ĐẶT VẤN ĐỀ Rừng và tài nguyên rừng có vai trò quan trọng trong đời sống của xã hội và nền kinh tế quốc dân, nhất là đối với các quốc gia có diện tích rừng lớn và người dân sống gần rừng, có sự phụ thuộc đối với sinh kế của họ. Rừng không chỉ có vai trò là nguồn cung cấp lâm sản phục vụ đời sống và sinh kế cho người dân, rừng còn có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường sinh thái, duy trì cảnh quan, bảo tồn tính đa dạng sinh học và an ninh quốc phòng. Vì vậy, việc quản lý và bảo vệ rừng luôn được quan tâm và được xác định là nhiệm vụ trọng tâm của ngành lâm nghiệp, nhất là ở những khu vực được quy hoạch là vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên của các các tỉnh, địa phương trên cả nước. Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Nà Hẩu được thành lập tại Quyết định số 512/QĐ-UBND ngày 09/10/2006 của UBND tỉnh Yên Bái.
Diện tích Khu bảo tồn là 16.400 ha trong đó khu vực bảo vệ nghiêm ngặt là 7.250 ha và khu phục hồi sinh thái là 9.054ha, tại đó còn có những diện tích rừng tự nhiên, rừng thứ sinh phục hồi rất có giá trị về mặt sinh thái và khoa học. Trải qua hơn 12 năm, Ban quản lý và các đơn vị chức năng của Khu BTTN Nà Hẩu đã thực hiện các nhiệm vụ cơ bản như: Bảo tồn và duy trì các mẫu chuẩn tự nhiên, duy trì môi trường sống tự nhiên của các loài, nhóm loài, quần thể sinh vật đặc trưng có sự tác động phù hợp của con người, bảo vệ nguồn gen có giá trị về khoa học, giáo dục và du lịch sinh thái; Bảo tồn bền vững các hệ sinh thái và các loài động, thực vật thông qua các biện pháp tích cực nhằm duy trì các nơi cư trú và bảo đảm sự sống lâu dài của các loài động, thực vật nguy cấp, bảo vệ môi trường và bảo tồn đa dạng sinh học trong phạm vi khu bảo tồn; Phục vụ nghiên cứu khoa học về sinh thái, sinh học và bảo tồn; Tạo điều kiện cải thiện đời sống của người dân sinh sống trong khu bảo tồn và vùng phụ cận, phù hợp với mục tiêu bảo tồn. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 Tuy nhiên, do địa hình và điều kiện kinh tế xã hội trong khu vực còn khá phức tạp và lực lượng chuyên trách làm nhiệm vụ bảo vệ rừng còn khiêm tốn, tài nguyên rừng nơi đây luôn chịu sức ép nhiều mặt của đời sống xã hội, của sự phát triển kinh tế và quá trình đô thị hóa nhanh. Chính vì vậy, công tác quản lý và bảo vệ rừng tại đây gặp không ít khó khăn.
Để có thể nghiên cứu, đánh gia một cách đầy đủ về công tác quản lý và bảo vệ rừng, việc thực hiện đề tài: Nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp quản lý và bảo vệ rừng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái”, là cơ sở cho việc đưa ra những giải giáp thích hợp nhằm quản lý, bảo vệ tài nguyên rừng tại Khu bảo tồn. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐÊ NGHIÊN CỨU Quản lý bảo vệ rừng là một lĩnh vực tương đối rộng, song trên thực tế, việc quản lý bảo vệ rừng là hai mặt của một vấn đề, quản lý bảo vệ luôn đi kèm với nhau. Quản lý, bảo vệ rừng bền vững tài nguyên rừng đề cập đến hai khía cạnh là xây dựng bảo vệ nguồn tài nguyên rừng phục vụ nhu cầu cuộc sống, để đáp ứng nhu cầu đó phải được diễn ra một cách thường xuyên, liên tục, ổn định và quan tâm đến môi trường. Quản lý bảo vệ nói chung và sử dụng đất rừng nói riêng phải đảm bảo lợi ích lâu dài cho con người, tài nguyên sinh vật, môi trường, có lợi ích về mặt xã hội, đáp ứng về mặt thực tế.
