của các trang bán đấu giá trên mạng (như eBay) tại nhiều quốc gia.

+ Tái chế các nguyên liệu ở trong sản phẩm được thu hồi từ dòng chất thải. Khả năng để một nguyên liệu có thể trở lại vòng đời sẽ phụ thuộc vào nguyên liệu và vào sản phẩm chứa nguyên liệu do chất lượng và độ tinh khiết của nguyên liệu thu hồi sẽ quyết định việc sử dụng trong tương lai. Tỷ lệ tái chế được quyết định bởi lượng nguyên liệu được thu hồi hay thực sự được tái chế. Lượng nguyên liệu này có thể gồm cả nguyên liệu được thu trong quá trình sản xuất nguyên liệu, sản xuất sản phẩm, hay tại cuối vòng đời.

Ngoài ra, tỷ lệ tái chế còn phụ thuộc vào các giả thuyết, cơ sở tính toán, ví dụ lượng nguyên liệu được bán trên thị trường, được sản xuất ở một vùng hay một quốc gia, hay tổng lượng nguyên liệu có trong chất thải. + Thu hồi năng lượng ẩn chứa trong các nguyên liệu của sản phẩm, thông qua áp dụng một số kĩ thuật như sử dụng làm nhiên liệu đốt cho các quá trình công nghiệp (sản xuất xi măng) hay các lò đốt đặc biệt, lò đốt thu hồi năng lượng trong các hệ thống chất thải-thành-năng lượng (waste-to-energy), hay qua phân hủy yếm khí các nguyên liệu sinh học trong chất thải. Quá trình phân hủy yếm khí có thể áp dụng ở các bãi chôn lấp và có thu khí để sản xuất năng lượng. Mức độ hiệu quả thu hồi năng lượng của các hệ thống này có sự khác biệt rất lớn.

+ Chôn lấp là kĩ thuật quản lý chất thải nhằm làm giảm các tác động tới môi trường và sức khỏe của chất thải mà thường không thể tái chế hay thu hồi năng lượng. Ở nhiều quốc gia đang phát triển (thậm chí ở cả Mỹ) chôn lấp vẫn đang là lựa chọn ưu tiên. Tuy nhiên, ở các nước đang phát triển các bãi chôn lấp thường không được quản lý đầy đủ và mất vệ sinh, gây ra nhiều tác hại lên môi trường địa phương, chất lượng nguồn nước, không khí và sức khỏe cộng đồng.