Cơ sở khoa học * Vai trò của rừng đối với kinh tế - xã hội: - Kinh tế: Lâm sản: Rừng cung cấp một sản lượng lớn lâm sản phục vụ nhu cầu của con người từ các loại gỗ, tre, nứa các nhà kinh doanh thiết kế tạo ra hàng trăm mặt hàng đa dạng và phong phú như: Trang sức, mỹ nghệ, dụng cụ lao động, thuyền bè truyền thống, … cho tới nhà ở hay đồ dung gia đình hiện đại,… Lâm sản ngoài gỗ: Rừng là nguồn dược liệu vô giá, không chỉ khai thác để làm thuốc chữa bệnh, bồi bổ sức khỏe mà còn có giá trị thương mại vô cùng to lớn. Ngày nay, nhiều quốc gia đã phát triển ngành khoa học “Dược liệu rừng” nhằm khai thác có hiệu quả hơn nữa nguồn dược liệu vô cùng phong phú của rừng và tìm kiếm các phương thuốc chữa bệnh nan y, góp phần phát triển nền kinh tế. Không chỉ vậy, rừng còn là nơi cư trú của rất nhiều loài động vật. Động vật rừng là nguồn cung cấp thực phẩm, dược liệu, nguồn gen quý, da lông, sừng thú là những mặt hàng xuất khẩu có giá trị, … LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 - Du lịch sinh thái: Du lịch sinh thái là một dịch vụ của rừng cần sử dụng một cách bền vững.
Nhiều dự án phát triển du lịch sinh thái được hình thành gắn liền với các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, các khu rừng có cảnh quan đặc biệt. Du lịch sinh thái không chỉ phục vụ nhu cầu về mặt tinh thần mà còn tăng thêm thu nhập cho dân địa phương. - Xã hội: Cùng với rừng, người dân được nhà nước hỗ trợ đất sản xuất rừng, vốn, các biện pháp kỹ thuật, cơ sở hạ tầng để tạo nguồn thu nhập cho người dân. Giúp người dân thấy được lợi ích của rừng, gắn bó và có tinh thần trách nhiệm trong công tác quản lý bảo vệ rừng.
Từ đó người dân sẽ ổn định nơi ở sinh sống. * Vai trò phòng hộ và bảo vệ môi trường sống: - Khí hậu: Rừng có tác dụng điều hòa khí hậu toàn cầu thông qua làm giảm đáng kể lượng nhiệt chiếu từ mặt trời xuống bề mặt trái đất do che phủ của tán rừng là rất lớn so với các loại hình sử dụng đất khác, chống ô nhiễm môi trường trong các khu dân cư, khu đô thị, khu du lịch. Đặc biệt là vai trò hết sức quan trọng của rừng trong việc duy trì chu trình carbon trên trái đất mà nhờ đó nó có tác dụng trực tiếp đến sự biến đổi khí hậu toàn cầu. Hệ sinh thái rừng có khả năng giữ lại và tích trữ lượng lớn carbon trong khí quyển.
Vì thế sự tồn tại của thực vật và các hệ sinh thái rừng có vai trò đáng kể trong việc chống lại hiện tượng nóng lên toàn cầu và ổn định khí hậu. - Đất đai: Rừng bảo vệ độ phì nhiêu và bồi dưỡng tiềm năng của đất ở vùng có đủ rừng thì dòng chảy bị chế ngự, ngăn chặn nạn bào mòn, rửa trôi nhất là trên đồi núi dốc thì tác dụng ấy có hiệu quả lớn nên lớp đất mặt không bị mỏng, mọi đặc tính lý hóa và vi sinh vật học của đất không bị phá hủy, độ phì nhiêu được duy trì. Rừng lại liên tục tạo chất hữu cơ, mối quan hệ qua lại: Rừng tốt thì đất tốt và ngược lại. - Nước: Rừng làm sạch và điều tiết nước, điều hòa dòng chảy bề mặt chuyển nó vào tầng nước ngầm.
Phòng chống lũ lụt, hạn chế lắng đọng dòng sông, lòng hồ, điều hòa dòng chảy của các con sông, con suối. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Rừng có vai trò rất lớn trong việc chống cát di động ven biển, ngăn chặn sự xâm mặn của biển che chở cho vùng đất bên trong nội địa, rừng bảo vệ đê biển, cải hóa vùng chua phèn, … Khái niệm quản lý bảo vệ rừng: “Quản lý bảo vệ rừng là tổng hợp các biện pháp tác động tích cực vào rừng nhằm quản lý, bảo vệ và phát triển rừng theo hướng bền vững” Nguyên tắc bảo vệ và phát triển rừng: 1) Hoạt động bảo vệ và phát triển rừng phải bảo đảm phát triển bền vững về kinh tế, xã hội, môi trường, quốc phòng, an ninh; phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, chiến lược phát triển lâm nghiệp; đúng quy hoạch, kế hoạch bảo vệ và phát triển rừng của cả nước và địa phương; tuân theo quy chế quản lý rừng do Thủ tướng Chính phủ quy định. 2) Bảo vệ rừng là trách nhiệm của mọi cơ quan, tổ chức, hộ gia đình, cá nhân. Hoạt động bảo vệ và phát triển rừng phải bảo đảm nguyên tắc quản lý rừng bền vững; kết hợp bảo vệ và phát triển rừng với khai thác hợp lý để phát huy hiệu quả tài nguyên rừng; kết hợp chặt chẽ giữa trồng rừng, khoanh nuôi tái sinh phục hồi rừng, làm giàu rừng với bảo vệ diện tích rừng hiện có; kết hợp lâm nghiệp với nông nghiệp và ngư nghiệp; đẩy mạnh trồng rừng kinh tế gắn với phát triển công nghiệp chế biến lâm sản nhằm nâng cao giá trị sản phẩm rừng.
3) Việc bảo vệ và phát triển rừng phải phù hợp với quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất. Việc giao, cho thuê, thu hồi, chuyển mục đích sử dụng rừng và đất phải tuân theo các quy định của Luật này, Luật đất đai và các quy định khác của pháp luật có liên quan, bảo đảm ổn định lâu dài theo hướng xã hội hoá nghề rừng. 4) Bảo đảm hài hoà lợi ích giữa Nhà nước với chủ rừng; giữa lợi ích kinh tế của rừng với lợi ích phòng hộ, bảo vệ môi trường và bảo tồn thiên nhiên; giữa lợi ích trước mắt và lợi ích lâu dài; bảo đảm cho người làm nghề rừng sống chủ yếu bằng nghề rừng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 5) Chủ rừng thực hiện các quyền, nghĩa vụ của mình trong thời hạn sử dụng rừng theo quy định của Luật này và các quy định khác của pháp luật, không làm tổn hại đến lợi ích chính đáng của chủ rừng khác (Luật và bảo vệ phát triển rừng, 2004).
Tình hình quản lý bảo vệ rừng trên thế giới Trước đây trên thế giới có 17,6 tỷ ha rừng, hiện nay chỉ còn 4,1 tỷ ha, mỗi năm trung bình diện tích rừng nhiệt đới thu hẹp 11triệu ha, trong đó diện tích đa dạng của rừng trồng và phát huy vai trò của nó còn rất hạn chế. Riêng ở Châu Á Thái bình dương trong thời gian 1976-1980 mất 9 triệu ha rừng, cũng trong thời gian này ở Châu Phi mất 37 triệu ha rừng, ở Châu Mỹ mất 18,4 triệu ha rừng.